– Elimizdiń bas qalasyn aýystyrý tarıhı-saıası sheshim jáne ǵasyrlyq joba ekeni belgili. Osyndaı mańyzdy istiń basy-qasynda bolǵan azamat retinde áńgimeni sol bir tarıhı sharanyń qalaı júzege asqanynan bastasańyz...
– Elbasy elimizdiń astanasyn Arqaǵa kóshirý týraly ıdeıasyn eń alǵash 1994 jyly Joǵarǵy Keńes depýtattarynyń aldynda jarııalaǵany belgili. Men sol ýaqytta depýtattardyń kóbi bul usynysqa nemquraıly qarap, mańyz bere qoımaǵanyn bilemin. Joǵarǵy Keńes qabyrǵasynda astanany kóshirýge baılanysty qyzý talas-tartystar júrip jatty. Halyq qalaýlylarynyń kópshiligi atalǵan usynysqa ýaqyt tezindegi másele retinde qarady.
Árıne sol jyldar ýaqyttyń bir qysyltaıań shaǵy edi. Memlekettiń aldynda halyqqa zeınetaqy, járdemaqyny ýaqtyly tóleý máselesi turdy. Tutynýshylarǵa jaryq, jylý men kógildir otyndy úzdiksiz jetkizý de qıyndyq týdyryp jatty. Esterińizde bolsa, sol jyldary elektr jaryǵy tek ýaqytpen beriletin. О́tpeli kezeńniń qıynshylyqtary bir júıeden shyǵyp, jańa memleket qurýǵa bet alǵan bizdiń elimizdi de tyǵyryqqa tiredi. Alaıda osy problemalarǵa qaramastan elimizdiń jańa astanasyn belgilep, kóshirý týraly usynys qoldaý taýyp, tarıhı sheshim qabyldandy.
Alǵashqyda elimizdiń astanasyn Almatydan Aqmolaǵa kóshirý jumystary sol kezdegi Úkimet basshysynyń birinshi orynbasary Nyǵmetjan Esenǵarınge júkteldi. Arnaıy qurylǵan komıssııa Almatyda senbi saıyn bas qosyp, tıisti qujattar qattalyp jatatyn.
Men ol kezderi kórnekti memleket qaıratkeri, Qurylys, turǵyn úı jáne aýmaqtarda qurylys salý mınıstri Asqar Qulybaevtyń orynbasary edim. Al astanany kóshirý jónindegi jumystar budan soń búginde baqılyq bolǵan Nıkolaı Makıevskııge júkteldi. Dál osy ýaqytta komıssııa jumysy jandanyp, júkteme ulǵaıa tústi. Sonyń ózinde istiń qarqyny Memleket basshysynyń kóńilinen shyqpaı, jaýapty jumys maǵan tapsyryldy.
Jalpy, Aqmola qalasyn astana jasaý jobasyna Prezıdenttiń ózi basshylyq etti. Arnaıy qurylǵan komıssııa Elbasynyń jeke shtabyna aınalyp ketti. Komıssııa quramynda barlyq ýákiletti mınıstrlikterdiń ókilderi tynbastan eńbektendi.
– Siz komıssııa tóraǵasy retinde mınıstr laýazymynda boldyńyz ba? Elbasynyń sizderge qoıǵan talaby qandaı boldy?
– Iá, men mınıstr laýazymyn alyp, Úkimet quramynda boldym. Maǵan deıin bul jumystar Úkimet basshysynyń orynbasarlarynyń deńgeıinde atqarylyp kelgen edi. Astana Aqmolaǵa kóshirilgenshe komıssııa músheleri damyl tapqan joq. Nursultan Ábishuly árdaıym óz tapsyrmalarynyń ýaqytyly jáne sapaly oryndalýyn talap etip otyrdy. Men Memleket basshysymen erterekten tanys bolǵandyqtan, Elbasynyń talaptaryn tereń túısinetinmin.
