Sýretti túsirgen Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»
Astana – el tarıhy. Jaǵdaı óte kúrdeli bolatyn. 1990 jyldyń ortasynda keńestik ekonomıkalyq júıeniń jappaı ydyraýy, qoǵamda saıası kataklızmderdiń oryn alýy, kommýnıstik ıdeologııanyń toqyraýynan týyndaǵan daǵdarys shyńyna jetti. El bolashaǵyna alańdaýshylyq tanytqan jurtshylyq arasynda áleýmettik enjarlyq týyndady, narazylyq kóńil kúı kúsheıe tústi. Jańadan paıda bolǵan qazaq memlekettiliginiń quldyraýynyń qaýpi týdy. Mine, osyndaı memleketti qalyptastyrýdaǵy eń kúrdeli kezeńde, Qazaqstan Prezıdenti N.Nazarbaev eldiń jańa astanasyn salý týraly sheshim qabyldaǵanyn aıtty. Ekonomıka quldyrap, qarjy resýrstary ábden sarqylǵan sátte munshalyqty batyl sheshimdi Memleket basshysyna eń jaqyn adamdardyń ózi de birden túsinip, qoldamaǵany, kúmánmen qaraǵany qupııa emes. Alaıda Elbasynyń batyldyǵy, táýekelshildigi halyqtyń senimin oıatty, azamattardyń otansúıgishtik, memleketshildik sezimderin ústem etti.
El tarıhyndaǵy osynaý eń aýyr synaqtar kezinde Prezıdent N.Nazarbaevtyń shynaıy kóshbasshyǵa tán quryshtaı erik-jigerine kýá boldyq. Oǵan tarıhtyń ózi halqynyń qutqarýshysy bolmysyn ári tyńnan jol salatyn tuńǵysh reformatordyń mıssııasyn berdi.
Alda turǵan reformalar óte aýyr edi. Sondyqtan Prezıdent halyqqa, ásirese jas urpaqqa elimizdiń jarqyn bolashaǵy úshin onyń asa qajet ekenin jalyqpaı túsindirýden aınyǵan joq.
Astana – táýelsiz Qazaqstannyń damýynyń, uly armandar men jarqyn, tereń oıdyń iske asýynyń sımvolyna aınaldy. Qazaqstandyqtar el taǵdyryn, óz bolashaqtaryn Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa senip tapsyrdy. Jańa tarıh bastaldy.
Astana – ultymyzdyń bolashaǵyna baǵyttalǵan strategııa. Jańa elorda ol – óziniń saıasatynda eýropalyq reformatorlyq pen pragmatızm jáne demokratııalyq úrdisterge beriktikti de, sonymen qatar qoǵam negizine tyǵyz arqa súıeıtin azııalyq dástúrshildikti ushtastyra bilgen kóshbasshy Nursultan Nazarbaevtyń uzaqmerzimdi mazmundy, tereń geosaıası jospary.
Eń aldymen, Elbasynyń Astanany elimizdiń ortalyǵy – Arqa tósine kóshirý sheshiminiń strategııalyq máni bar. Bul birinshiden, bodandyq sheńgelinen shyqqan elimizdiń geosaıası ustanymyn aıtarlyqtaı jaqsartyp, onyń qaýipsizdigin nyǵaıtty. Nursultan Ábishuly óziniń «Táýelsizdik dáýiri» kitabynda elordany aýystyrýdyń tereń maǵynasyn bylaısha beıneledi: «Táýelsizdik alǵan kúnnen bastap jańa jaǵdaı, sol jaǵdaı erekshelikterin kóldeneń tartqan múlde basqa memlekettik ahýal qalyptasty. Qazirgi ýaqyttyń shyndyǵy men birqatar geostrategııalyq faktorlar bizdi óz geosaıası keńistigimizdi qaıtadan qalyptastyrý prosesine jańa kózqaraspen qaraýǵa májbúrledi».
Ekinshiden, «Qary bar jerde qahar bar, keni bar jerde shahar bar» dese de, Elbasynyń bul aımaqtyń qarsaýyttyǵynan, tabıǵatynyń qytymyr minezinen qaımyqpastan, jerasty qazba baılyqtary men iri óndiris oryndary shoǵyrlanǵan Ortalyq Qazaqstanǵa elorda salý sheshimin qabyldaýy ekonomıkanyń mańyzdy salalarynyń damýyna jol ashty.
Úshinshiden, sol kezeńdegi ahýaldy eske alsaq, burynǵy Keńes odaǵy elderindegi ultaralyq kıkiljińder kezeńinde bizdiń kópetnosty memleketimizdiń ishki ultaralyq turaqtylyǵyn qamtamasyz etýge jasalǵan oń qadam boldy. Elbasy tıtýldy ult pen ult ókilderiniń arasyndaǵy dostyq pen yntymaqtyń qazaqstandyq úlgisin álemge úlgi etti.
