Kúı qudireti

Bul pikirdi sheber dombyrashy Ahmetjan Sarmantaıulynyń kúı­lerin raqattana tyńdap, rýhanı sý­syn­daǵan soń aıtty ma eken degen oı keledi. Dombyra – qazaqtyń jan serigi, rýhanı qýaty. Biraq ony tar­ta bilgenmen asa sheberlikpen sóı­le­tip, tyńdaýshynyń jan dúnıesin baý­rap alý ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. 

Arqada teńdesi joq dombyrashy, kúıshi, sazger, ıisi qazaqqa tanymal bolǵan Sarmantaıdyń Ahmetjany degen bolǵan. Álıhan Bókeıhan men Sarmantaıdyń Ahmetjany Aqto­ǵaıdyń Aqsorańy men Qýsaq dalasynyń kıeli topyraǵynda dúnıege kelip, zamany da, amaly da bir bolǵan arystary. Birin-biri qur­met tutqan, syılastyqtary ja­ras­qan iri tulǵalar. Máskeýden elge kelgende Álıhan Bókeıhan aldymen kúıshi Ahmetjannyń úıine túsip, sálem berip, uzaq ýaqyt kúı tyńdap, áńgime-dúken quratyny aqtoǵaılyqtardyń aýzynda ańyz bolyp saqtalǵan. Ahmetjan Sarmantaıuly Álıhan Bókeıhannan 17 jas úlken ári arabsha bilimi bar, Qarqaraly ýeziniń Qotanbulaq bolysynda 1887 jyldan jeti ret saılanǵan be­deldi bıi bolǵanymen, Álekeńniń aqyl-keńesine qulaq túre, zaman aǵy­myn, Keńes ókimeti saıasatyn ta­nı alǵan zerek te óresi bıik adam bol­ǵan eken. Ondaı yqpal bolmasa, Ahmetjan Sarmantaıulynyń dalany kúńirentken «58» kúıi shyǵar ma edi? Alashtyń arysy Á.Bókeıhan dala kúıshisiniń rýhanı piri boldy.

Tarıh tereńine sheginsek, aty- shý­ly «58-statıa» RSFSR boı­yn­­sha 1927 jyly 6 maýsymda zańǵa kir­gen de, sonyń negizinde mıl­lı­ondaǵan kinásiz adamdardyń taǵ­­dyryn tálkek etip, ómirin úzgen. Osy bap shalǵaıda tynysh jat­qan eldiń tas-talqanyn shy­ǵa­ryp, berekesin ketirgen, ashtyq náý­betine uryndyryp, kózi ashyq aza­mattaryn eshbir dálelsiz, ter­geýsiz, kinásiz tutqyndap, atyp, aıdaýǵa salǵan kezeń 1928 jyldan kúshpen ujymdastyrý naý­qanynan bastalǵany aıan boldy ǵoı. Ahmetjan Sarmantaıulynyń iri­­ligi sol, zaman aǵymyn tanyp, ulty­nyń taǵdyry tálkekke tús­ke­nin tereń uǵynyp, bolashaq úshin janpıdalyqqa barǵany. Ol jeri, eli úshin NKVD oǵyna keýdesin ashyq tosty. 

«58-statıa» kúıi – Sarmantaı­dyń Ahmetjany murasynyń aq mar­jany, óneriniń bıik shyńy. О́r minezdi el aǵasy, qaısar azamat-kúıshi dalasyna erekshe zoba­lań ákelgen úkimetti aıyptap, halyq kúızelisin, yza-kegin, óksik-ókinishin jetkizgen, «Oıan, qazaq!» dep Mirjaqypsha urandaǵan kúı shy­ǵar­dy, dombyrasyn kezenip keńes saıasatyna qarsy turdy. Aqtoǵaıda «Ýyq kóterilisi» atanǵan qyr qazaqtarynyń qarsylyǵyna kóshbasshy bolǵandardyń biri. О́zge kúılerin bylaı qoıǵanda bir ǵana «58-statıa» kúıimen-aq shoqtyǵy bıik, dara turǵan daýylpaz kúıshi. KSRO dep atalǵan bir alyp memlekettiń tarıhynda qaramen jazylǵan halyq qasireti jaıly birde-bir aqyn, sazger atyn «58» dep atap mýzyka, án shyǵarǵan joq. Qazaqtyń qara dombyrasynyń qudiretimen eldi qan qaqsatqan joıqyn saıasatty aıyptap ketken – Sarmantaıdyń Ahmetjany. 