О́zim komıssııa basshylyǵyn qolǵa alǵan sátte jumystyń aýqymy men merzimi naqtylandy. Sóıtip aldymen Aqmolaǵa alǵashqy kezekte kóshiriletin mınıstrlikter men olardyń qyzmetkerleriniń sanyn belgiledik. Bizge qoıylǵan talap boıynsha mamandardy Aqmola óńirinde jasaqtaýǵa múmkindigi bar ortalyq atqarý organdarynyń Almatydaǵy qyzmetkerleriniń 20-40 paıyzyn ǵana kóshirý qajet boldy. Onyń ishinde Prezıdent Ákimshiligi men Úkimetke qyzmetkerlerdiń 40 paıyzyna deıin kóshirýge múmkindik berilse, mınıstrlikter mamandarynyń 20 paıyzyn ǵana jańa astanaǵa apara aldy. Olarǵa qalǵan qajetti mamandardy Aqmola óńirinen qabyldaý mindeti qoıyldy. Al depýtattar 100 paıyz kóshýi tıis bolatyn.
Mine, osy tizim pysyqtala kele, alǵashqy kóshke 3600 adam engizildi. Endi olar ornalasatyn keńse men turǵyn úı qaıda? Osy arada mamandardyń birqataryn turaqty túrde kóshirý, birqataryn ýaqytsha kóshirý týraly mámilege keldik. Sol kezde Aqmolada bas-aıaǵy 1600 páter bos turǵan edi. Sondyqtan úsh bólmeli páterge úsh otbasydan ornalastyrǵan kezimiz boldy. Biraq Almatydan kelgen mamandardyń kópshiligi otbasylaryn Almatyda qaldyra turǵan edi. Al depýtattar qonaqúılerge ornalastyryldy. Saıyp kelgende, ýaqyt pen qarajat tapshylyǵy kezinde osylaı lajdadyq. Árıne bul kezde turǵyn úıler úzdiksiz salynyp jatty.
– Aqmola ol kezde qatardaǵy oblys ortalyqtarynyń biri. Árıne tyń ıgerýshilerdiń aımaqtyq ortalyǵy bolǵanyn da bilemiz. Alaıda astanaǵa saı ınfraqurylymdyq, ınjenerlik júıeleri bolmaǵan shyǵar?
– Iá, toqsanynshy jyldardyń sońynda Aqmolanyń jaǵdaıy qatardaǵy oblys ortalyqtarymen birdeı boldy. Sol ýaqytta kólemi Shymkent, Pavlodar, Jambyl, Semeı qalalarynyń deńgeıimen shamalas bolatyn. Sondyqtan alǵashqy kóshke ilesken 3600 adam Aqmolaǵa asa aýyrtpalyq túsire qoıǵan joq. Aldymen olar úshin ýaqytsha keńseler ázirlendi, ýaqyt óte barlyq memlekettik organdarǵa arnaıy derbes ǵımarattar salyndy. Degenmen uly qurylys úsh-tórt jylǵa sozyldy.
Al qalanyń ınjenerlik júıesin sol kezdegi barlyq oblys ortalyqtaryna tán qıynshylyqtar aınalyp ótken joq. Atap aıtqanda, jylý júıeleri kónerip, sý qubyrlary tozyp, elektr symdary úzilýdiń aldynda tur edi.
Aqmola úshin qalany jylýmen qamtamasyz etý eń basty qıyndyqqa aınaldy. Qalada jaz mezgilinde ystyq sý bolmady. О́ıtkeni jylý júıesi jaz boıy jóndeletin. Turǵyn úıler men ǵımarattar qaladaǵy eki jylý taratý ortalyǵynan jylytyldy. Biraq Arqanyń aıazynda sol jylýdyń ózi mardymsyz edi. Halyq esik-terezelerin qymtap, qalyń materıaldarmen qaptap qoıatyn. Sýdyń ózi úshinshi qabattan joǵaryǵa kóterilmedi. Onyń ústine ystyq sýdyń zardaby ótken turǵyndar jylý batareıalaryna shúmek ornatyp, ystyq sýdy tikeleı jylý júıesinen alatyn. Mysaly jylý júıesinde bolýy tıis 20 myń tekshe metr sý bir táýlik ishinde joq bolatyn. Al jylý-elektr ortalyqtary júıege quıylatyn sýdy tazartyp, qyzdyrǵansha kóp ýaqyt ketedi.
