Árıne, eńbek teorııalyq jaǵynan, ǵylymı tujyrym turǵysynan keremet-aq shyǵar. Biraq, basqa eldiń, basqa ıdeologııanyń týyndysy emes pe? Oǵan qosa gollandııalyq jýrnalıst Rendalldiń «Ýnıversalnyı jýrnalıst» atty kitaby da bolashaq qazaq jýrnalısteriniń qalam qasıetin qalyptastyrýǵa paıdalanylady eken. Biri reseılik ǵalymnyń, biri eýropalyq jýrnalıstiń týyndysy. Endeshe, qazirgi stýdentter tarapynan «táýelsiz eldiń tól jýrnalıstıkasy týraly eńbek nege joq?» degen saýaldyń týýy zańdy ǵoı...
Qazaq jýrnalıstıkasynyń korıfeıi atanǵan Taýman Amandosovtan keıin jýrnalıstıkanyń teorııasy men praktıkasy týraly eńbek jazýǵa, basqalaı aıtqanda, irgeli taqyrypty qaýzaýǵa eshkim táýekel ete qoımapty. Bálkim, sodan da bolar qazaq jýrnalısteriniń sońǵy býynynyń basqalarmen báseke barysynda oljasy olqy túsip jatqany. Qazaq jýrnalısterin teorııalyq turǵydan qarýlandyrý solardy daıarlaıtyn irgeli oqý oryndarynyń, sonda dáris oqıtyn oqytýshy-ǵalymdardyń quzyryndaǵy dúnıe. Al bizdiń búgingi aıtpaǵymyz basqa másele.
Teorııa degenińiz, áýeli tájirıbe arqyly qorytylyp, sodan keıin baryp ǵylymı túıin jasalady emes pe. Onyń ústine jýrnalıstıka ataýly tájirıbemen bite-qaınasyp ketken sala ekendigin kózi ashyq jannyń bári biledi. Ádette, jýrnalıstıka tóńireginde áńgime qozǵala qalsa, tájirıbege súıenetinimiz sol ǵoı.
Basqany qaıdam, óz basyma zamanaýı jýrnalıstıkanyń bolmys-bitimi, stıli, ustanymy jýrnalıst Jumataı Sabyrjanulynyń shyǵarmashylyǵymen úndesip, úılesimin taýyp órilip jatsa ǵoı degen oı keledi. О́rkenıetti otyz eldiń qataryna qosylamyz dep otyrǵan tusta óz oıymyzdy aıtýǵa quqymyz bar ǵoı. «Ana tili» aptalyǵyna deıin jazǵany bólek te, Jumataı Sabyrjanulynyń «Ana tilinde» jarııalanǵan dúnıeleri dara tur. Oqyǵanda aıyzyń qanady. Qysqa jaza otyryp, nysanaǵa alǵan «obektisin» aına-qatesiz, jerine jetkize baıandaıdy. Ne týraly jazsa da, jazǵandary jurt aýzynda júredi sosyn. О́zi aıtpaqshy: «Gazetshige eń qajetti qasıet – qısaımaı aıtsam, shynshyldyq. Bos sózdi borata bermeý». Sabyrjanulynyń jýrnalıstik kredosy osy. «Bos sózdi boratpaı», yqsham jazý arqyly-aq jurttyń kókeıindegini qozǵap, «naǵyz jýrnalıst osylaı jazsa kerek» dep tamsandyryp qoıatyny taǵy bar.
Qazaq basylymdaryndaǵy sala qulash maqalany kórgende, bossózdilikke bas shaıqaı otyryp, qazirgi únemshil naryq zamanynda sózdi de Jumataı Sabyrjanuly syndy únemmen jumsaǵanǵa ne jetsin. Basqa nársege kelgende qazymyr bolǵanmen, sózge kelgende jýrnalıster sarańdyq tanyta almaı-aq qoıdy, áıteýir.
Bossózdilik demekshi, qazaq jýrnalıstıkasynyń taǵy bir olqy tusy bóspelik, tym dabyraıta kórsetý, qurǵaq maqtaý der edik. Jýrnalısterdiń naqtylyq, shynaıy baǵam týraly talǵamy qalpyna kelmeı, jýrnalıstıkanyń tasy órge domalaıdy dep aıtý qıyn. Sabyrjanulynyń jazǵandaryn oqı otyryp, osyny taǵy bir túısindik. «Jýrnalısterdiń kózdi jumyp, kóıite bergeninen qoǵam kóktese, endigi AQSh aıaǵymyzdyń astynda aqshańdap jatatyn edi ǵoı!..». Buǵan túsinikteme berýdiń qajeti joq tárizdi...
