Ekonomıkanyń damýyna úsh túrli kapıtal úles qosady. Birinshi, tabıǵı kapıtal óndiriste qoldanylady. Ekinshi, fızıkalyq kapıtalǵa taýar óndirý men qyzmet kórsetýge qajetti mashına, qural-jabdyq, turǵyn úı qurylysy men túrli qorlar jatady. Úshinshi, adam kapıtaly beımaterıaldyq, zııatkerlik aktıvtermen ólshenedi. Bul basqarý qyzmetiniń tıimdiligin arttyrady ári ónimniń qosymsha qunyn eseleı túsedi. XIX-XX ǵasyrlarda damyǵan memleketter adamı kapıtalǵa ınvestısııalarynyń 20-30%-in ǵana salyp, qalǵanyn fızıkalyq kapıtalǵa arnady. XXI ǵasyrdyń basynda kerisinshe ınvestısııalardyń 80%-i adamı, 20%-i fızıkalyq aktıvterge jiberilýde. Dúnıejúzilik bank esebinshe, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymyna kiretin memleketterdiń ál-aýqatyn 81%-ke adamı kapıtal, 17%-ke fızıkalyq jáne 2%-ke tabıǵı kapıtal qamtamasyz etip otyr. Adam – ekonomıka damýynyń áleýeti de, shekteýishi de. Búginde keı salalar zamanaýı adamı kapıtaldyń jetispeýshiligine baılanysty damymaı otyr. Resýrstarǵa, eńbek tıimdiligin kóbeıtýge, durys ekonomıkalyq, ındýstrııalyq jáne saıası strategııalarǵa negizdelgen ósý úderisi shegine jetti. Jahandyq básekege qabilettilik ındeksinde Qazaqstan resýrsqa negizdelgen ekonomıkadan tıimdi ekonomıkaǵa ótý jolyndaǵy 15 memleket qataryna endi.
BUU-nyń damý baǵdarlamasynyń sarapshylary adamnyń ómirlik áleýetin ashatyn úsh sheshýshi kezeńin anyqtaǵan. Birinshi – anasynyń bosanýǵa deıingi ýaqyty jáne adamnyń erte jasy. Bul kezde qajetti jaǵdaı bolmasa, adamnyń áleýeti joǵary deńgeıine kóterile almaıdy. Oǵan bosaný aldyndaǵy jáne keıingi ýaqytta kútim jasalýy, durys tamaqtanýy, balaǵa kóńil bólýi jatady.
Bizdiń ata-analar erte jastan damýǵa kóp kóńil bóledi. Bul emıpırıkalyq zertteýden alynǵan tujyrym. 2016 jyly 4-synyp oqýshylarynyń oqý saýattylyǵyna arnalǵan zertteý Qazaqstannyń oqý daǵdylaryn damytýǵa erte kóńil bóletin ata-analar úlesi boıynsha 50 eldiń ishinde ekinshi orynda turǵanyn kórsetti. Balalardyń mektepke daıyndyqpen keletini rastaldy. Buǵan sońǵy jyldary mektepke deıingi uıymdar jelisiniń keńeıýi de úles qosýda. Elimizde bastaýysh bilim jalpyǵa mindetti. Dúnıejúzilik ekonomıkalyq forýmnyń baǵalaýynsha, bilim berý deńgeıimen qamtý kórsetkishinde 4-oryndamyz. Munymen shektelmeımiz. 2019 jyldyń qańtarynan bastap mektepke deıingi bilim 6 jasqa deıin jalǵasady. Birtindep 6 jas mektepke túsýdiń jalǵyz jasyna aınalady. Buǵan 2000 jyldardyń basynan 12-jyldyq orta bilim modeline ótý maqsatynda daıyndyq júrdi. Kelesi qadam – nólinshi synypty engizý jáne «Álippeni» sonda aýystyrý. 2016 jyly mekteptegi bilim berý mazmunyn 1-synyptan aýqymdy jańartý bastaldy. Bul reforma áýeli mekteptegi oqý sapasyn sapaly turǵyda ózgertýge baǵyttaldy. EYDU elderi osyndaı ózgeris kerektigin túsinip, 2000 jyldan beri bilimdi emes, fýnksıonaldy saýattylyqty baǵalaı bastady. Elimiz PISA, ıaǵnı 15 jastaǵy bilim alýshylardy baǵalaý jónindegi EYDU baǵdarlamasyna 2009 jyly alǵash ret qatysty. PISA zertteýindegi ortasha baldan 5 upaıǵa kóterilgen elde eńbek ónimdiligi 2,5%-ke, al jan basyna shaqqandaǵy ishki jalpy ónim 1,5%-ke ósetini dáleldengen. Bilim mazmunyn jańartýdyń túpki maqsaty baǵany jaqsartý emes, muǵalimder men oqýshylardyń qyzmetin fılosofııalyq turǵyda ózgertý. 2011 jyly bastalǵan muǵalimderdiń biliktiligin arttyrý kýrstarynyń tujyrymdamasyna saı muǵalim oqýshynyń tanymdyq izdenisindegi kómekshisi, al oqýshy óz dúnıetanymynyń konstrýktory bolýy kerek. О́zgermeli de qaıshylyqqa toly álemde balanyń ornyna eshkim aqıqatty taýyp bere almaıdy. Sóıtip muǵalim men bala qarym-qatynasy «sýbekt-obekt» júıesinen «sýbekt-sýbekt» júıesine ózgerip, qaıta qurylady.
