Sýretti túsirgen Erlan OMAR
О́ziniń sapalyq deńgeıin arttyra túsken bul dástúrli forým – álemniń dinı-ekonomıkalyq-saıası máseleleri ýshyǵyp turǵan ýaqytta mádenıetter men órkenıetter arasyn jalǵap, olardyń til tabysýyna, bir-birimen ymyraǵa kelip, yntymaqtastyǵyn kúsheıtýge baǵyttalǵan shara. 2003 jyldan beri Astana tórinde ár úsh jyl saıyn shaqyrylyp, osy aralyqta konfessııaaralyq kelisimderdi nyǵaıtyp, alýan túrli dinı qaýymdastyqtardyń qarym-qatynasy jańa deńgeıge kóterilýine yqpalyn tıgizgen Sezd óziniń dinaralyq dıalogtaǵy ornyn qalyptastyra bildi. Irgesi berik qalanǵan osy sharanyń bitimgershilik róline degen senim ár forým saıyn artyp keledi.
Al senimge ıe bolý qıyn másele. Bizge degen bul senim Parlament Senatynyń Tóraǵasy Qasym-Jomart Toqaev myrzanyń «Elbasynyń rýhanı dıplomatııasy» maqalasynda atap kórsetkenindeı, qazirgi zaman saıasatkerleriniń arasynda tuńǵysh ret álemdik qoǵamdastyqtyń nazaryn dinaralyq dıalogqa aýdaryp, onyń mańyzdylyǵyn jete túsindirgen Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń kóregendiligi men jeke bedeliniń arqasynda keldi deýge tolyq negiz bar. Oǵan Qazaqstan azamattarynyń dinı tatýlyǵyn, túrli etnostardyń ortaq ymyraǵa kelip, túsinistikpen bir shańyraq astynda tirlik keshýi de yqpal etti. Mine, Prezıdenttiń Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary sezin shaqyrý týraly 2003 jylǵy bastamasy álemdik jetekshi din basshylarynyń únemi bir jerge jınalyp, ǵalamdyq máseleler jóninde ózara pikir almasýyn dástúrge aınaldyrdy. Kezdesý orny – Astana.
Osy oraıda dinaralyq dıalog alańyn qalyptastyrýǵa alǵyshart bolǵan birqatar sebepterdi atap ótsek. HH ǵasyrdyń alǵashqy jyldary bizdiń jadymyzda álemniń óte kúrdeli kezeńi retinde saqtalyp qaldy. Máselen, AQSh-taǵy 11 qyrkúıek oqıǵasy, Aýǵan jáne Irak jerlerindegi áskerı operasııalar sekildi iri oqıǵalar tizbegi dúnıe tynyshtyǵyna aýqymdy túrde keri áserin tıgizgen jaǵdaıattar boldy. Bul oraıda Qazaqstan qaýipti jahandyq ahýaldy baqylaýdan shyǵarmaı, beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtý jáne nasıhattaý maqsatynda naqty sharalardy qolǵa ala bastady. Máselen, 2001 jyldyń qyrkúıeginde Rım Papasy II Ioann Paveldiń Astanaǵa tarıhı sapary, 2002 jyly Almatyda ótken AО́SShK-tiń alǵashqy sammıti, 2003 jyly aqpan aıynda Halyqaralyq beıbitshilik jáne kelisim konferensııasy uıymdastyryldy.
О́tken kezeńderde týyndaǵan almaǵaıyp saıası oqıǵalar men dinı qyrǵı-qabaq qaqtyǵystar, kópkonfessııaly qoǵamdaǵy problemalar áli kúnge deıin óz sheshimin kútip, ózektiligin joımaı kele jatyr. Sol sebepti de dástúrli din ókilderi bir-birin jatsynbaı, Astana dinaralyq dıalog alańynda úsh jyl saıyn ózderin tolǵandyrǵan máseleler týraly ortaq oı órbitip keledi.