«Qudanyń qudireti, baıaǵydan bergi bir ádetim jazyp otyrǵan materıalym úsh, ári ketse tórt betten assa, qamyttan shyqqysy kelgen ógiz sııaqty qıqańdaı bastaımyn. Kóbine short túıe salamyn. Aıtaıyn degenderimdi sol kólemge syıǵyzsam – syıǵyzdym, syıǵyzbasam – qalǵany. Bul daǵdynyń bir jaqsy jeri – syǵyp jazýǵa úıretti». Jumataı Sabyrjanulynyń ǵylymı teorııaǵa arqaý bolarlyq tájirıbelik daǵdysy deısiz be, álde ustanymy deısiz be, ózińiz bilesiz. Eń bastysy, kádege jaratatyn-aq dúnıe.
«Aıtyp ótken aqynda arman bar ma!» demekshi, bul hal jýrnalısterge de qatysty. Kókeıindegi sherdi syrtqa shyǵaryp, oıyndaǵysyn oqyrmanǵa jetkize almaǵannan artyq qasiret joq shyǵar teginde. Qasiret bolmasa, Jumataı Sabyrjanuly «Alla-aı, aıtaryńdy aıyzyń qanyp aıta almaǵannan ótken alaqaıǵy joq eken! Biz sondaı halge ushyradyq» dep jalbarynbas edi ǵoı Jaratýshyǵa...
О́mir degenińiz kúres ekeni álimsaqtan málim. Onyń ishinde qoǵamdyq oıdy qalyptastyrýǵa qyzmet etetin jannyń kúresker bolmaýy múmkin de emes. Jumataı Sabyrjanulynyń tabıǵı bolmysy shýaqty kóktemge uqsaǵanymen, qoǵam múddesi men qalamnyń prınsıpine kelgende qatal bolatyn. Kúlli jýrnalısterdiń etıkalyq kodeksin jazýǵa ónege bolarlyq-aq qasıet. «Aqylym jetken jerine deıin ádilin aıttym, shama-sharqym jetkenshe shyndyq úshin sharpystym, bul ómirde men kórgen bir ǵanıbet tirlik – sol!» Sol «ǵanıbet tirlik» úshin jýrnalıst Jumataıdyń júıkesi juqaryp, shyndyq úshin shaıqasta qany basyna qansha márte shapty deseńshi. Aıtýǵa ǵana ońaı, áıtpese, ákim-qara jandaıshaptarynyń jasaǵan qysastyǵy az boldy ma?
Jumataı Sabyrjanulynyń maqalalaryna qoıǵan taqyryptary qandaı! Sonadaıdan «menmundalap» turady. «Júrgenderge sý iship, sýan iship, jýandyǵyn tanytty Qýanyshev». Keremet bir ánniń qaıyrmasy ispetti.
Jadyńa birden qona ketedi. «Men tanyǵan shyndyq» dep aıbarlanyp, aınalasyna sóz qudiretiniń kúshtiligin eske salatyn taqyryptar da bar. Ádilettilikti aıaqasty etetinderdiń aýylyna qarata aıtylǵan sesti sóz. Odan keıin «О́kpeleseń óziń bil», «Kúndelik kezgen kóńil», «Jan bitkendeı jadtaǵy jazbalarǵa», «Oı júredi kelip-ketip» dep jalǵasa beredi taqyryptar tizbegi. Jýrnalıstıka emes, quddy bir adam balasynyń qoǵamdaǵy kóńil kúıin, bolmysyn, tirshiligin boıamasyz baıandaıtyn, sheksiz shtrıhtardan quralǵan birtutas ómir kartınasy ispetti. О́mir kartınasyn minezdiler ǵana bere alsa kerek. Jumataı Sabyrjanuly sol minezdilerdiń sanatynan edi.
Qoı, Jumataı kókem aıtpaqshy, men de «qamyttan shyqqysy kelgen ógiz sııaqty qıqańdaı» bastadym, sózimdi túıindeıin. Áý basynda áńgimemiz qazaq jýrnalıstıkasynan bastaý alyp edi ǵoı. Olaı bolsa, bolashaq jýrnalısterdiń minezdi jýrnalıst Jumataı Sabyrjanulynyń jýrnalıstik mektebinen, sheberlik laboratorııasynan úırenetin ónegesi men taǵylymy jetkilikti der edik.
Ǵabıt ISKENDERULY,
«Egemen Qazaqstan»
