Taraz qalasynyń ortasyn qaq jaryp temir jol ótedi. Ońtústik pen Soltústikti, Batys pen Shyǵysty, sonymen qatar alys-jaqyn shetelderdi de jalǵap jatqan temir jol bul. Sol temir joldyń arǵy beti «Shalǵaı Qarasý», «Qaraoı» turǵyn jaı alqaby men «Leshoz», «Solnechnyı» jáne «Vysotskıı» eldi mekenderi bolyp atalady. Taraz qalasy ákiminiń №10 aýmaqtyq okrýginiń ınspektory Qanat Nurlanovpen birge atalǵan alqaptar men eldi mekenderdi aralap kórgenimizde, birqatar máselege tap boldyq. Turǵyndar da jol, jaryq, jabaıy saýda máselelerin aldymyzǵa jaıyp saldy.
Áýeli mundaǵy Muqanov pen Chkalov kósheleriniń boıynan tartylǵan aýyz sý qubyrynyń aıaqsyz qalǵanyn kórdik. Uzyndyǵy 6,5 shaqyrymdy quraıtyn eki kóshedegi asfalttyń tas-talqany shyǵyp, jol apatty jaǵdaıǵa jetken. Turǵyndar ıgiligi úshin sý qubyry júrgizilgenimen, halyq munyń ıgiligin kóre almaı otyr. Tipti sý qubyry qudyqtarynyń qaqpaǵy ashyq kúıinde qalǵan. Áıteýir joqtan bar jasap bir jerin taspen qymtaǵan, endi bir jerine shybyq shanshyǵan. О́rkenıetti qoǵamda ónbeıtin tirlikpen áýre bolǵan óńir turǵyndary úshin eń qaýiptisi osy eken. Al bul jerden jaıaý júrginshiniń de, kólikti jolaýshynyń da ári-beri júrýi qıyn. Al oıyn balalary baıqamaı qudyqqa túsip ketýi múmkin. Aıtqan jerden aýlaq, al balalar qarańǵyda qudyqqa túsip ketse ne bolady? Árıne buǵan bas qatyryp jatqan adam joq sııaqty...
Bul maqsatqa 300 mıllıon teńgeden astam qarajat bólingen eken. Bıýdjet qarajaty jelge ushyp ne bolmasa qumǵa sińip ketkendeı. «Memlekettiń qyrýar qarjysy jerdiń astynda kómilip jatyr» dep kúıinedi bas ınspektor. Al ınspektordyń ózi atalǵan máselelerdi qalypqa keltireıin dese, qolynda bılik joq. Shırek ǵasyr boıy Taraz qalasynyń ár okrýginde bas ınspektor bolǵan Qanat Nurlanovtyń qyzmettik kóligi de, qyzmetkeri de joq. Jetpis myńǵa tarta halyq turatyn okrýgti óz qaltasynan janarmaı quıyp, kúnine on ret sharlaýǵa májbúr. «Jalǵyzdyń úni shyqpas» degendeı, ınspektordy mundaǵy halyq tyńdaýdan qalǵan. Eshqandaı másele sheshimin tappaǵan soń halyqtyń úmiti úzilgen syńaıly.
Temir joldyń arǵy betindegi taǵy bir másele – retsiz salynǵan saýda núkteleri. Kásipkerlikpen aınalysýdyń jóni osy eken dep qazir kim kóringen retin taýyp, kóshe boılarynan, aıaldamalardan saýda dúńgirshekterin asha beretin bolǵan. Tipti jabaıy saýdanyń qyzǵany sonshalyq, kásipkerler memlekettiń «qyzyl syzyq» talabyn da umyt qaldyrǵan. Eshqandaı talapqa saı kelmese de munda nan, bálish, balyq sııaqty taǵam túrleri satylýda. Syra degenińiz de kól-kósir. Bas ınspektordyń aıtýynsha, munda qalalyq sanepıdqadaǵalaý mekemesi, polısııa qyzmetkerleri at izin salmaıdy. Sonda quzyrly oryndardyń ózi máselege atústi qaraǵanda, basqalary qaıtpek degen de oı keledi. Inspektor osy okrýgke qyzmetke kelgeli qalanyń ákiminen bastap, tıisti mekeme basshylaryna deıin hat jazypty. Alaıda selt etken eshkim tabylmaǵan.