Astanada ótetin Álemdik jáne dástúrli dinder kóshbasshylary seziniń tarıhı róli men áleýeti jyl ótken sa-
ıyn artýda. Baqaı esepsiz, memleketterdiń ornyqty damýy men ymyramen ómir súrýin jaqtaıtyn bul rýhanı únqatysý alańy óziniń nátıjeliligin, ómirsheńdigin pash etti. Memleket basshysy atap kórsetkendeı, bul Sezd «dinaralyq qatynastar týraly ǵasyrlar boıy qalyptasqan stereotıpterdi eńserip, HHI ǵasyrdaǵy jahandyq toleranttylyq pen ózara túsinistiktiń pármendi formýlasyn jasaýǵa múmkindik berdi». Elbasy alǵashqy Sezd barysynda-aq dinaralyq dıalogtyń mán-maǵynasyn ashyp berdi. «Túpki maqsatty belgileýdiń qajeti joq, ony belgileýge bolmaıdy. Birtutas dinı keńistik qurý da múmkin emes. Oryn alyp otyrǵan qaıshylyqtardyń barlyǵyn da eńsere almaımyz, onyń ústine olar keıde uly dinderdiń túp negizine qatysty bolyp jatady. Turaqty dıalog ornatýdyń basty qundylyǵy – kózqarastar men túsinikterdiń qarama-qaıshylyǵyna qaramastan, jalpyǵa ortaq mámilege kelý qajettiginiń mańyzyn túsiný jáne oǵan qol jetkizýdiń joldaryn izdestirý bolyp tabylady. Eń bastysy – dıalog beıbitshilik pen kelisim alańyn, úılesim men aıqyndyq dáýirin qalyptastyrady», dep naqty tujyrymdady. Mine, osy tujyrymdamadan keıin júzege asqan ár Sezdiń arqalaǵan júgi aýyrlamasa jeńildengen joq.
Atap aıtsaq, sońǵy 2015 jyly ótken besinshi Sezd dinaralyq kezdesýden bólek dinı jáne saıası kóshbasshylardyń dıalog alańyna aınalǵany málim. Oǵan BUU-nyń sol kezdegi Bas hatshysy Pan Gı Mýn, Iordanııa koroli Abdalla II, Fınlıandııa prezıdenti Saýlı Nınısteniń Astanaǵa dinı lıderlermen suhbattasý úshin at basyn burýy qatardaǵy kezdeısoq qalypty jaǵdaı emes ekeni anyq. Bul forýmnyń taǵy bir ereksheligi – Sezge Islam, Hrıstıan, Iýdaızm, Býddızm men Indýızm, Daosızm ókilderimen qatar, sózi salmaqty, saıasatta bedeli joǵary el basshylarynyń da jıi qonaq bolýy.
Máselen bul órkenıetaralyq dıalogqa ár jyldary Izraıl eks-prezıdenti, Nobel syılyǵynyń ıegeri Shımon Peres, Malaızııanyń qazirgi premer-mınıstri Mohammed Mahathır, Kanadanyń burynǵy premer-mınıstri Jan Kreten, Ál-Azhar Joǵary ımamy Muhammad Saıd Tantaýı, Dúnıejúzilik Islam lıgasynyń bas hatshysy Abdalla at-Túrkı, Dúnıejúzilik ıslam mázhabtaryn jaqyndastyrý assambleıasynyń bas hatshysy Aıatolla Sheıh Mohsen Arakı, katolıkter shirkeýiniń kardınaldary Iozef Tomko men Jan-Lýı Toran, Konstantınopol Pravoslav shirkeýiniń Patrıarhy Varfolomeı I, Izraıldiń bas ravvınderi Iona Mesger, Shlomo Amar jáne Ishak Iosef, «Djındjıa Honche» Japon sıntoıstik hramdary qaýymdastyǵynyń prezıdenti Sýnekııo Tanaka, Dúnıejúzilik Lıýteran federasııasynyń prezıdenti Mýnıb Iýnan, Dúnıejúzilik býddıster qaýymdastyǵynyń bas hatshysy Fallop Taııarı, Indologııa men dinaralyq dıalogty zertteý ınstıtýtynyń tóraǵasy Somaııa Samır Shantıla, IýNESKO-nyń Bas dırektorlary Koıchıro Masýýra men Irına Bokova, EQYU-nyń Bas hatshylary Mark Perren de Brıshambo men Lamberto Zaner jáne basqa da álemge tanymal kóptegen qaıratkerlerdiń qatysqanyn aıryqsha atap ótýge bolady. Alǵashqy Sezge 13 elden dinı lıderler men meımandar qatyssa, sońǵy V sezge qatysý úshin Astanaǵa álemniń 42 elinen 80-nen astam delegasııa saparlap kelgen.
