– Nurjan Qyrǵyzbaıqyzy, sońǵy jyldarda elimizde elý jastan keıin bala súıý derekteri jıi kezdesýde. Buǵan belgili bir jaǵdaılar sebep bolýda ma, álde muny áıelderdiń batyl qadamy degen durys pa?
– Búgingi tańda jasy elýden asqan áıelderdiń bala súıýi tańǵalarlyq jaǵdaı emes. Onyń naqty sebep-saldary da joq. Sebebi, bizdiń qoǵamdaǵy áıelder isker, erikti jáne bilimdi deýge negiz kóp. Sonaý 90-shy jyldarda áıelderdiń kóp ýaqyty áleýmettik jaǵdaıǵa baılanysty tabys tabýǵa ketti. Al búginde elýden asqan áıelder sol keshegi 90-shy jyldardyń aýyrtpalyǵyn kórgender. Olar qazirgi zamanda qarjylyq turǵydan táýelsiz, basym kópshiligi shaǵyn kásipkerlikpen, bıznespen aınalysady. О́zderiniń densaýlyǵyna, dene kútimine jaǵdaı jasaýyna tolyq múmkinshilikteri bar. Árıne jaǵdaıyn jasap alǵannan keıin bala súıýdi armandaıdy ǵoı.
– Áıelderdiń bala kóterý jasynda belgili bir shekteýler bar ma? Sonymen qatar deneden tys uryqtandyrý úshin áıeldiń jasy qanshada bolýy shart?
– Qazir biz aqparattar tasqynynda ómir súremiz. Álemde 50, 60, tipti 70 jasqa kelip bala súıip jatqandar týraly jıi estımiz. Ondaı derekter bizde de kezdesedi. Medısınamyz qaryshtap damyǵan saıyn reprodýktıvti tehnologııalar qatary da kóbeıip keledi. Sondyqtan da áıeldiń bala týý jasyna shek qoıylmaıdy. Densaýlyǵy jaqsy bolyp, jasandy túrde bala kóterýge daıyn bolsa bolǵany. Biraq balany týǵannan keıin qalaı ósiredi? Mine, osy máselege basa nazar aýdarǵan jón. Eger ananyń jasy elýden asqanda da densaýlyǵy myqty bolsa nur ústine nur.
– Sheteldik ǵalymdardyń zertteý nátıjeleri boıynsha jasandy jolmen bala kótergender qaterli isik aýrýyna jıi shaldyǵady degen derekter kezdesedi. Bul qanshalyqty negizdi?
– Reprodýksııa salasyndaǵy jıyrma jyldan astam jumys tájirıbemde mundaı jaǵdaılar tirkelgen joq. Elý jastaǵy áıelder donor jasýshalary arqyly jasandy jolmen uryqtandyrý qyzmetine júginýde. Árıne elý jasqa kelgen áıeldiń bala kóterý qabileti tómendep, analyq beziniń jumysy báseńdeýi tabıǵı zańdylyq. Alaıda DTU barysynda gormondardy belsendiretin dári-dármekter beriledi. Alaıda mundaı jaǵdaılardyń saldarynan qaterli isikke shaldyǵady deý negizsiz. Ári gormondar da belgili bir merzimge deıin taǵaıyndalady.
– Elý jastan keıingi júktilikte balanyń densaýlyǵynda, týǵannan keıingi kezeńde qandaı da bir qıyndyqtar kezdese me?
– Jasandy uryqtandyrý barysynda deni saý balanyń ómirge kelý kórsetkishi joǵary. Sebebi, biz donordyń analyq bezin alamyz. Eger jasy 45-50-den asqan áıel óziniń analyq uryǵyn paıdalanǵysy kelse, onda jatyrǵa salardan buryn genetıkalyq zertteý jasalady. Kóp jaǵdaıda genetıkalyq zertteýlerden ótken donorlarmen ǵana jumys isteımiz.
– Deneden tys uryqtandyrý barysynda qaıǵyly jaǵdaılar oryn alýy múmkin be?