Astana – damý barometri. Kúnde ósip, kórkeıip jatqan elordanyń qarqyndy damý barysynan elimizdiń ekonomıkalyq, saıası jáne áleýmettik damý qarqynyn kóremiz. Qazaqstan Táýelsizdiktiń 26 jyly ishinde ekonomıkasy damyǵan, úlken ambısııalyq maqsat-múddesi bar, alys-jaqyn memleketter sanasatyn elge aınaldy. Ár jyl saıynǵy Elbasy joldaýlary, uzaq jáne qysqa merzimdik baǵdarlamalar damý qarqynyn birtindep údete túsetin strategııalyq baǵdar boldy. Qazaqstan búginde azýyn aıǵa bilegen alpaýyt memleketterdiń strategııalyq áriptesi, óńirlik derjava bolyp tanylady.
Asa kórnekti reformator retinde N.Nazarbaev tek jerasty baılyqtaryna ǵana súıenýge bolmaıtynyn únemi eske sala otyryp, álemdik daǵdarys kezeńin el múddesine tıimdi paıdalanyp, búkil álemnen tańdaýly tehnologııany, eń ozyq aqyl-oıdy tartýdy mindettedi. Sóıtip Memleket basshysy Tórtinshi ónerkásiptik revolıýsııa jaǵdaıynda elimizdiń oıdaǵydaı damýynyń jańa vektoryn qalyptastyrdy. El aldyna tehnologııalyq jańǵyrtý, ınnovasııalyq ındýstrııalandyrý, adam kapıtalyn damytý, kásipkerlikti qoldaý, agrarlyq sektordy, kólik jáne logıstıkalyq ınfraqurylymdy jańǵyrtý salalarynda júzege asyrý mindetterin qoıdy. Memleket basshysy aıqyndap bergendeı, sıfrlandyrýdy keńinen qoldanysqa engizý – elimizdi jańǵyrtýdyń basty baǵyty. О́ıtkeni búginde sıfrly tehnologııalar jahandyq ekonomıkalyq damýdyń negizgi faktorlarynyń birine aınalyp otyr. Sıfrlandyrý el ekonomıkasynyń bolmysyn túbegeıli ózgertip, eńbek ónimdiliginiń artýy men ómir sapasynyń jaqsarýyna zor yqpalyn tıgizeri anyq.
Sonymen birge Prezıdent halyqty jan-jaqty qoldaýdyń irgeli mindetin eshqashan umyt qaldyrǵan emes. Densaýlyq saqtaý, bilim berý, áleýmettik qorǵaý, memlekettik qyzmetkerlerdi qoldaý, zeınetaqyny, stıpendııany jáne múgedektigi men asyraýshysynan aıyrylǵanyna baılanysty járdemaqylardy kóbeıtý máseleleri udaıy Elbasy nazarynda. Álemde birde-bir el daǵdarys jaǵdaıynda jáne qarjy jetpeı turǵanda áleýmettik kómekti ulǵaıtýǵa táýekel ete alǵan emes. Qazaqstan – Ult kóshbasshysynyń ozyq oılylyǵy arqasynda osyny jasap otyrǵan el.
Astana – beıbitshilik alańy. Jańa qala qurylysymen birge Uly Dala tósinde jańa ıdeıalar, batyl ınnovasııalar men órshil jobalar dúnıege keldi. Jahandyq saıasatker Nursultan Nazarbaevtyń zııatker ári ómirsheń ıdeıalary, tyń bastamalary – ustanymdary bólek, saıası, dinı, múddeleri toǵysa bermeıtin elderdi Astanada tabystyrdy, ortaq mámilege kelýge jol ashty. Eýrazııanyń kindigi – Astanada EQYU, TMD, ShYU, EýrAZ EO, UQShU syndy halyqaralyq bedeldi uıymdar sammıtiniń, Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleri seziniń, EKSPO-2017 kórmesiniń ótýi, Sırııadaǵy soǵysty toqtatýdaǵy kelissóz alańyn usynǵan araaǵaıyndyq bitimgershilik saıasaty Qazaq elin álemdik arenadaǵy bedeldi oıynshyǵa aınaldyrdy. Álemdik saıasatshylar arasynda «Astana – beıbitshilik alańy» degen uǵym paıda boldy. Oǵan keıbir kelisýshi taraptardyń «Biz tek Astanaǵa ǵana baramyz» degen sózderi dálel ekeni daýsyz. Astananyń beıbitshilik alańy retinde tanylýyna, tipti keıbir elder tarapynan qyzǵanýshylar da tabyla bastady.