Bes Sezd barysynda mańyzdy qujattar qabyldanýymen birge, Forýmnyń ınstıtýttyq qurylymynyń jetildirilýi qatar júzege asty. I Sezd deklarasııasynyń mańyzy óte joǵary, sebebi bul basty qujat álemdik jáne dástúrli dinderdiń ózara toǵysý núktelerin anyqtap, ortaq qundylyqty aıqyndady. Onda «Dinı nanymdar men ýaǵyzdardyń túrliligi ózara kúmándanýǵa, kemsitýge jáne jábirleýge emes, din men mádenıettiń biregeıligin kórsetetin ózara túsinistik pen úılesimdilikke ákelýi kerek. Dinder tózimdilik pen ózara túsinistikti barlyq halyqtardyń beıbitqatar ómir súrýiniń eleýli tetigi retinde tanyp, úlken yntymaqtastyqqa umtylýlary kerek», dep kórsetilgen.
II Sezdiń deklarasııasynda kópshilikke «dinaralyq jáne mádenıetaralyq qatynastardaǵy qıyndyqtar halyqaralyq saıasattaǵy, ekonomıkadaǵy, áleýmettik, gýmanıtarlyq jáne aqparattyq ortadaǵy eleýli teńgerimsizdikten, sondaı-aq dindi saıası maqsattarda paıdalanýdan týyndap otyr» degen pikir aıtyldy. Sondaı-aq osy forým barysynda dinaralyq dıalogtyń qaǵıdattary – Sezge qatysýshylardyń kodeksi bekitildi. III Sezd qujaty barlyq dinderdiń qazirgi qoǵam damýy men qaýipsizdik qaterlerine qarsy is-áreket jasaýda atqaratyn róline qatysty mańyzdy máselelerdi qamtıdy. Al IV sezdiń úndeýinde áleýmettik damý, adamgershilik, ıman, tárbıe jáne bilim berý máseleleri boıynsha birqatar ózekti baǵyttar qamtylsa, sońǵy V Sezd deklarasııasynda asa mańyzdy zamanaýı saıası máseleler qarastyryldy. Barlyq qujattardy ázirleý prosesine dinı qaıratkerlerdiń tikeleı qatysýy – Sezd qujattaryn Astana rýhanı únqatysý alańynyń negizgi tirek kózine aınaldyrdy.
Bıyl kúzde kezekti VI Sezd ótedi dep josparlanyp otyr. О́tken jyly maýsym aıynda ótken Sezd Hatshylyǵynyń otyrysynda aldaǵy forýmdy «Dinı lıderler qaýipsiz álemdi jaqtaıdy» taqyryby aıasynda ótkizý týraly sheshim qabyldanǵan. Al VI Sezdiń seksııalyq otyrystarynda mynadaı taqyryptar talqyǵa salynbaq: «Álem. HHI ǵasyr» manıfesi jahandyq qaýipsizdik tujyrymdamasy retinde, «Din jáne jahandaný: syn-qaterler men jaýaptar», «Dinı lıderler men saıası qaıratkerler ekstremızm men terrorızmdi eńserý jolynda». Sezdiń kún tártibiniń burynǵydan da ótkir, keshendi ári ózektene túsýi oryn alyp otyrǵan halyqaralyq qaıshylyqty qarym-qatynastyń jaqsy ahýalǵa bet burýyna oń áser etedi degen senim mol.
Venera TÚGELBAI,
«Egemen Qazaqstan»