Sonymen bul kúıdiń, avtorynyń taǵdyry qandaı boldy deseńizshi! Halyqty qaırattandyratyn kúı Keńes ókimeti úshin asa qaýipti, qahar­ly, yzǵarly sanaldy. Kúıge tyıym, kúıshige jaza – Qarqa­ra­lynyń erekshe túrmesinde meh­nat kórsetý, atý, múrdesine tas baılap Úlken kólge batyrý – Úshtiktiń sheshimi 1930 jyl­dyń 22 qyrkúıeginde oryndal­dy. Onymen birge balerına Altynaı Asylmuratovanyń ata­sy Asylmurat Ermenbetov, Súleı­men Bıjanov, Jumabek Oraz­be­kov, Adambaı Qılybaev sekildi jıyr­ma shaqty adam qurban boldy. Al kúıshiniń rýhanı piri Á. Bókeı­han 1937 jyly 27 qyrkúıekte Más­keýdiń Býtyrka túrmesinde atylyp, Don qabirstanyna kómildi. Kindik qany tamǵan týǵan jerinen topyraq buıyrmaǵan qos bozdaqtyń attary óshirilip, qazaq eli táýelsizdikke qol jetkizgen kúnge deıin tarıh zyndanynda jatty. Dombyra – kúıshi-kósem taǵdyry, el taǵdyry urpaqtar sanasyna maqtanysh pen ókinish sezimderin uıalatyp, nasıhattalyp jatyr.

Sarmantaıdyń Ahmetjanynyń oryn­daýshylyq sheberliginiń kere­mettigi sonsha, kózkórgender osy kúnge deıin Táttimbettiń «Sar­jaı­laýyn» bul «Ahmet­sheniń sarjaılaýy» deıdi. Kózkórgenderinen «Segiz aıaq» degen kúıin bashaıy­men tartqan degendi de estidim. Ahmet­jan kúıshini izdeý, ańyz bol­ǵan murasyn tabý jolynda Aqtoǵaı – Shet dalasyn kezip, jaıaý-jalpy aýyldardy aralap 58 adamnan suhbat alyppyn. Bul kezdeısoqtyq pa, jınalǵan derek­ter­diń qorytyndysynan bir-aq kór­dim. Dala jurtynyń «58» degen­nen tóbe shashy tik turady! «Aıta bersek, sher kóp qoı», dep akademık Haı­dar Arystambekov aıtqandaı, qazaq eli keshken náýbet, qýǵyn-súr­ginniń zardabyn tartqan aıaý­ly azamattar NKVD-nyń alyp ma­shı­nasyna qasqaıa qarap qarsy turdy, qur­ban boldy. Sol qasiretti jet­kizgen shejire – qazaqtyń qara dombyrasy. 

«58» kúıiniń túpnusqasyn bil­gen jerlesteriniń bári baqılyq bolyp ketti. Degenmen aqtoǵaılyq Áshimbek Ábdiǵulov, Rymbek Mám­betov, Sáneke Saǵyndyquly, Gúl­mara Rahymbekova, Serik Úmbe­tov, balqashtyq Nurǵazy Jı­en­hanov, Qabylbek Ramazanov, Toq­ta­mys Júnisov syndy kúıshiler, sondaı-aq Qazaqstannyń halyq ártisi Maǵaýııa Hamzın ózderi úırenip saqtap, oryndap bergen kúılerin tartyp berdi. Ahmetjannyń týysy Manarbek Erjanov (Qazaqstannyń halyq ártisi) aýylda esik-terezeni jaýyp, syrtqa kúzet qoıyp, bilte shamnyń kóleńkesimen «58-statıa» kúıin jasyryn tartyp, tyń­daý­shylar jylap otyrady eken. 