Jalpy, Taraz qalasynyń shaǵyn aýdandaryndaǵy jabaıy saýda máselesi jıi aıtylyp keledi. Deı turǵanmen áli nátıje joq. Máselen biz áńgime etip otyrǵan temir joldyń arǵy betindegi Pirmanov kóshesiniń boıyndaǵy zańsyz qoıylǵan saýda núkteleriniń kesirinen №29 mekteptiń oqýshysyn kólik qaǵyp ketti. Abyroı bolǵanda bala aman qalǵan. Bul beıbereket tirlik retke keltirilmese, keleshekte de mundaı keleńsiz jaǵdaıdyń qaıtalanbasyna kim kepil? Bul jaǵdaıdan soń jabaıy saýda oryndary retke keltirilgendeı bolǵanmen, keıinnen qaıtadan beleń alǵan. «Okrýgtiń kóshelerindegi azyq-túlik satatyn dúńgirshekterdiń birde-birinde zańdy qujat joq. Sóıte tura elektr qýatyn tartyp alǵan», deıdi ınspektor. Dúńgirshekterde jaryq bolǵanymen, kóptegen úılerde áli de jaryq joq. Sonymen qatar zańsyz saýda núkteleriniń aınalasy qoqysqa tolyp ketken. «Vysotskıı» eldi mekenine baratyn joldyń oń jaǵyn da kúl-qoqys basyp qalypty. Inspektordyń ózi 15 qoǵamdyq jumysshy tartyp, «Nurly Taraz» jáne «Sultanǵazy» mekemeleri arqyly qoqys tazalatýǵa májbúr. Onyń aıtýynsha, turǵyndardyń kópshiligi jáne zańsyz saýda núkteleriniń ıeleri qoqysqa tóleıtin azyn-aýlaq tıynnan qashyp, qoqysty dalaǵa laqtyra salatyn kórinedi. «Sonda tóleıtini júz-aq teńge ǵoı» dep kúıinedi ınspektor.
Irına Temirbaeva esimdi turǵynnyń aıtýynsha, bul beıbereket tirshilik talaı jyldan beri sheshimin tappaǵan. Máselen, Abaı, Appaev, Samarqand kóshelerinde talapqa saı emes ystyq nan, bálish, balyq ónimderi satylýda. Al kósheniń shańy shyǵyp, burqyrap jatyr. Budan bólek, olarmen aralasyp shóp, kómir, aǵash, sekseýil sııaqty mal azyǵy men otyn da saýdalanady. «Áı deıtin áje, qoı deıtin qoja» tabylmaǵan soń tirliktiń túri osy da.
Jol, jaryq, jabaıy saýda máseleleri bul kúnde temir joldyń arǵy betindegi turǵyndar úshin óte ózekti. Jetpis myńǵa tarta halqy bar eldi mekenderde atalǵan máseleler túıtkil kúıinde qalýda. Naqty aıtsaq mundaǵy 68 230 adamnyń arman-tilegi osy ǵana. Máselen, Taraz qalasynyń bergi beti zamanaýı úlgide qaıta jasaqtalǵan shahar retinde aıtarlyqtaı dárejege jetti. Al arǵy betindegi jaǵdaı áli sol qalpy.
Taraz qalasy halqynyń besten birine jýyǵy turyp jatqan irgeli mekende temir jol lıseıi, temir jol kolledji, 8 orta mektep, 2 balabaqsha, 2 shaǵyn ortalyq jáne 1 balalar úıi jumys isteıdi. Sonymen qatar munda 10670 jeke úı jáne 51 kópqabatty turǵyn úı bar. Sondaı-aq 3 emhana, 1 súıek-týberkýlez aýrýlary aýrýhanasy da bar. №3 qalalyq polısııa bólimimen qatar, «Qazposhta» jáne «Qazaqtelekom» bólimsheleri de el ıgiligine jumys isteýde. Rasynda da bir irgeli aýdannyń halqyndaı turǵyny bar bul aımaqtaǵy máseleniń qashan sheshimin tabatyny belgisiz.
Jabaıy saýda demekshi, jýyrda ǵana Taraz qalasynyń ortalyǵyndaǵy jáne ózge de jerlerindegi birqatar zańsyz saýda dúńgirshekteri alyndy. Endi osy bastama temir joldyń arǵy betinde de jalǵasyn tapsa deımiz. Al Taraz qalasynyń ákimi Ǵalymjan Ábdiraıymov qoqys máselesin turǵyndardyń salǵyrttyǵynan kóredi. Rasynda da kóptegen turǵyndar qoqysqa aqsha tólep, ony arnaıy orynǵa aparyp tastaǵannan góri, kóshege laqtyra salǵandy qolaı kóredi. Sondaı-aq shahar basshysy mundaǵy máseleler boıynsha búginde belsendi jumys júrgizilip jatqanyn aıtty.
Talaı jyldan beri túıini tarqamaǵan túıtkildiń birtindep bolsa da retke kelgeni jaqsy. Áıtpese temir joldyń qos qaptalyndaǵy turǵyndardyń tirshiligin tipti salystyrýǵa kelmeıdi. Áıteýir áýpirimdep kúnin kórgen halyq áli de bolsa jaqsylyqtan úmitti...
Hamıt ESAMAN,
«Egemen Qazaqstan»
TARAZ