– Qazaqstanda ondaı derekter tirkelgen joq. Jasandy jolmen bala kótergisi keletinder asa daıyndyqpen keledi ári mamandardyń aıtqanyn buljytpaı oryndaıdy. Dárilerin ýaqytynda ishedi. Jasandy uryqtandyrý kezeńinde áıelderdiń júktiligi ártúrli bolyp keledi. Olar mamandar tarapynan arnaıy baqylaýǵa alynady.
– Bedeýlik uzaq ýaqyt emdeledi jáne ony emdeý úshin bilikti mamandar qajet. Sondyqtan da densaýlyq saqtaý mekemeleri bedeýlikti uzaq ýaqyt emdegennen góri birden DTU jibergendi tıimdi sanaıtyn tárizdi. Sonymen qatar qomaqty qarjyny talap etedi. Osy turǵydan alǵanda kópshilik jasandy jolmen bala kóterý máselesine tabys kózi retinde qaraıtyn sııaqty...
– Tabys túsetin salanyń barlyǵy bıznes dep atalatyn shyǵar. Alaıda bedeýliktiń kóptegen túrleri emdeledi. Bedeýliktiń túrleri ártúrli bolady. Osy tusta DTU qalaı paıda boldy degen zańdy saýal týyndaıdy. Mysaly, bala súıe almaıtyn otbasynda áıel adamnyń jatyr tútikshesi bitelgen nemese múlde bolmaýy múmkin. Bul naǵyz bedeýlik. Iаǵnı, áıel adamnyń basqa jolmen bala súıe almaıtyny anyq. Mine, osy sebepterge baılanysty DTU tájirıbege endi. Birte-birte onyń qyzmetine júginýshiler kóbeıe bastady. Osy tusta erlerdiń de belsizdigin aıtpaı ketýge bolmaıdy. Bedeýlikti emdeý barysynda mamandar birden deneden tys uryqtandyrýǵa júginbeıdi. О́ıtkeni, bul úderis júz paıyz júktilikke aparmaıdy. Sondyqtan da áıeldi jan-jaqty emdeý kerek. Bizde alǵashqy balasyn DTU arqyly, keıingi balalaryn ózdiginen kótergen áıelder kóp. Keı jaǵdaıda DTU nátıjesiz bolady da, kúshti dári-dármektermen em alǵannan keıin ózi bala kóteretin jaǵdaılar da kezdesedi.
– DTU barysynda bıomaterıaldardy shatastyryp alý jaǵdaılary kezdesýi múmkin be?
– Joq. Ondaı jaǵdaı kezdespeıdi dep senimmen aıta alamyn. О́ıtkeni, árbir bıomaterıal markilenip, qol qoıylyp, qajetti qujattarmen naqtylanady. Balalar nemese ata-analar kez kelgen ýaqytta óziniń ákeligin, anasy ekendigin rastaý úshin ótinish jasaýy múmkin. Sondyqtan da oǵan jol berilmeıdi.
– Búginde DTU máselesine memlekettik turǵydan kóńil bólinip keledi. Osyǵan toqtalyp ótseńiz.
– Memlekettik turǵydan deneden tys uryqtandyrý máselesi jolǵa qoıylǵan. 2010 jyldan bastap bala súıgisi keletin otbasylarǵa arnaıy kvota bólinip keledi. Bastapqyda ol júz, keıinnen úsh júz, byltyrǵy jáne bıylǵy jyldary memleket tarapynan DTU baǵdarlamasyna 900 kvota bólindi. Kvota elimiz aımaqtaryna jergilikti densaýlyq saqtaý basqarmalarynyń suranysy boıynsha bólinedi. DTU joǵary tehnologııalyq múmkindikterdi paıdalana otyryp, arnaıy dári-dármekter arqyly bedeýlikti emdeýdiń bir joly. Mysaly, densaýlyqty saqtaýdyń basqa salalarynda, mysaly, dárigerler donorlyq aǵzalar, kúrdeli operasııalar arqyly adamzat ómirin saqtap qalýda. DTU máselesine dinı turǵydan qaraıtyn bolsaq, buǵan da adam densaýlyǵyn jaqsartýdyń bir salasy, perzentsiz júrgen otbasylarǵa qýanysh syılaýdyń joly retinde kóńil bólgen jón.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken
Elvıra SERIKQYZY,
«Egemen Qazaqstan»
