– Násimjan Jambekqyzy, qazirgi tańda kóptegen jastar jumys taba almaı júr, al jumys berýshiler bilikti kadrlardyń tapshylyǵyn aıtady. Bul qaıshylyqty «Tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim – barlyǵyna» jobasy joıa ala ma?
– Prezıdent «Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıyndaǵy jańa múmkindikter» Joldaýynda adam kapıtalyn damytýǵa erekshe mán berdi. Onyń sapasyn jaqsartýdaǵy mańyzdy baǵyttardyń biri – Elbasynyń bastamasymen qurylǵan «Tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim – barlyǵyna» jobasy. Bul joba 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan Tıimdi jumyspen qamtý jáne jappaı kásipkerlik baǵdarlamasymen biriktirildi. Ol jastarǵa mamandyq alyp, ata-anasyna masyl bolmaı óz betinshe ómir súrýge kómektesedi. Bul jumys berýshilerge de tıimdi. Zamanaýı baǵdarlamamen oqýdan ótken maman óndiriske paıda alyp keledi, ony qaıta daıarlaýdyń qajeti joq. Sebebi teorııany oqý mindetti túrde tájirıbelik mashyqtardy úırenýdi qarastyrady.
Jobany qarjylandyrý jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjetten de júzege asyryla beredi. TjKB uıymdarynda oqı otyra jumys kásipterin meńgerýge, qysqa merzimdi kýrstardan ótýge de bolady. Jalpy 2021 jylǵa deıin TjKB tegin biliktiligin 720 myńǵa jýyq azamat alady. О́tken oqý jylymen salystyrǵanda TjKB uıymdarynda kadrlardy daıarlaýǵa memlekettik bilim berý tapsyrysynyń kólemi 24,8 myń orynǵa deıin ulǵaıtyldy. Birinshi shyǵarylym 2019 jyly josparlanyp otyr.
– Jobaǵa qatysýshylardy irikteý qalaı ótedi, jumyspen qamtý ortalyǵynda mindetti túrde tirkelý qajet pe?
– Oqýdan ótýge muqtaj jastardyń sanyn anaǵurlym kóbirek qamtý úshin 1850 mobıldi top quryldy. Olar bir jyldan úsh jylǵa deıin oqý úshin 9-11 synyp túlekteri, az qamtylǵan otbasylardan shyqqan jastar, sondaı-aq jumyssyz jáne ózin-ózi jumyspen qamtyp otyrǵan jastardyń tizimin jasady. Oqýǵa túsken jastardyń 60%-y áleýmettik álsiz turǵyndar qataryna jatady. TjKB uıymdaryna jastardy belsendi túrde jumyldyrý boıynsha jumystar Qaraǵandy (7600), Ońtústik Qazaqstan (11458), Atyraý (3604) oblystarynda jáne Almaty qalasynda (8600) ótti. Jas mólsheri, jynysy, turǵyn orny jáne taǵy basqa erekshelikterine qatysty shekteýler joq. Baǵdarlamada qatysýshylardyń sanattary anyqtalǵan. Olar – 9 jáne 11 synyp túlekteri, oqý oryndaryna túspeı qalǵandar, jumys izdeýshiler, ómirlik qıyn jaǵdaıǵa tap bolǵan jandar men az qamtylǵan otbasynan shyqqan azamattar, 29 jasqa deıingi jastar. Jumyspen qamtý ortalyǵynda tirkelgenine nemese tirkelmegenine qaramastan, jumyssyz júrgender, sondaı-aq ózin-ózi jumyspen qamtyp otyrǵandar da bul múmkindikti paıdalana alady.
– Tegin bilim berý baǵdarlamasyna qatysýshylar úshin jeńildikter qarastyrylǵan ba?
– Memleket TjKB jáne qysqa merzimdi kýrstardaǵy oqýdyń tólemin óteıdi. TjKB uıymdarynda oqýdan ótip jatqan baǵdarlamaǵa qatysýshylardy bir rettik ystyq tamaqpen jáne stıpendııamen qamtamasyz etedi. Qajet bolǵan jaǵdaıda olardyń oqý ornyna deıingi jol júrý ótemaqylary da tólenedi. Qysqa merzimdi kýrstarda jobaǵa qatysýshylar da stıpendııa alady jáne jolaqy tóleý máselesi de qarastyrylady. Basqa qalalardan keletinder úshin turǵyn úı jaldaýǵa ketken qarajat ta óteledi.
