Shahmat álemine bes jasynan den qoıǵan Dınaranyń esimi búginde Qazaqstanǵa ǵana emes, jahanǵa tanymal. Halyqaralyq shahmat federasııasynyń (FIDE) reıtınginde jerlesimiz úzdik TOR-15 tiziminde tur. Buǵan deıin mundaı bıikke qazaq qyzdarynyń birde-bireýi jetpegenin eskersek, muny elimiz úshin de, Dınara úshin de tarıhı jetistik deýge bolady.
Dınara 1996 jyly Aqmola qalasynda dúnıege kelgen. Grossmeıster óziniń shahmatqa alǵash kelýi týraly bylaı dedi: «Osydan on alty jyl buryn anam ápkemdi, aǵamdy jáne meni qaladaǵy Hákim Omarov atyndaǵy shahmat klýbyna alyp bardy. Bizdiń alǵashqy bapkerimiz Qazaqstanǵa eńbek sińirgen jattyqtyrýshy Olga Afrıkanovna Cherepanova bolatyn. Marqum jaqsy kisi edi. Biz odan jaqsy tálim-tárbıe aldyq. Aǵam Arsen men ápkem Aınurdyń shahmattan sport sheberine úmitker degen ataqtary bar. Arsen halyqaralyq dárejedegi tóreshi». Osylaısha shahmat álemine qadam basqan Dınara elordamen birge ósip, bas qalamen birge álemdi baǵyndyryp keledi.
«Shetelde júrsem, Astananyń aýasyn, tynys-tirshiligin saǵynamyn. Al qolym qalt etkende elordany dostarymmen, jaqyndarymmen, keıde jalǵyz ózim aralaǵandy unatamyn. Sol kezde boıyma kúsh-qýat quıylatyndaı bolyp, ár qadam basqan saıyn, bul meniń týǵan qalam, bul meniń Otanym degen maqtanysh sezimi kerneıdi. Shahmatsyz óz ómirimdi elestete almaıtynym sııaqty, Astanasyz da ózimdi elestete almaımyn».
Dınaranyń shahmattaǵy joly óte sátti boldy desek, artyq aıtqandyq emes. Áıelder arasynda Azııa chempıony atanyp, álem chempıonatynda kúmis júlde aldy. Jas erekshelikteri boıynsha álem chempıonattarynda tórt ret jeńiske jetti. Bul dodalar onyń ómirindegi eń mańyzdy jetistikteriniń biri. Sebebi buǵan deıin qazaqstandyq birde-bir qyz mundaı mejeni baǵyndyrǵan emes-ti. Osyndaı jeńisterden keıin Shahmat federasııasynan, Astana ákimdiginen Dınara Sádýaqasova atyndaǵy shahmat akademııasyn ashý týraly usynys tústi. Alaıda keıipkerimiz jıyrma jasqa deıingi qyzdar arasynda ótken álem chempıonatynda jeńiske jetkennen keıin ǵana akademııa ashýǵa kirisipti. Búginde jumys istep jatqan akademııadan bolashaqta Qazaqstan chempıondary ǵana emes, álem chempıondary shyǵady dep úmittenedi.
Grossmeıster ózine únemi qoldaý bildirip, ıgi isterdiń basy-qasynda júrgenderge alǵys aıtýdy da umytpaıdy. «Birinshi kezekte anama alǵys aıtqym keledi. Anam shahmatqa baýlyp qana qoımaı, kez kelgen jaǵdaıda meniń qasymnan tabyla bildi. Qazir ol meniń menedjerim ári psıhologym. Anamyzdyń qamqor bolýymen shahmattan bólek, biz mýzyka mektebin bitirdik. Aınur skrıpka, Arsen dombyra, men fortepıano boıynsha bilim aldyq. Anam bizdi únemi úlkenge izet kórsetýge, adamdardy syılaýǵa, ýaqytty únemdep, densaýlyqty kútýge tárbıeledi. Aınur men Arsen qazir jumys isteıdi, ómirden óz oryndaryn tapty. Jankúıerlerime de alǵysym sheksiz».
Ádette elimizde sport túrinen, pándik olımpıadalardan jeńimpaz atanǵandarǵa kóptegen oqý oryndary tarapynan grant usynylady. Mundaı usynystardyń Dınaraǵa birnesheýi túsipti. Alaıda ol Reseı joǵary oqý ornyna tańdaý jasapty: «Ekaterınbýrgtegi Oral memlekettik taý-ken ýnıversıtetinde qashyqtyqtan dáris alý karerama qolaıly boldy. Shahmatpen shuǵyldanýyma esh kedergi keltirmeıtinine kóz jetkizgennen keıin, osy ýnıversıtetti tańdadym».
