IýNISEF-tiń Balalar quqyǵyn qorǵaý jónindegi ókili Kornelıýs Ýılıams álem boıynsha balalar kórip jatqan qorlyqqa beıjaı qaraýǵa bolmaıtynyn aıtady. О́kildiń aıtýynsha, sábılerdi uryp-soǵý bylaı tursyn, kishkentaı qyzdar men uldardy azǵyndyqtyń nebir túrine ıtermeleıtin eresekterdiń paıda bolýy alańdatady. Naqty málimetke súıensek, álemdegi 2-4 jas aralyǵyndaǵy 300 mıllıon bala óz úıinde psıhologııalyq qysym men fızıkalyq turǵyda jazalaýdy bastan ótkeredi eken. Otyz memlekettegi bir jasar on sábıdiń altaýy úlkender tarapynan qysym kóredi. Táı-táı basqan on bóbektiń bireýin áke-sheshesi uryp-soǵady degen de málimet bar. Balalardyń jón-josyqsyz qysymǵa ushyrap, zorlyq-zombylyq qurbany bolýyna otbasy qundylyqtarynyń joıylýy men dástúrli januıalyq júıeniń buzylýy da sebep bolýda. Álemdegi bes jasqa tolmaǵan 177 mıllıon balanyń anasy qasyndaǵy er adam tarapynan qysym kórýmen kúnin ótkizýde. Bul árbir tórtinshi bala týǵan ákeniń yqylasyna zárý degen sóz.
Ata-ananyń udaıy baqylaýy men qaraýynsyz qalǵan jas qyzdardyń zorlyqqa ushyraý faktileri de azaımaı otyr. 15-19 jas aralyǵyndaǵy 15 mıllıon qyz azǵyn áreketten zardap shegetini anyqtalǵan. Olardyń 1 paıyzy ǵana kásibı mamandardyń psıhologııalyq, medısınalyq kómegine júgingen. IýNISEF baıandamasyna nazar salsaq, jer betindegi 28 memlekette zorlyq-zombylyqqa ushyraǵan qyz balalardyń basym bóligi qaskóıdi tanıtynyn moıyndaǵan. Qazirgi kezde qyzdar ǵana emes, ul balalardyń da azǵyndardan qorlyq kórgeni týraly aqparattar kórinis berýde. Sońǵy jyldary muǵalimderdiń oqýshylarǵa qol kóterý máselesi jıi aıtylýda. Álem boıynsha mektep jasyndaǵy balalardyń teń jartysy, ıaǵnı 732 mıllıon adam mektepte uryp-soǵýǵa tolyqtaı tosqaýyl qoıylmaǵan elderde ómir súrýde.
Qazaqstanǵa kelsek, halyqaralyq uıym statıstıkasyna sáıkes bir jastaǵy balalardyń úshten biri qatygezdikke ushyraıdy. Al úlkender tarapynan dórekilik kórgen 2-4 jastaǵy baldyrǵandar 50 paıyzǵa jetedi. Balalardy uryp-soǵý arqyly tárbıeleý kórsetkishi 5-9 jas aralyǵyndaǵy balalarda 58 paıyz deńgeıine kóterilgen. Halyqaralyq uıym ókilderi júrgizgen saýaldama nátıjesi kórsetkendeı, ata-ananyń 67 paıyzy, ıaǵnı suralǵandardyń úshten ekisi balasyna psıhologııalyq ta, fızıkalyq ta qysym jasaǵanyn aıtqan. Balalardyń 62-79 paıyzy áke-sheshesinen udaıy taıaq jeıtini anyqtalǵan.