Men izdep, zertteýden jınalǵan kúılerdi tyńdap, Ahmetjan Sarm­an­taıulynyń atalas týysy aka­demık Haıdar Arystambekov ózi san tyńdaǵan «58» kúıin Manar­bekteı eshkim oryndaı al­maı­tynyn aıtty. Degenmen Áshimbek Ábdýalıev pen Rymbek Mám­be­tov­tiń oryndaýyndaǵy kúı túp­nus­qaǵa jaqyn, osylardy qanaǵat etý­ge týra keledi degen edi. Al «Qasiret» kúıin Qabylbek aqsaqal du­rys tartyp otyrǵanyna rıza boldy. Sonymen Ahmetjan kúı­shiniń óziniń oryndaýyndaǵy, Manar­bek Erjanovtyń tartýyn­daǵy nusqalardan ázirge iz joq. Ahmetjannyń murasyn ejel­gi saltpen zerektikpen saqtaǵan kúı­shi­lerge alǵysymyz sheksiz. Ásirese Ahmetjan Sarmantaıulynyń tabylǵan segiz kúıin, bir mysal óleńin birinshi ret notaǵa túsirgen dombyrashy-ustaz Jaqsylyq Nádirbekovtiń eńbegi zor. 

NKVD qujatynda, arhıv­ter qorynda Ahmetjan Sarman­taı­uly­nyń sýreti, qoljazbasy joq. Qotan­bulaqtyń sońǵy bıi, saýatty kúıshiniń kinásin moıyndap qol qoıǵan qaǵaz da joq. Mashınkaǵa basyl­ǵan derekter. Sonaý 1928-1930 jyldary qaıdaǵy mashınka, bári syrt­tan jazylǵan, qoldan jasalǵan qyl­mys ekeni anyq. Ahmetjannyń sýre­tin onyń týǵan ulynyń, nemereleriniń, jaqyndarynyń beınelerinen ortaq belgilerin eseptep, kózkórgenderiniń sıpattaýlaryn eskerip maıly boıaýmen salǵan maman sýretshi Maqsut Ismaǵulov. Onyń sheberligi sýretti kózkórgenderine aıtpaı kórset­ke­nimizde: «Mynaý Ahmetjan ǵoı!» dep tanydy. Sondyqtan foto­sýreti tabylsa, qýanar edik, ázir­ge osy beıne qaharman kúıshige esker­tkish bolsyn. GÝLAG-tyń 26 bó­lim­shesin ornalastyryp qazaq jerin rezervasııaǵa aınaldyrǵan Keńes zamanynyń zobalańy kıeli dom­byramyzdyń únimen jazylyp qaldy. Ulttyq dombyranyń únin jań­ǵyrtyp, qasterleý artyna iz qal­dyrǵan talaı kúıshilerimizdi hal­qymen qaýyshtyryp, búgingi kún­deri asa qajet ulttyq sana, namys qasıetterin jastardyń boıyna sińirýge yqpal eteri haq. Elin, je­rin qorǵaı bilgen batyr tulǵaly, qaı­sar minezdi qazaq bolmysyn qa­ly­ptastyrýǵa baýlyp, baǵyt be­retin rýhanı kúsh – ǵasyrlar kýási, qazaqtyń jan serigi dombyra.

«Ulttyq dombyra kúni» ja­rııa­­lanǵany «Rýhanı jańǵyrý» baǵ­darlamasynyń betke ustar bir baǵyty dep oılaımyn. Ár za­man­­nyń tarıhyn qara dombyra­men kúı tilinde jazyp ketken babalarymyzdyń rýhy ulttyq óner jolyndaǵy Jarqyn Shákárim, Jan­ǵalı Júzbaı, Aıtqalı Jaıym­ov, Aıgúl Úlkenbaeva syndy ardaqt­y­larymyzdy qoldasyn. Týa daryn, qa­har­man kúıshi Sarmantaıdyń Ahmet­janynyń kúı murasyn áli óz dáre­jesinde kótere almaı júrmiz. Jalǵyzdyń shańy shyqpas, biz barynsha zerttep, nasıhattaýǵa kúsh saldyq, kemistigin toltyryp, qazaq kúıleriniń altyn qoryna Álekeń aıtqandaı «sulýlap, maılap» kirgizý kúı qudiretin, dombyra týyn kóteretin ultjandy kúı ma­man­daryna amanat.

Kúlásh SARDARBEK, 
ólketanýshy, 
Jýrnalıster odaǵynyń múshesi 

Balqash qalasy