BUU belgilegen ekinshi sheshýshi jas – bozbalalyq. Sarapshylar bul kezeńde ómirlik áleýetti mektepter men kolledjderdegi sapaly bilim alýǵa qoljetimdilik, jumysqa turý múmkindigi, zorlyq-zombylyq pen kıkiljińderdi boldyrmaý arqyly kóterýge bolady dep esepteıdi. Osy tusta aıta ketetini, biz orta bilimniń tolyq sıklin qamtamasyz etetin sanaýly eldiń birimiz. AQSh-tyń Álemdik saıasatty taldaý ortalyǵy Qazaqstandy osyndaı 14 eldiń qataryna jatqyzady. Bilim berýmen qamtý jaǵynan problema bolmaǵanymen, sapa jaǵynan ájepteýir másele bar. Oqý baǵdarlamalaryn, oqýlyqtar men oqý-ádistemelik keshenderdi jańartýdan bólek tehnologııalarǵa da mán berilýde. Bizde de AQSh, Kanada, Reseı men Aýstralııa sııaqty elderdegideı mektepterdiń kóp bóligi aýyldy jerlerde ornalasqan. Jartysyna jýyǵy shaǵyn jınaqty mektepter. Internat, avtobýspen jetkizý jáne tirek mektepterde mezgil saıyn sessııa ótkizý ShJM-degi sapany oıdaǵydaı sheshpeıdi. Joǵary sapaly kontentti ár ShJM-ge jetkizip, muǵalimderine sabaq ótkizýge kómek berý qajet. Qazirgi kezde «Bilimland» atty bilim berý resýrstaryn barlyq mektepke, sonyń ishinde ShJM-derge tolyq jetkizdik. Bul ınterneti bar mektepterde onlaın, qalǵandarynda oflaın isteıdi. Onda jaratylystaný-ǵylymı jáne qoǵamdyq-gýmanıtarlyq sıklderdiń negizgi pánderine arnalǵan 30 myńnan astam beıne jáne ınteraktıvti sabaq jazylǵan. Qazir jabdyqtaý jumysyn jalǵastyrýǵa qajetti resýrstar josparlanýda. Sonymen birge «Sıfrly Qazaqstan» baǵdarlamasy aıasynda 2021 jylǵa taman barlyq mektepti keń jolaqty ınternetpen qamtý kózdelgen. Sıfrly resýrstardyń muǵalimdi aýystyra almaıtyny belgili. Alaıda muǵalim jumysyn jeńildetedi. Oqýshylar qala balalarymen birdeı mazmunǵa qol jetkizedi, muǵalim sıfrly resýrstarǵa súıene otyryp sabaq ótkizýge jáne baǵalaýǵa múmkindik alady. Bozbalalar men boıjetkenderdiń eńbek naryǵyna shyǵýyna múmkindik beretin uıym – kolledj. Birneshe jyl qatarynan qazaqstandyq kolledj stýdentteri WorldSkills álemdik konkýrsyna qatysty. Bul baıqaý kásiptik daıyndyq pen biliktiliktiń mártebesi men standarttaryn arttyrýǵa baǵyttalǵan. Oǵan 70-ten astam el tartylady. 2016 jyldan beri tehnıkalyq jáne kásiptik bilim berý baǵdarlamalary WorldSkills talaptaryna sáıkestendirilýde. Bıyl bul jumys aıaqtalýǵa tıis. Budan basqa sheteldik oqýlyqtar qazaq jáne orys tilderine aýdarylýda. Osy jyly 2 myńnan astam oqýlyq aýdarylmaq. Byltyr jumysshy kásibin tegin oqytý jobasy bastaldy. Memleket oqý kezinde shákirtaqy tóleýdi, jol puly men bir jolǵy tamaqtaný shyǵyndaryn óteıdi. 2021 jylǵa deıin 700 myńnan astam qazaqstandyqqa jumysshy kásibi beriledi dep josparlandy.