Zertteýshiler balaǵa kúsh kórsetý arqyly tárbıeleý urpaqtan-urpaqqa beriletinin da aıtady. Iаǵnı, kishkentaı kezinde áke-sheshesinen jıi taıaq jep ósken adam ózi balaly-shaǵaly bolǵanda da ul-qyzyna tym qatal qaraıdy. IýNISEF mamandary Qazaqstandaǵy oqýshylardyń 66,2 paıyzy mektepte kúsh kórsetýdi bastan ótkeretinin aıtýda. Uıym el úkimetin balany urmaı-soqpaı tárbıeleý qaǵıdattaryn engizýde jas jetkinshekterdiń quqyǵyn qorǵaýǵa baǵyttalǵan zańdar qabyldaýǵa úndeıdi. Olar sondaı-aq balany kúsh kórsetpeı tárbıeleýge nasıhattaıtyn ata-analarǵa arnalǵan baǵdarlamalar jasap, kýrstar da ótkizgen. Buǵan qosa IýNISEF el úkimetine balalarǵa zorlyq-zombylyq, kúsh kórsetýdi azaıtýǵa baǵyttalǵan ulttyq jospar qabyldaýdy usynýda.
Balany fızıkalyq, psıhologııalyq qysymnan saqtaý tek úkimettik jospar boıynsha júzege asyrylatyn dúnıe emes. Bul máselede basty tetik ata-ana qolynda. Osy oraıda úlkenderdiń ózin tárbıeleý máselesi de kóterilýde. Halyqaralyq uıymdar ondaǵan jyldan beri nusqap kele jatqan ekonomıkalyq, áleýmettik teńdik taǵy bar. Qysym kórgen balalarǵa psıhologııalyq aqyl-keńes berip, qajet bolǵan jaǵdaıda emdeý máselesi de kóterilýde. Sheteldik mamandar elimizde baldyrǵandardyń osyndaı beıbit zamanda eshkimnen qysym kórmeı, jaıma-shýaq jaǵdaıda ómir súrýi úshin otbasynda balalardyń jaǵdaıy men qoǵamdaǵy quqyǵyn qorǵaýǵa basty nazar aýdarýdy usynady.
Jalpy, ata-analarǵa «balany eshqashan urýǵa bolmaıdy» nemese «tártipke kónbegen balany taıaqtap alý kerek» dep aqyl aıtýǵa bolmas. О́ıtkeni qazirgi bala osydan otyz-qyryq jyl burynǵy baladan basqa. «Balany urmaý kerek» dep aıtý ońaı bolǵanmen, úlken kisi balaǵa esh sebepsiz qol kótermesi aıan. Taıaq jeýge barlyq jaǵdaıda balanyń ózi kináli bolmasy anyq, ata-ananyń ul-qyzyn uryp-soǵýǵa syrttaı sebepter de áser etýi múmkin. Qyzmetindegi keleńsizdikter, áleýmettik jaǵdaıynyń tómendigi tárizdi óshin baladan alýǵa túrtki bolatyn jaǵdaılar az emes. Qazirgi kezde jalǵyzbasty analardyń balasyna qol kóterý jaǵdaılary týraly jazylyp júr. Bul arqasúıer azamaty joq áıel basyna túsken júkti kótere almaı, aınalaǵa degen yzasy úshin balasyna qol kóteredi degen sóz. Biraq únemi soqqy kórip, er jetkenshe úlkenderdiń aıǵaıynan kóz ashpaý balanyń densaýlyǵyna da, aqyl-oıyna da teris áser etetini belgili.
Mamandar únemi uryp-soǵý arqyly tárbıelengen bala óz qatarlastarynan fızıkalyq jáne áleýmettik turǵyda kesh jetiletinin aıtýda. Psıhoemosıonaldyq qysym saldarynan balanyń uıqysy buzylyp, tábeti qashady, tipti tilinde múkistik paıda bolýy múmkin. Este saqtaý qabileti tómendep, jasyna laıyq qyzyǵýshylyǵy azaıady, mysaly, basqa balalarmen birigip oınaýǵa zaýqy soqpaýy múmkin. Bala boıyndaǵy osyndaı depressııa ulǵaıa kele, minez ereksheligine qaraı agressııalyq áreketterge jeteleýi múmkin. Mamandar balanyń tilin tabý qıyn bolǵan jaǵdaıda áleýmettik qyzmetker, psıholog sııaqty mamandarǵa júgingen abzal deıdi. Biraq óz balasyn durys tárbıeleı almaǵan ata-anany psıholog túzý jolǵa túsirip, qıyn jaǵdaıdan birjolata qutqarady deýge bolmas. Tárbıe isinde ár balanyń bolmys ereksheligin jáne ulttyq pedagogıka qaǵıdattaryn da negizge alǵan abzal. Balanyń qabilet-qarymyn, týabitti minezin psıholog emes aldymen ata-ana biledi emes pe? «Balany ákeden artyq eshkim tanymas» degen japon naqyly osyndaıda eske túsedi.