Dınara ómirin shahmatpen baılanystyra otyryp, adamdarǵa, jaqyndaryna kómektessem degen bala kezdegi armanyn bir mezet te esten shyǵarǵan emes. Onyń osy armany búginde júzege asyp jatyr. «Men IýNISEF-tiń Qazaqstandaǵy Ulttyq izgi nıet elshisi bolyp taǵaıyndaldym. Irgeli uıymnyń arqasynda balalardyń quqyqtary týraly kóp tyń málimet alamyn. Olardyń arasynda erekshe qajettilikteri bar balalar, qylmys qurbanyna nemese kýágerine aınalǵandar, tipti óz otbasynda qatygezdikke dýshar bolǵan balalar bar. Men solardyń quqyqtaryn qorǵaýǵa óz úlesimdi qosamyn dep úmittenemin», deıdi álem chempıony.
Dınara irgeli uıymnyń elshisi retinde qaıyrymdylyq sharalaryn ótkizip turatynyn jetkizdi: «Shahmattyń elimizde qarqyndy damyp kele jatqany meni qýantady. Elde kóptegen shahmat mektepteri men ortalyqtar ashylyp jatyr, oǵan jastar kóbirek tartylýda. Endi IýNISEF-tiń izgi nıet elshisi retinde salamatty ómir saltyn nasıhattaı júrip, zııaly urpaqty tárbıeleýge tyrysamyn. Sondyqtan elimizdiń barlyq óńirinde shahmat boıynsha klýbtar men mektepter ashyp, balalarǵa arnalǵan qaıyrymdylyq týrnırleri men is-sharalardy ótkizýge atsalysamyn».
Talantty adam kez kelgen salada talantty bolady emes pe. Bizdiń keıipkerimizdi de solardyń qataryna qosýǵa bolady. Ol shahmattan bólek júzý, kórkem gımnastıka jáne tennıs sııaqty sport túrlerimen de shuǵyldanady. Onyń alty tildi meńgergeniniń ózi nege turady! «Kitap oqyǵandy janymdaı jaqsy kóremin. Kitap qyzyq bolsa, qysqa ǵana ýaqytta oqyp shyǵamyn», degen grossmeıster shetel jazýshylarynyń shyǵarmalarymen kóbirek tanysý úshin til úırený ústinde ekenin aıtty. «Búginde qazaq, orys jáne aǵylshyn tilderinen bólek, koreı tilinde erkin sóıleımin. Fransýz jáne arab tilderin úırený ústindemin. Koreı tilin úırenýdegi basty sebep, atalǵan eldi erekshe qurmetteımin. Olardyń salt-dástúri, ulttyq taǵamdary qatty unaıdy. Fransýz tili ádemi estiletin ári názik til. Ony meńgerý arqyly men sol eldiń jazýshylarynyń eńbekterin aýdarmasyz oqyǵym keledi».
Ramazannyń qyzy Dınara «Adam ózin úzdiksiz jetildirip otyrýy kerek» dep esepteıdi. «Kún saıyn ózime jaqsy aýra qalyptastyrǵym keledi. Til úırenýge, mýzyka tyńdaýǵa, kitaptar oqýǵa tyrysamyn. Osyndaı izdenister maǵan jańa belesterge jetýge kóp kómegin tıgizdi. Nátıjesinde, «Shahmattaǵy alǵashqy qadam» («Pervye shagı v shahmatah») atty kitabym jaryq kórdi. Bul kitapta shahmat álemine qalaı kelgenim, jetistikke jetý úshin qandaı qadamdarǵa barǵanym baıandalady. Federasııanyń qoldaýymen shyǵarylǵan bul eńbegim shahmat álemine endi qadam basqan órenderge arnalady».
Adamdy arman alǵa jeteleıtini sózsiz. Álem chempıonynyń aldynda da asqaraly belester tur. «Aldaǵy ýaqytta myqty shahmatshy áıelderdiń TOP-10-na kiretinime senimdimin. Sonymen qatar álem chempıonatynda jeńiske jetip, altyn tájdi Qazaqstanǵa alyp kelsem deımin. Osy bıikti baǵyndyryp, Astananyń, qazaq qyzdarynyń deńgeıin álemge áıgili etetin kún de alys emes ekenin ishki túısigim sezedi».
P.S. Altyn táj demekshi, Dınara esimi – arab tilinde «altyn dınar» degendi bildiredi. Olaı bolsa, shahmat áleminiń «Altyny» altyn tájdi Astanaǵa ákeledi degen senimdemiz. «Altyn» qyz, altyn táj hám Astana. Úshtiktiń úılesimi Alashtyń rýhyn taǵy da asqaqtatary sózsiz.
Almas MANAP,
«Egemen Qazaqstan»