– Qazirgi ýaqytta kásipterdiń joıylýy jáne jańa kásipterdiń paıda bolýy úrdiske aınalyp keledi. Bul rette TjKB uıymdary osy aǵymǵa qatysty ózgere me?
– Kúnnen kúnge jumyskerdiń quraly qaıla men kúrek emes, baǵdarlamalyq jasaqtamasy bar kompıýterler, robottar, tehnıkalyq agregattar jáne mehanızmder bolyp ózgerýde. IT-tehnologııalar ómirimizge, óndiriske jáne ekonomıkamyzǵa túbegeıli endi. Baǵdarlama qurý kezinde árıne qazirgi zamanǵy úrdister eskeriledi. Jumysshy kadrlaryn 1-den 6 aıǵa deıin qysqa merzimdi kásibı oqytýlar kolledjder, oqý ortalyqtary, áskerı-tehnıkalyq mektepter bazasynda júzege asyrylady. Servıs jáne qyzmet kórsetý, tehnologııalyq, tehnıkalyq, IT-bilim berý, medısına jáne qurylys sekildi baǵyttar boıynsha kýrstar ótkiziledi. TjKB uıymdarynda memlekettik tapsyrys boıynsha kadrlardy daıarlaý tehnıkalyq, aýyl sharýashylyǵy tehnologııalyq mamandyqtary boıynsha júzege asyrylady. Qazirgi kúni servıs jáne qyzmet kórsetý salasyndaǵy mamandar erekshe suranysqa ıe. Oqý ordalary eńbek naryǵynyń jańa suranystaryna jaýap beredi. Mysaly, qurylystaǵy dızaın, qaıta jandandyrylatyn energetıka, aqparattyq qaýipsizdik, mehatronıka sııaqty jańa mamandyqtar paıda boldy.
2017 jyldyń 1 qyrkúıeginen bastap Bilim jáne ǵylym mınıstrligi 141 mamandyq boıynsha jańa modýldik baǵdarlamalardy iske qosty. Mysaly, qurylys salasy boıynsha bilim alyp jatqan stýdent «tas qalaýshy», «plıta-qasbet salýshy» biliktilikterin ala alady. Qalaǵan jaǵdaıda oqýyn jalǵastyryp, orta deńgeıli maman – «tehnık-qurylysshy» bola alady.
– Kýrs tyńdaýshylary men TjKB túlekterine jańa sharttarǵa beıimdelýge jáne jańadan qurylýǵa taǵy ne kómektesedi? Jańǵyrýdyń osy aspektileri týraly aıtyp berińizshi.
– Mınıstrlik oqýdy paıdaly jáne merzimi boıynsha ońtaıly etý úshin úlken jumys atqardy. Sarapshylar kýrstardyń baǵdarlamalaryn zerttep, pánderdiń qaıtalanbaýyn qamtamasyz etti. Sonyń arqasynda oqýdyń merzimi qysqardy. Baǵdarlamalar «Atameken» UKP-men kelisildi. Boljam boıynsha, 2021 jylǵa qaraı Qazaqstanda oqyp jatqandardyń 40%-ǵa deıingisi jumysshy mamandyqtaryn tańdaıtyn bolady. Bul rette bilikti emes jumys kúshiniń sany 20%-ǵa deıin tómendeıdi. Quzyrly memlekettik vedomstvolar qoldanǵan sharalar kesheni turǵyndardyń jumyspen qamtylýyna oń áserin tıgizetin bolady. Qazirgi tańda kolledjderde qoldanbaly bakalavrıat engizilip jatyr. Bul kásibı bilim júıesinde jumyspen qamtýǵa baǵyttalǵan keńeıtilgen qoldanbaly bóligi bar mamandardy daıarlaý retinde qarastyrylady. Buǵan mınıstrlik sáıkesinshe zańnamalyq normalardy quryp, bekitti.
