02 Shilde, 2018

Ýaǵyzdyń da ýaǵyzy bar

522 retkórsetildi

Eki aýyz sózben túıip aıtatyn qa­zaq «Ańqaý elge – aramza molda», «Dúm­she molda din buzar» deıdi. Qazir ne kóp, ýaǵyz aıtýshylar kóp. Alaı­da keı­biriniń aıtqandary qanatty sózdegideı paıdasynan zııany kóp pe degen oıǵa qalasyń.

Jýyrda «Eger jánnatqa er adam bir áıelimen kirse, onda oǵan 70 hor qyzy beriledi. Áıelińizben 71, oǵan ózińizge menshiktelgen 2 hor qyzy jáne bar. Sonda 73 áıelińiz bolsa, ár hor qyzyna taǵy 70 kútýshi beriledi. Solardyń bárin qosqanda 4900 áıelińiz bolady. Al sol kezde ekinshi, úshinshi áıel almaǵandar barmaqtaryn shaınaıdy eken. Shirkin-aı, ana kókemniń áıeli munsha bolyp ketti-aý, al mende 4900 ǵana dep» serpip turyp ýaǵyz aıtyp jatyr. Endi biri «baılyǵy bar qyzdar jaǵdaıy nashar erkekke ekinshi, úshinshi, tórtinshi bolyp tıip, kúıeýiniń jaǵdaıyn jasasyn. Kishi jar bəıbisheniń balasynyń iship-jeýin, kıinýin, bolashaǵyn mindetine alsyn», degen oıdy tamaǵyn kenep qoıyp taratýda. Bul ne? Erteden kele jatqan otbasylyq qundylyqqa soqqy berý me? Er atyn ıelengen erlerdiń namysy kelmeı tyńdaıtyn dúnıe me ózi? Əlde jaýapsyz əke, alfons, masyl erkek sanyn kóbeıtýge jasalǵan, sóıtip qazaq azamatynyń boıyndaǵy namysyn óltirýge jasalǵan ýaǵyz ba? Qaısysy bolsa da durys emes. Osyndaı oılardy tyńdap otyryp, qazaq sanyn kóbeıtýdi betperde etip, ultty azdyratyn mundaı ýaǵyzdardyń paıdasynan zııany kóp qoı deısiń.

Taǵy bir dúmshe «Adamzat balasynda áıelderge óte jaman kózqaras bolǵan, qyz týǵanda jylap, adamdar ózderiniń perzentin tirideı kómip otyrǵan. Qyzdardyń qadiri bolǵan emes. Bul jaı ǵana arab ólkesinde emes, búkil dúnıede áıel zatynyń qadiri bolǵan emes...» dep úzildi-kesildi baılammen soǵyp tur. Al halyqtyń tarıhyn bilgen ǵulama, elge ýaǵyz aıtatyn ustaz Tumar, Zarına syndy analarǵa kósh bastatqan, qyzyn qonaǵym dep qadirlep, tek tórine otyrǵyzǵan jurttyń urpaǵyna bulaı aıtpasa kerek-ti.

Endigi bir ýaǵyzǵa nazar salsaq, jánnattyń tili arab tili, o dúnıege barǵanda suraq-jaýap arab tilinde qoıylady degen mazmunda aıtylyp, arab tilin bilmegen janǵa jaǵdaıdyń qıyndaıtyny jetkiziledi. Qudireti kúshti Jaratýshy onda nege barlyq halyqty bir tilde sóıleıtin etip týdyra salmaǵan, ózi san túrli reń, san túrli til berip, ádet-ǵuryp, salt-sana, dástúr syılap, ony nege o dúnıege barǵanda óshire salady eken degen oıǵa ketesiń eriksiz...

«Kredıt alsań anańmen jeti ret zına jasaǵandaı kúnáǵa batasyń» deıdi kelesisi. Bul sózdi qalaı aıtýǵa bolady? Kimniń qaryzǵa batqysy, nesıe alǵysy, banktiń aldyna baryp, ósimine kónip kredıt alǵysy keledi? Bəri məjbúrlikten ǵoı. Aı saıyn eńbekaqy alatyn, jumysy bar adamdardyń, kúıeýi men əıeli de jumys isteıtin otbasylardyń basym bóligi pəter alý túgili turmysqa qajetti múlik-múkámaldy aılyǵyna ala almaıdy. Qaıtedi? Domalap jerde jatpaıyn dep tósek alaıyn dese de, tórimde dıvan tursyn meımanym tize búkse de dese de, azyq-túligimniń ashyp-tushyp berekesi ketpesin dep tońazytqysh, turmysqa qajet basqa da kerekterin alaıyn dese de aılyǵy qurǵyr sholtań ete qalady.

Qalanyń bir basynan ekinshi basyna jumysqa úlgerý, əri balany balabaqshaǵa aparý qandaı qıyn. Əsirese tirshiligi asyǵys qalada. Tań atpaı balany balabaqshaǵa jetkizip, odan aıaldamadaǵy ıin tiresken halyqpen japatarmaǵaı avtobýsqa miný kerek. Keıde syımaı qalyp, jumystan qalyp bara jatqan soń amalsyzdan taksı toqtatýǵa týra keledi. Bul otbasynyń bıýdjetine taǵy salmaq. Sosyn kredıtke kólik alady. О́ıtkeni azamattyń balasyn tońdyrǵysy, jumystan kúnara qalyp qyzaraqtaǵysy kelmeıdi. Sonda osy nıet zına jasaý ma? Halyqtyń jaǵdaıyn kóre tura sondaı ýaǵyz aıtý neniń belgisi?

Din taqyrybymyz emes. Bul jóninen arnaıy bilimimiz joq. Biraq keı ýaǵyz­shylardyń túpki oıyn tanyp, eldikke zııany barlyǵyn bilip turyp úndemeı qalýdy ar aldynda músəpirlikke balaımyz. Reseıde Shamıl Alıaýtdınov esimdi tanymal ǵalym bar. Islamdy qorǵap sóılegende eldi aýzy­na qaratyp, oppenentterin de jymdaı qylady. Biraq ótkende sol kisiniń bir ýaǵyzyn tyńdap boı tartyp qaldym. Onyń armany Reseı keregesin keńeıtý, orys tiliniń ústemdigi júretin shekarany ulǵaıta túsý eken. Kezinde Orys hannyń urpaǵy Ýrýsov pen túbine boılasań arystan júrekti Oraz-Muhamed sultannyń urpaǵy Tevkelevtiń araǵa deldaldyqqa júrgenindeı Shamıl baýyrdyń da kóksegeni bar eken. Bul bizdiń eldigimizge zııany bar oı. Sondyqtan ýaǵyzdyń da ýaǵyzy, ýaǵyzshynyń da ýaǵyzshysy bar. Barlyǵyn talǵamaı jutyp, tamaǵymyzǵa kóldeneń turyp qalmaýyn eskersek deımin.

Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Mańǵystaýda «ANTIKOR ORTALYGY» ashyldy

Rýhanııat • Búgin, 11:38

Tennıs: Elena Rybakına fınalda

Tennıs • Búgin, 08:52

Basty aqparat (21.02.2020)

Vıdeo • Keshe

Uqsas jańalyqtar