Ulttyq baspasózimizdiń alǵashqy qarlyǵashy «Qazaq» gazeti, onyń bastaýynda turǵan Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtursynov, Mirjaqyp Dýlatov syndy Alash arystary qazaq qaýymyn el bolýǵa shaqyrdy, bilim men mádenıetke, sol arqyly táýelsizdikke jetýge úndedi. 1913 jyly 2 aqpanda Orynborda «Qazaq» gazetiniń alǵashqy sany jaryq kórdi. Basylym bes jyldyń ishinde qazaq tilindegi kásibı gazettiń stılin, jalpy bet-beınesin qalyptastyrdy. «Áýeli, gazet halyqtyń kózi, qulaǵy hám tili» degen naqyldaı aqyl sózdi Lenınnen buryn ózimizdiń ult ustazy – abyz Ahań aıtyp edi. Uly jazýshy Muhtar Áýezov lebizine júginsek, «Qazaqtyń eńkeıgen kári, eńbektegen jasyna túgelimen oı túsirip, jansyz denesine qan júgirtip, kúzgi tańnyń salqyn jelindeı shıryqtyrǵan, etek-jeńin jıǵyzǵan «Qazaq» gazeti bolatyn».
Osy ataqty «Qazaqtan» eki jyl buryn ómirge kelip, Oral qalasynda eki jarym jyl boıy shyǵyp turǵan qarlyǵash nıetti habarshydaı, elimizdiń bolashaq ataýyna eń alǵash aq jol tilegen gazet «Qazaqstan» dep ataldy. Osyndaı ataýmen gazet shyǵarý bastamasyn kótergender qazaqtyń sol kezdegi oqyǵan ardager aǵartýshy azamattary Baqytjan Qarataev, Ǵumar Qarashev, Sháńgereı Bókeev, Seıitqalı Meńdeshev, Májıt Shombalov bolady. Gazettiń jaýapty shyǵarýshy redaktorlyǵyna kózi ashyq, bilimdi muǵalim Eleýsin Buırın laıyq dep tabylyp, ol barlyq jaýapkershilik pen aýyrtpalyqty óz moınyna alady. E.Buırın: «Qazaqstan qazaqtardyń ólkesi degen maǵynany bildiredi» dep túsindiredi. «Bizdi bir tilek, bir nıetke jııatuǵyn zat – gazet... Gazet bizdiń bilmegendi kórsetetin ustazymyz, qarańǵyda jaryq berip, týra jolǵa salatyn shamshyraǵymyz» dep alǵashqy nómirden-aq aqylman sóz saptaıdy. «Qazaqstan» gazeti de jalpyalashtyq muratqa ózindik ún qosady, óz oqyrmandaryna hakim Abaıdyń shyǵarmalaryn nasıhattaıdy. Qazaq sharýashylyǵyn zaman aǵymyna yńǵaılap, óner-bilimge úırenip umtylý máselesin sóz etedi.
Qazaq baspasóziniń osydan bir ǵasyrdyń arǵy jaǵyndaǵy alǵashqy qarlyǵashtarynyń muraty men ańsary bir, tilegi – qaımana qazaqtyń qamy bolǵan-dy. Ne aıtsa da, ne jazsa da el-jurtqa, mıllátqa, jalpy ultqa baqyt tilegen edi. Birinshi kezekte eldik máseleden, osy bir temirqazaq nysanadan aınymaǵan ǵıbraty súısindiredi. Sonaý bir kezderi gazettiń «Qazaqstan» dep atalýyn elim dep dúrsildep soqqan júrektiń keremet nyshanyna balaımyz. Iá, sol bir ańsary azattyq bolǵan azat oıly gazet «Qazaqstan» búgingi álem tanyǵan táýelsiz el Qazaqstanǵa aınalǵanǵa deıingi nebir qııapatqa toly tar jol, taıǵaq keshýli kúresterge jýrnalıstik óreden árqashan oı júgirtip otyrǵanymyz lázim.
«Qazaq» gazetinde M.Shoqaı, B.Maılın, M.Tynyshbaev, Sh.Qudaıberdiuly, Á.Ermekov, R.Mársekov, M.Jumabaev, M.Áýezov, H.Bolǵanbaev, H.Ǵabbasov, J.Aımaýytov, J.Aqpaev, J.Seıdalın, A.Birimjanov, S.Toraıǵyrov, N.Quljanova, S.Dónentaıuly, H.Dosmuhameduly jáne A.Orazaevtar, t.b. avtorlardyń maqalalary jarııalanyp turdy. Ult múddesin qalam sertimen ushtaǵan osy arystar qazaq baspasóziniń alǵashqy tolqyn qaıratkerleri de boldy dep nyq aıta alamyz. Sonymen birge, negizin Muhamedjan Seralın qalaǵan, halqymyzdyń tarıh kóshinen kenjelep qalǵan, beıqam bolǵan ókinishin meńzegen ataýmen shyqqan «Aıqap» jýrnaly da eljandylyq, aǵartýshylyq údesinen tabyldy.
Osy aradaǵy eń bir ǵajap jaǵdaı mynada. M.Dýlatov jan salyp júrip 1917 jyldyń sońy shamasynda kópshiliktiń qoldaý kómegimen «Qazaq» gazetin shyǵarýshy «Azamat» seriktestiginiń atyna alty jyl boıy arman bolyp kelgen baspahanany 30 myń somǵa satyp alady. Sóıtip halqyna qalaýly «Qazaq» gazetin aptasyna eki-úsh ret shyǵaryp turýǵa múmkindik týyp, jol ashylǵan-dy. Keıingi zertteýler naq osy Torǵaı baspahanasynyń qural-jabdyqtary búgingi «Egemen Qazaqstan», keshegi «Sosıalıstik Qazaqstannyń izashary bolǵan «Ushqyn» gazetin shyǵarýǵa paıdalanylǵanyn rastaıdy. Munyń ózi sol gazettiń, ıaǵnı elimizdiń búgingi bas gazetiniń bastaýynda ulttyń uly ustazy Ahań – Ahmet Baıtursynuly men onyń serikteri turǵanyn jáne bir aıǵaqtap anyqtaı túsetin jaıt. Buǵan túıetinimiz, búginde elimizdiń aǵa basylymy sanalatyn «Egemen Qazaqstan» men ár qazaqqa qymbatty «Qazaq» gazeti arasyndaǵy baılanysty tarıhı derek rastap otyr.
Osyndaı qasıetti tunyqtan bastaý alǵan, jıyrmasynshy jyldardyń basynda-aq «Qazaqty qazaq deıik, qateni túzeteıik!» degen Sáken Seıfýllınniń qııanatqa qarsy aldaspan sózderin basqan, tarıhtyń talaı qıly kezeńderinen abyroımen óte bilgen búgingi bas gazetimizdiń, qala berdi búkil qazaq basylymdarynyń jýrnalısteri qalam sertine adal. Baspasóz qaıratkerleri árqashan eldik murattyń aldyńǵy sapynda.
Qorǵanbek AMANJOL,
«Egemen Qazaqstan»