2018 jyldyń basynan bastap joǵary oqý oryndarymen barlyq mamandyq boıynsha biriktirilgen bilim baǵdarlamalaryn qurý jumystary júrgizilýde. Qazirgi tańda TjKB, orta bilimnen sońǵy uıymdarǵa qabyldaý úlgilik erejeleriniń jobalary kelisilýde. Onda kollejderge qabyldaý kezinde Ulttyq biryńǵaı testileý sertıfıkattaryndaǵy upaılar eskerilýi kerek degen ereje alynyp tastaldy. Osylaısha jańa erejeler elimizdiń «Bilim týraly» zańyna sáıkestendirildi. Sondaı-aq bul erejelerde ótinimderdi qabyldaý merzimi jumys mamandyqtary boıynsha 1 qyrkúıekke deıin uzartyldy. Bul baıqaý boıynsha JOO-ǵa óte almaı qalǵan talapkerlerge qujattaryn tapsyryp, kolledjderge túsýge múmkindik beredi. Osylaısha BǴM jastardy TjKB uıymdaryna jumyldyrý úshin paıda bolýy múmkin kedergilerdi joıý boıynsha barlyq qajetti sharalardy qoldanýda. Sondaı-aq kolledj túlekteriniń keshendi testileýdi tapsyrmastan JOO-ǵa túsý máseleleri de sheshilip jatyr. Bul úshin TjKB júıesinde sáıkesinshe alǵysharttar qurylǵan.
TjKB júıesine jáne tájirıbelik baǵyttalǵan bilimge modýldi biliktilikti tásil engizý kadrlardy daıarlaý sapasyn joǵarylatady. Osynyń arqasynda kolledj túlekterinde mektep túlekterine qaraǵanda JOO-ǵa túsý múmkindikteri kóbirek bolady. Orta jalpy bilimniń 12 jyldyq oqýǵa aýysýy mektep túlekteriniń basym bóligin TjKB júıesine baǵyttap, jalpy bilim berý oqý oryndaryn sál de bolsa bosatýǵa jol beredi.
Bir qyzyǵy, kolledjde oqyǵan JOO-nyń túlekteri kásibı daıarlyq jáne tájirıbelik mashyq deńgeıi boıynsha joǵary oqý oryndaryna mektepten keıin túsken jas mamandardan basym bolady. Bul – jumys berýshilerdiń pikiri. Taǵy bir artyqshylyǵy, kolledj negizinde JOO-nyń oqý merzimi qysqaraq, ıaǵnı otbasylyq bıýdjetke túsetin aýyrtpalyq ta azdaý bolady.
Mınıstrlik TjKB uıymdarynda bilim alý sharttaryn jaqsartyp, oǵan qyzyǵýshylyq artý úshin júıeli jumys atqaryp jatyr. TjKB júıesin damytýda bıznes, memleket jáne kolledjderdiń kúshin shoǵyrlandyrý úshin dýaldy bilim berý engizildi. Bul bilim ordasy men óndiris jáne jumys berýshilerdiń arasyn jaqyndastyrýǵa múmkindik beredi.
Qazirgi tańda bilim mekemeleri jumys berýshilermen birlese otyryp, bilim berý baǵdarlamalaryn qaıta qarastyrdy, bilim berý úderisiniń 80 paıyzy óndiriste júrgiziledi. О́ndiriske qaıta oqytýdy qajet etpeıtin daıyn kadrlar kelgeni óte mańyzdy.
– Elimiz Worldskills International qozǵalysyna qosyldy. Álemdik chempıonatqa qatysý bizge ne beredi, nátıjeler bar ma?
– Bul qozǵalysty «Jumys qoldaryna arnalǵan olımpıada» dep ataıdy. Onyń maqsaty – dúnıe júzi boıynsha halyqaralyq saıystar ótkize otyryp, jumysshy mamandyqtaryn tanymal etý. Jańa ekonomıka talaptaryn eskere kele kadrlardy daıarlaý jáne qaıta daıarlaýdy jańǵyrtý sheńberinde mınıstrlik WorldSkills International standarttaryna kóshý týraly sheshim qabyldady.
2017 jyldyń qazan aıynda Abý-Dabı qalasynda (BAÁ) ótken WorldSkills Competition álemdik chempıonatynyń nátıjesi boıynsha qazaqstandyq komanda 77 eldiń ókilderi arasynan 24-oryndy ıelendi. 2015 jyly biz 55-orynda bolǵanbyz. Sondyqtan alǵa jyljý kórinip tur. Bul chempıonatta Qazaqstan Ortalyq Azııa elderiniń ishinen jalǵyz el boldy. Árıne jaqsy nátıjeni birden kórsete almaımyz. Alaıda alǵan tájirıbemiz TjKB uıymdaryna jáne stýdentterge saıystarǵa anaǵurlym jaqsyraq daıyndalýǵa múmkindik beredi.
Áńgimelesken
Dýman ANASh,
«Egemen Qazaqstan»