Adam ómirindegi úshinshi kezeń – eseıý shaǵy. Bul ómirlik áleýetti ishinara bolsa da kóterýge bolatyn sońǵy sheshýshi kezeń. BUU sarapshylary mundaǵy mańyzdy faktor retinde kásiptik eńbek jáne áleýmettik qorǵaý sapasyn ataıdy. Bul adamnyń eseıý shaǵyna qandaı kapıtalmen kelgenine baılanysty. Eresek adamnyń zııatkerlik kapıtalynyń kózi – joǵary bilim. Qazir úzdik joǵary oqý oryndarynyń sapasyn onda oqıtyn sheteldik stýdentter úlesimen esepteıdi. Mysaly, AQSh-ta 2016 jyl qorytyndysy boıynsha sheteldik stýdentterden kelgen tabys kólemi eksporttyń besinshi mańyzdy kózine aınaldy (32,8 mlrd dollar). Buǵan stýdentterdiń demalys ýaqytynda jumsaıtyn aqshasy men eldiń týrıstik tartymdylyǵy ósýin qossańyz, qomaqty ınvestısııa túsetinin ańǵarý qıyn emes. Búginde joǵary bilimdi Ulybrıtanııa, Aýstralııa, Jańa Zelandııa, Fransııa, Reseı jáne taǵy basqa elder eksport kózine aınaldyrdy.
Qazir Qazaqstan shekarasynan asatyn 6 stýdenttiń ornyna 1 sheteldik stýdent qana keledi. Biz syrtqy mıgrasııa máselesin zerttep, sońǵy úsh jylda qazaqstandyqtardyń kóp bóligi shetelge oqý úshin emes, basqa maqsatpen ketetindigin kórdik. Emıgrasııa negizinen tarıhı Otanymen qaýyshqysy keletin nemese jumys tabýdy kózdeıtin eresekter arasynda basym. Qazaqstandyq joǵary oqý oryndaryn qalaısha tartymdy, básekege qabiletti etýge bolady? Mınıstrlik JOO-nyń jumys tıimdiligin arttyrýdyń mańyzdy joly derbestigin arttyrý ekenin birneshe ret málimdedi. 2010 jyly Bilim berýdi damytý baǵdarlamasyna JOO-nyń uıymdastyrýshylyq jáne akademııalyq avtonomııasyn kóterý jóninde is-sharalar josparlandy. Sol kezden beri zerdelengeni de, engizilgeni de az emes. Búginde 113 azamattyq JOO-nyń 92-sinde korporatıvtik basqarý organdary – baıqaý men qamqorshylyq keńesteri qyzmet etedi. Olarǵa tıisti rásimmen ulttyq jáne memlekettik JOO rektorlaryn saılaý quqyǵy berildi. 19 rektor korporatıvti organdardyń qatysýymen saılanyp úlgerdi. Bul qadam ortalyqtandyrý dárejesiniń kóptigi, jarııalylyqtyń jetkiliksizdigi men jemqorlyqqa táýekeldilik syndy problemalardy sheshýge múmkindik berdi. Endigi mindet – JOO akademııalyq jáne basqarý derbestigin shekteıtin quqyqtyq tosqaýyldardy alý. Onsyz eńbek naryǵynyń muqtajdyqtaryna jáne básekelesteriniń talaptaryna ýaqtyly jaýap bere almaıdy. Bul úshin mınıstrlik zań jobasyn usyndy. Májilispen bekitilgen joba qazir Senattyń qaraýynda. Bul qujatta barlyq qajetti jaıt eskerildi.
Avtonomııa men ıkemdilik memleket tarapynan belgili bir retteýshi tetikterdi qoldanýmen júzege asady. Bul tusta da tájirıbe tezinen ótken eki túrli tetikti qarastyryp otyrmyz. Birinshisi, bilim berý baǵdarlamalarynyń reıtıngi. «Atameken» UKP reıtıngti ázirlep jatyr. Onda túlekterdiń eńbekpen qamtylýy, jalaqysy sııaqty naqty krıterııler bar. Ekinshisi, alǵashqylardyń biri bolyp salany biliktiligi tómen kadrlardan saqtaýdy kózdeıtin test engizdik. Bul tanymal BAR men CPA emtıhandarynyń balamasy desek bolady. Ulttyq biliktilik testin mamyr-maýsym aılarynda óz erkimen 56 910 muǵalim tapsyrdy. Olardyń 63,7%-i úmit etken sanattaryna ótti. Testiniń endigi kezeńi qarasha aıynda, oǵan daıyndalýǵa ýaqyt jetkilikti.
Ashat AIMAǴAMBETOV,
Bilim jáne ǵylym vıse-mınıstri