Álemniń ár túkpirindegi adamdar taǵdyryna yqpal etetin mańyzdy sheshimder tek osy Astanada qabyldandy. Qazaqstan Prezıdentiniń bedeli men danalyǵyna, beıbitshilik pen qaýipsizdik isine qatysty bastamalaryna halyqaralyq qoǵamdastyq qoshemet bildirip, qyzý qoldady. Halqymyzdyń kúrdeli tarıhynda Astanada alǵash ret qazaq memlekettiginiń jańa geosaıası mazmuny qalyptasyp, ulttyq sana-sezim kúsheıe tústi. Qazaqstan halqy álemdik órkenıetten laıyqty oryn alyp, halyqaralyq qoǵamdastyqtyń ajyramas bóligine aınaldy.
Astana – kúretamyr. Joldardyń toǵysqan jeri. Elordanyń el aýmaǵynyń qaq ortasyna ornalasýy – Qazaqstannyń Eýropa men Azııanyń ekonomıkalyq múddelerin biriktiretin kólik habyna aınalýyna múmkindik beredi. Bul týraly Elbasy «Joldar Qazaqstannyń ómir jolynyń syzyqtary. Bizdiń ulan-ǵaıyr dalamyzda joldardyń jan-jaǵynda únemi tirshilik damyp jatty. Biz Astanadan jan-jaqqa avtomobıl, temir jol jáne avıasııalyq magıstraldar taraıtyn kólik júıesin qurýymyz kerek», degen bolatyn. Jańa astanamyzdyń sánin kirgizgen, zamanaýı sáýlet óneriniń jarqyn týyndylary – jańa halyqaralyq áýejaı men temir jol vokzalynyń salynýy Elbasy sóziniń naqty ispen qýattalatynyń dáleli.
Joldar – el ekonomıkasy damýynyń kórsetkishi dep te ataıdy. Astanadan taraǵan joldar Ult jospary aıasynda Qazaqstandy halyqaralyq kólik-kommýnıkasııalyq legine ıntegrasııalaýmen qabystyrylǵan bolashaǵy úlken joba. О́ıtkeni bul Eýropadan Azııaǵa tikeleı júk tasymalyn iske asyrýǵa múmkindik beretin mýltımodaldy kólik dálizin jasaýdy qamtıdy.
Astanadan elimizdiń toǵyz túkpirine kún shapaǵy ispetti taraıtyn «Nurly jol» strategııalyq baǵdarlamasy memleketimizdiń damýyna sapalyq turǵyda tyń serpin beredi.
Astana – ǵylym men bilim ordasy. Elbasy óziniń jastarǵa arnaǵan sózinde «Bolashaq – bilimde» dep atap ótken bolatyn. Bul bir kezdegi «Halqym basqa halyqtan kem bolmasyn» degen Alash arystarynyń aıtýly sózderimen de úndesip jatqan kemel oıdyń kórinisi. Astana búginde Eýrazııanyń iskerlik, mádenı jáne ǵylymı ortalyǵyna aınaldy. Elbasynyń sheteldik tanymal oqytýshylardy tarta otyryp ashqan Nazarbaev Ýnıversıteti búginde álemdik deńgeıdegi oqý oryndarymen úzeńgi qaǵystyra alatyn bedeldi bilim ordasyna, Qazaqstannyń ǵylymı-oqytý júıesiniń kóshbasshysyna aınaldy.
Astanada, sonymen qatar irgeli joǵary oqý oryndary men ǵylymı-zertteý mekemeleri ashyldy, qazaqstandyq jáne sheteldik bilim jáne zertteý ortalyqtary jumys isteı bastady. Jastardyń ǵylymǵa bet buryp, sanaly tárbıe alýy úshin aýqymdy ister atqaryldy. Elbasynyń bastamasymen ashylǵan Astananyń joǵary oqý oryndary zamanaýı ıntellektýaldy ortalyq retinde tanyldy.
Ondaǵan, júzdegen jastardyń álemdik standarttar deńgeıinde emin-erkin sapaly bilim alýǵa berilgen tamasha múmkindik úshin Elbasyna aıtar alǵysy sheksiz.
Astana 60 myńnan astam qazaq jastaryna mańyzdy ómirlik baǵdaryn bergen teńdesi joq «Bolashaq» baǵdarlamasynyń ortalyǵyna aınaldy.