«Online Psychology Degrees» portalynyń málimetine súıensek, damyǵan AQSh-tyń ózinde ata-analar balalaryn «sabap alý» arqyly tártipke salýdy durys kóretini baıqalady. Bul memlekette ata-analardyń 72 paıyzy «bala urǵannan jaman bolmaıdy» degen qaǵıdany ustanady eken. AQSh-tyń 19 shtatynda mektepte oqýshyny urýǵa zań júzinde ruqsat etilgen. Shamamen 8 myń AQSh mektebinde oqýshyny urý arqyly jónge salady eken. Álemdegi 52 memlekette (jer beti halyqtarynyń 34 paıyzy) balany mektepte jáne túzetý mekemesinde urýǵa tyıym salynǵan. Olardyń qatarynda Armenııa, Ázerbaıjan, Belarýs, Chehııa, Túrkııa, Ulybrıtanııa bar. Al 27 memlekette (álem halyqtarynyń 10 paıyzy) tek mektepte urýǵa bolmaıdy. Bul memleketterdiń tiziminde Japonııa, Iran, Aljır, Ekvador, BAÁ, Kongo respýblıkasy bar. 24 memlekette (jer beti halyqtarynyń 6 paıyzy) túzeý mekemelerinde balany fızıkalyq turǵyda jazalaýǵa bolmaıdy. Buǵan Qazaqstan, Soltústik Koreıa, Panama, Iаmaıka, Fransııa sııaqty memleketter kiredi. Angola, Aýstralııa, Irak, Tájikstan, Sırııa, Sýdan, AQSh, Meksıka, Úndistan, Indonezııa tárizdi 53 memlekette (jer beti halyqtarynyń 39,6 paıyzy) balany urýǵa zańmen tyıym salynbaǵan.
BUU-nyń Bala quqyǵy jónindegi komıssııasynyń ustanymy boıynsha, balaǵa fızıkalyq turǵyda qandaı da bir kúsh kórsetý ókilettikti asyra paıdalaný bolmaq. Amerıka ǵalymdary 62 jyl boıy júrgizgen zertteý nátıjesin alǵa tartyp, balany fızıkalyq turǵyda jazalaý jasóspirim boıynda agressııanyń órshýine, antıáleýmettik qadamdarǵa barýǵa ıtermeleıdi deıdi. Sábı kúninde úlkenderdiń kúsh kórsetýin jıi bastan ótkergen jannyń jeke bas damýynda kemshilikter bolatyny da aıtylýda. Jastaıynan kóp soqqy kórgen balanyń mıy zaqymdalýy múmkin. Sheteldik zertteýshiler ata-anasy jıi uryp-soǵatyn balanyń IQ test nátıjesi mápelep ósirgen baladan áldeqaıda tómen bolady degen pikirde.
«Qar qylaýmen, bala sylaýmen ósedi» deıdi qazaq. «Taıaqtaý ońaı, tárbıeleý qıyn» degen de sóz bar. Balany urmaı tárbıeleý úshin ne isteý kerek? Eń bastysy, ata-ana men bala arasynda rýhanı úılesimdilik bolýy tıis. Qandaı da bir istiń durys-burysyn sózden góri ispen kórsetý úzdik tárbıe qaǵıdattarynyń basty shamshyraǵy ekeni halyq pedagogıkasynda aıtylǵan. Tárbıeniń izgi sharty ata-ana ul-qyzyna ózin úlgi tutyp, syılaıtyndaı dárejede ónege kórsetýi bolsa kerek.
Sharafat JYLQYBAEVA