Mine, qazirgi astanalyqtar osy qıyndyqtardyń birin de kórgen joq. Astana is júzinde osylaı bastalǵan. Qazir qala bes ese úlkeıgenimen, kommýnaldyq sala jandandy, ınjenerlik júıeler barynsha jańartylýda.
– Astana aýystyrý úderisi álemde jıi bolmasa da, biraz elderdiń elordalaryn aýystyrǵanyn tarıhtan bilemiz. Alaıda áli býyny bekı qoımaǵan jas memleket úshin mundaı istiń aýyrtpalyǵy erekshe bolatyny talas týdyrmasa kerek. Osy oraıda basqa memlekettermen tájirıbe almasýǵa ýaqyt boldy ma?
– Jańadan qala turǵyzý, aýqymdy qurylys júrgizý biz úshin jaýapkershiligi joǵary synaq boldy. Iá, Reseı, AQSh, Túrkııa men Qytaı memleketteri astanalaryn birneshe márte aýystyrdy. Biraq tarıhı betburysty sátte biz kúshimizge sendik. Almatynyń ózi táýelsizdik alǵan tusta astana mártebesine laıyqty otyz talaptyń kóbine sáıkes kelmeıtini belgili boldy. Elbasy bul jóninde árdaıym aıtyp keledi.
Osy ashy terdiń kermek dámi qazir til úıiredi. Men úshin Astanamyzdaǵy árbir turǵyn úı, ákimshilik ǵımarat erekshe ystyq. Qolymyzdaǵy bes saýsaqty qalaı bólip-jarmaıtyn bolsaq, men úshin de Astananyń árbir buryshy qadirli.
Al ózge memlekettermen tájirıbe almasýǵa, olardyń ońdy isterin baryp kórýge bizdiń murshamyz bolǵan joq. Bitken iske synshy kóp bolǵanymen, qazir gúl jaınaǵan Astanamyz eldiń maqtanyshyna aınaldy. Elimizdiń ár túkpirinen aǵylǵan jurt bolashaǵyn Astanamen baılanystyrady.
– Qazir qurylystyń qarqyny ózgerip, bir jyl ishinde tutas kósheler paıda bolyp jatyr. Oǵan qosa, qurylysqa jańa tehnologııalar qoldanylýda. Siz kánigi qurylysshy, Astana qurylysynyń bastaýynda bolǵan maman retinde bul úderisti qalaı baǵalaısyz?
– Qazir elimiz kóptegen qurylys materıaldaryn ózi shyǵaryp jatyr. Jumys kúshi de, qarajat ta jetkilikti. Alǵashqy kezde qurylysqa aınaldyrǵan bes mıllıon dollar qarajat bólýdi Elbasynyń ózi tikeleı sheshetin. Qazir bul qarjyny mınıstrlerdiń orynbasarlary da bóle salady. Eń bastysy, qurylys salasynda mol tájirıbe jınaqtaldy. Astana álemdegi ozyq tehnologııalar men jańashyl úrdisterdi boıyna sińirip, kúnnen-kúnge qulpyryp keledi. Endi astanalyqtar qalanyń árbir isine belsene aralasyp, qolynan kelgenshe qyzmet qylýy kerek. Qala da tiri aǵza – kútimdi qalaıdy, salǵyrttyqty jany súımeıdi.
Kópshilik Astanamyzdyń óńmenińnen ótetin ókpek jeli týraly aıtýdan jalyqpaıdy. Biraq qazirgi avtokólikterdiń sany men qorshaǵan ortaǵa tastalatyn zııandy qaldyqtardyń zalalynan osy jel qutqaryp turǵanyn umytpaý kerek. Osy jel bolmasa, Astana Almaty tárizdi zııandy qaldyqtardan tunshyǵar edi. Qazir halyq ta úırene bastady, klımat ta burynǵydan jylynyp keledi. Qysqasy, gúldengen Astananyń kemeldengen ýaqytynyń kýágerleri – naǵyz baqytty jandar.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