Astana – sulý qala. Az ǵana ýaqyttyń ishinde saıyn dalada ertegidegideı paıda bolyp, kerbezdigimen álemdi tamsantqan ǵajaıyp shahardyń boı kóterýi – Elbasynyń erligi. Kýrokava, Foster, Tange, Nıkolettı sııaqty esimderi álemge tanymal ozyq oıly sáýletshilerdi Astanaǵa ákeldi. О́zimizdiń úzdik sheberlerdi tartty. Alaıda qalanyń qandaı bolatyny jónindegi bas jobalaýshy da, ıdeıa berýshi de Elbasynyń ózi boldy. Sóıtip elordanyń búgingi beınesin qalyptastyrýdaǵy jaqsylyqqa, ıgilik pen izgilikke umtylǵan Elbasynyń erik-jigeriniń arqasynda dúnıe júzindegi tańdaýly qurylys týyndylary salyndy. Tuńǵysh Prezıdent kitaphanasy, «Astana opera» teatry, Ulttyq mýzeı, «Shabyt» óner akademııasy, «Qazaqstan» kınokonsert zaly, «Astana arena» stadıony, «Han Shatyr» saýda-oıyn saýyq kesheni, taǵy da basqa aıtyp taýysý múmkin emes sulý arhıtektýraly ǵımarattar, mádenı-kópshilik oryndar kóz qýantady, júrekterde patrıottyq sezimdi, ulttyq rýhty oıatady, kóńildi maqtanysh kerneıdi.
Astana – Elbasynyń perzenti. Ol – Ult kóshbasshysy, memleket qurýshy ári ǵajaıyp qala – Astananyń rýhanı ákesi, arhıtektory. Onyń esimi dáýirdiń eń belgili, yqpaldy jańartýshylarynyń qatarynda atalady. Ol jańa Qazaqstan memleketin ornatý kezeńinde qazirgi zamannyń eń daryndy jasampaz reformatory retinde tanyldy.
QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń «Keıingi 20 jylda Astanada ǵalamat ózgerister boldy, ol Qazaqstannyń keremet keleshegin pash etip otyr» dep atap ótýi kezdeısoq emes. Vladımır Pýtın Astanany «Qazirgi zamannyń ǵajaıyby» dep atady. Reseı basshysy «Astana – qarqyndy damyp kele jatqan megapolıs, Eýrazııadaǵy eń zamanaýı qalalardyń biri jáne ol Respýblıka Prezıdenti sińirgen asa zor eńbektiń jemisi» degen bolatyn.
Búgingi Astana – Elbasy jigeriniń aıqyn jeńisi, álemdik qoǵamdastyqtan oıyp otyryp oryn alǵan Qazaqstan jetistikteriniń jıyntyq beınesi. Bozbala Astana Uly Dala men Máńgilik el – Qazaq eli Táýelsizdiginiń aıbary retinde kórkeıe bereri anyq.
Astana – bizdiń tarıhı taǵdyrymyz. Qazaqstannyń jarqyn keleshegi, onyń damýy men órkendeýi Elbasynyń atqarǵan aýqymdy isteri men tabandylyqpen júrgizgen saıasaty shynaıy alǵys pen qurmetke laıyq. Astana elimizdiń áleýetin nyǵaıtýǵa bar kúsh-jigerin arnaıtyn ıntellektýal kúsh sanalatyn qaýymdy ózine tartatyn ortalyqqa aınaldy. Sondyqtan Astana oryndalatyn armandar men úmitterdiń qalasy. Ǵasyrlarǵa jetetin tarıh ári urpaqtan urpaqqa ketetin eskertkish.
Astana – qazaq halqynyń jańarýynyń nyshany, úlken úmitteri aqıqatqa aınalǵan qala ekenin qazaqstandyqtar kún saıyn sezinedi. Prezıdent N.Nazarbaev dúnıejúzilik tarıhta jasampaz ári yqpaldy saıasatker retinde óz orny bar tulǵaǵa aınaldy. Bizge, onyń zamandastaryna, Elbasynyń Otanymyzdyń órkendeýi jolyndaǵy erlikke toly eren eńbeginiń mán-maǵynasyn urpaqtan urpaqqa jetkizý mindeti júkteledi. Halyqtyń Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa degen alǵysy men qurmeti jalpy, ulttyq tarıhta, ulttyq jańarýlar shejiresine altyn áriptermen jazylýǵa tıis. Prezıdent N.Nazarbaevtyń shyn mánindegi jahandyq deńgeıindegi tarıhı tulǵa retindegi teńdesi joq eńbegin keler urpaq rızashylyqpen máńgilik este ustaıtyn bolady. Oǵan meniń esh kúmánim joq.
Qasym-Jomart TOQAEV,
Qazaqstan Respýblıkasy Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy
