Densaýlyq salasy demigip baryp kóterilgen edi

О́tkendi eske almaı búginginiń baǵasyn berý qıyn. Onyń ústine jaqsy men jaman da salystyrý arqyly baǵamdalsa kerek. Endeshe, eli­mizdegi densaýlyq saqtaý sala­syn­daǵy ótpeli kezeńniń eń bir qıyn jyl­daryna bir kóz júgirtip kóre­lik­shi. Máselen, eń qııýy ketken 1999 jyldy alaıyq. Sol jyly Qazaq­stan­da turatyn árbir 100 myń adam­nyń 48 myńǵa jýyǵy túrli aýrý­ǵa shaldyqqan edi, ıaǵnı eki adamnyń biri syrqat degen sóz. О́lim kór­setkishi 1990 jyly 1000 adamǵa shaqqanda 7,7 bolsa, 1999 jyly 9,6 adamǵa jetken. Bir jasqa deıingi tiri týylǵan árbir 1000 balanyń 21-i shetinep, náreste ákelgen nemese bosanýy tıis ananyń ár 100 myń adamǵa eseptegende 64-ke jýyǵy qaıtys bolǵan. 1990 jyly árbir myń adamǵa shaqqanda 21,7 sábı dúnıege kelse, 1999 jyly onyń sany 14-ten aspaǵan. Iаǵnı, týý eki esege azaıǵan. 1990 jyly Qazaqstandaǵy halyqtyń orta jas kórsetkishi 68,6 (erkekter 68,8, áıelder 73,1 jas) bolsa, 1999 jyly 64,8-ge (1997 jyly erkekter 59, áıelder 70,2 jas) kemigen. Dúnıe júzi moıyndaǵan (Almaty deklarasııasy) alǵashqy medısınalyq kómektiń 1990 jylǵa qaraǵanda 1997 jyly onyń elý paıyzyn joǵaltyppyz. Osylaısha, qasyqtap jına­ǵany­myzdy bir-aq kúnde shashyp jiberdik. Jaraıdy, ol jyldary qarajat jetpegen shyǵar, biraq qolda bardy uqypty jumsaı da almadyq. Qaladaǵy 800 tósektik aýrýhananyń 200-in qysqartsyn, al jap-jaqsy jumys istep turǵan FAP-tardy, ambýlatorııalardy japtyq ta tastadyq. Sonyń saldarynan jergilikti jerdegi syrqattanýshylyq kóbeıip, áıelderimiz úıde bosana bastady. Máselen, 1991 jyly úıde bosanǵandar sany 1897, ıaǵnı jalpy bosanǵandardyń 0,5 paıyzyn alsa, 1999 jyly bul san 3500-den asyp, 1,6 paıyzdy quraǵan. Mine, osyndaı kemshilikterdi jónge salyp, boldyr­maı­myz dep jyl saıyn «tájirıbe» jasap, reforma engizdik. Máselen, Úkimetke aqshany únemdeý úshin jasalǵan otbasylyq dárigerlik ambýlatorııa, odan keıin mindetti medısınalyq saqtandyrý – mindetsiz bolyp shyqty. MMS-tiń 2 mlrd. teńgesin jymqyrǵan Talapker Imanbaev áli izim-qaıym joq. Osylaısha, birneshe jyl ár júıeniń basyn shalyp jumys istegennen, sala ábden álsiregen edi. Biz búgin elimizdegi densaýlyq saqtaý salasynyń eń qyry ketińkirep, halyq úzdiksiz júrgizilgen reformalardan sharshaǵan kezde Densaýlyq saqtaý isi jónindegi agenttikti basqarǵan, búginde H.Jumatov atyndaǵy Gıgıena jáne epıdemıologııa ǵylymı ortalyǵynyń dırektory, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Márııa OMAROVAǴA joly­ǵyp, áleýmettik salanyń eń negizgi býyny sanalatyn densaýlyq saqtaýdyń ót­keni men búgini jaıynda aıtyp berýin ótingen edik. – Márııa Nurǵalıqyzy, búginde siz densaýlyq saqtaý salasyndaǵy bilikti uıymdastyrýshy, ári ǵyly­mı mekemeni basqaryp otyrǵan bas­shy, ǵalym retinde aıtyńyzshy, táýelsizdiktiń alǵashqy onshaqty jylynda medısınanyń sonsha­lyq­ty tómendeýiniń negizgi sebep-sa­l­dary neden boldy dep oılaısyz? – Iá, ol bir qıyn jyldar edi ǵoı. Menińshe, eń basty sebebi, baǵyt-baǵ­dar silteıtin tujyrymdamanyń, son­daı-aq densaýlyq saqtaý salasynyń óz jeke baǵdarlamasynyń bolmaǵandy­ǵy­nan. Sondyqtan elimizde sol ýa­qyt­tary bul salada qaıda baryp tireletinimiz, nege qolymyz jetetinin boljaý qıyn boldy. Tujyrymdama degenimiz ne? Ol – teorııa, ıaǵnı osy salada júr­gen mamandardyń kózqarasy. Sol kóz­qaras túrli vedomstvolardyń oıy­men qabyspaı jatty. Sebebi – densaýlyq saqtaý salasy jalǵyz ózi eshnárse sheshe de, isteı de almaıdy. Demek, ony jazyp, qaǵazǵa túsirý men naqtyly jú­z­ege asyrýdyń arasynda kóldeneń turar kedergiler jetkilikti bolatyn. Ol kezde tujyrymdamany aqshamen ólsheý múmkin emes edi. Ony júzege asyrý úshin mindetti túrde baǵdarlama jasaý kerek. Al onyń taǵdyry eń sońynda kelip qarajatqa tireledi. Men agenttikti basqarǵan kezde sol tujy­rymdamany jasaýdy qolǵa aldyq. Odan keıin ol talqylanyp, usynylǵan oı-pikirler eskerilgen soń qajetti mınıstrlikterge taratyldy. Sondaı-aq agenttik Prezıdenttiń «QR azamattarynyń densaýlyq jaǵ­daıyn jaqsartý jónindegi birinshi kezektegi sharalar týraly» (18.05.1998) jáne «Halyq densaýlyǵy» memlekettik baǵdarlamasy týraly» (16.11.1998) jarlyqtaryn iske asyrý maqsatynda 1999-2000 jyldary zańdyq, quqyqtyq jáne normatıvtik bazany jasaý ju­mys­tarymen aınalysty. Mine, sol ýa­qyt aralyǵynda bizder memlekettik baǵdarlamanyń negizgi mindetterin iske asyrýǵa baǵyttalǵan 34 normatıvtik quqyqtyq akti qabyldadyq. Úki­mettiń 2000-2002 jyldarǵa arnalǵan jal­py memlekettik is-qımyl baǵdar­la­masy negizinde barlyq oblystyq ákimdikter bekitken «Halyq den­saý­lyǵy» aımaqtyq baǵdarlamalary qa­byl­dandy. Sondaı-aq agenttik 2000-2001 jyldarǵa arnalǵan jumys jos­parynda Úkimettiń «Densaýlyq saq­taý­dy odan ári damytý tujyrym­da­masy» qaýlysynyń jobasyn ázirlep, qabyl­da­dy. Mine, osyndaı birqatar qaý­ly, baǵdarlamalar jumystyń ba­ǵyt-baǵ­daryn anyqtap, densaýlyq saqtaý sala­synda jaǵdaıdyń odan keıingi ýa­qyttarda durys baǵyt alyp ońalýyna óz septigin tıgizdi dep oılaımyn. – Siz agenttikti basqarǵan jyl­dary dárigerlerdiń jaǵdaıy da máz emes edi ǵoı... – Shynynda da, maǵan densaýlyq saqtaý salasyn basqarý elimiz naryq­tyq ekonomıkany tańdaǵanmen, ony damytý­dyń tetikteri iske asa qoı­ma­ǵan, halyq­tyń kúnkóris qamynyń eń aýyr ýaqyty­na dóp keldi. Sonyń sal­qy­ny dáriger­ler­ge de tımeı qoıǵan joq. Aılap jal­aqysyn ala almady, ká­si­bı bilikti mamandar jumys oryn­darynan ketýge májbúr boldy. Búgingi kúni qoldanylyp jatqan qural-jab­dyqtar, apparatýralar, sony tehnologııalar týraly tek ar­mandaıtynbyz. Men búgingi múmkindikti paıdalanyp, elimiz egemendigin alǵan jyldary qıyndyqqa moıymaı medısınadan teris aınalyp ketpegen naǵyz óz isiniń maıtalmandary – dárigerlerge rah­met aıtqym keledi. – Endi qazirgi tańdaǵy Qazaq­stan­nyń jetken jetistigi men onyń densaýlyq saqtaý salasyndaǵy bú­gin­gi jaǵdaıy jaıly salystyryp aıtyp kórseńiz qaıtedi? – Shúkir, búginde elimizdegi den­saý­lyq saqtaý salasyndaǵy jaǵdaı múl­dem basqasha, tipti, jer men kókteı óz­gerdi desem, artyq aıtqandyq emes. Mem­leketimiz óziniń damý tarıhynda qazirgi zamanǵa laıyq, básekege qabi­let­ti jáne qoǵam ómiriniń ártúrli salalarynda keń kólemdegi reformalardy tabysty iske asyratyn elge aınalyp otyr. Salystyrý úshin elimizdiń 2005-2010 jyldar aralyǵyndaǵy halyqtyń densaýlyq kórsetkishin alaıyn. Mine, bul jyl­darda halyq­tyń naý­qastanýy men me­dı­ko-demografııalyq jaǵ­daı­­da alǵa basýlar anyq baı­qaldy. Demo­gra­fııa­lyq jaǵdaıdyń jaq­sarýy, bala týý deń­geıi 2005 jyly 18,42-ge, 2008 jyly 22,75-ke deıin ósse, ólim-jitim kór­setkishi (9,74) turaq­tan­dy (2005 j. – 10,37). Ha­lyqtyń ta­bı­ǵı ósý koef­fı­sıenti 1000 adam­ǵa shaqqanda 13,01-ge (2005 j. – 8,05) deıin artty. Sábıler óli­mi­niń deńgeıi 2005 jyly 1000 tiri týyl­ǵanǵa shaqqanda 15,1-ge deıin kemigen. 2008 jyldan tiri jáne óli týylǵandar krıterıılerin engizgennen bastap sá­bıler óliminiń kórset­kishi 20,7-ni qu­ra­sa, 2009 jyly 1000 tiri týylǵan­dar­ǵa shaqqanda 18,4-ke deıin tómendegen. О́tken bes jyl­dyqta halyqtyń áleý­met­tik mańyzy bar aýrýlardan ólimi men taralý kór­set­kish­teri de kemigen. Týberkýlezben naý­qas­taný men ólim kórsetkishi 100 myń adam­ǵa shaqqanda 147,3-ten 12,5-ke deıin azaıǵan. Qater­li isiktiń jańadan paıda bolý kór­set­kishi de tómendep otyr. Densaýlyq saqtaýdyń negizgi kór­set­kishteriniń dınamıkasyn alsaq, den­saý­lyq saqtaý salasyna baǵyt­tal­ǵan bıýd­jet­tik qarajat jyl saıyn ósýde. 2004-2009 jyl­dar aralyǵynda tegin me­dı­sı­na­lyq kómektiń kepildengen kóle­min qar­jy­landyrý 90,5 mlrd. teńgeden 273,1 mlrd. teńgege artty. Sońǵy jyl­dary den­­saýlyq saqtaýdyń adam basyna shaq­qan­daǵy jum­salǵan qarajaty 8 740 teń­geden (2004 j.) 30 373 teńgege (2009 j.) deıin ósti. Den­saýlyq saqtaýdaǵy me­dı­sı­na­lyq ǵy­lym­dy qarjylandyrý kóle­mi kó­beıdi. Eger ol 1996-1997 jyl­dary 170 mln. teńgeni qurasa, 2009 jy­ly den­saý­lyq saqtaý sa­lasynyń qoldan­baly ǵy­ly­­mı zertteýleri boıynsha ǵy­lymı-teh­nı­kalyq joba­lar­dy júzege asyrýǵa 1 mlrd. teńge, al 2010 jyly jalpy den­saý­lyq saqtaý sa­la­syna 566,9 mlrd. teńge bólingen. Men aıtar edim, búginde medısınada jumys jasaýǵa barlyq jaǵdaı, múm­kin­dikter jasalǵan. Astanamyzda qandaı keremet klınıkalar boı kóterip, halyq­aralyq standartqa saı eń sońǵy úlgidegi zamanaýı tehnologııamen jabdyqtalǵan. Máselen, 2008 jyly densaýlyq saqtaý­dyń alty ınnovasııalyq ortalyǵyn biriktiretin Ulttyq medısınalyq holdıngi, Ulttyq ana men bala ǵylymı or­talyǵy, respýblıkalyq balalar saýyq­tyrý, Respýblıkalyq dıag­nos­tı­kalyq, Ulttyq ǵylymı kar­dıo­hı­rýr­gııalyq, Respýblıkalyq ǵylymı neırohırýrgııa ortalyqtary, sondaı-aq Pre­zıdenti­miz­diń 100 aýrýhana, 100 mek­tep baǵdar­la­ma­sy boıynsha eli­miz­diń birqatar óńir­lerinde buryn túsi­miz­ge kirmeıtin qazir­gi zamanǵa laıyq­ta­lyp salynǵan medı­sı­nalyq ny­san­dar boı kóterip, el ıgiligine qyzmet kórsetýde. – Medısınalyq bilim men ǵy­lymǵa da aıtarlyqtaı kóńil bóline bastaǵany da ózimizge belgili. – Álbette. Máselen, densaýlyq saq­taý sa­lasy­nyń respýblıkanyń me­dı­­sınalyq jáne far­ma­­sev­tıkalyq bilimine qa­tysty kózdegen oń bet­aly­sy jó­nin­de aıta ketý kerek. 2010 jyly bul sa­la­daǵy ózgeristerdiń birinshi sa­ty­sy – medısı­na­lyq já­ne farmasev­tı­ka­lyq bilim­di reformalaý tujy­rym­da­ma­syn júzege asyrý aıaq­tal­dy. Aldyńǵy qatar­ly halyq­ara­lyq prak­tıkaǵa negizdelgen, jańa bilim berý stan­dart­tary men teh­nolo­gııa­lary, medısı­na­­lyq já­ne far­masevtı­ka­lyq ma­man­­dar­dy daıyn­daý­dyń ja­ńa úlgisi engizildi. Medısı­na­lyq joǵary oqý oryndaryn ıns­tıtý­sıonaldyq ak­kre­dıtasııalaýdyń ult­tyq standart­tary jasalyp, sátti jú­ze­ge asýda. Aǵymdaǵy jyly al­dyń­ǵy tujy­rym­damanyń jal­ǵa­sy bola­tyn, 2011-2015 jyldarǵa ba­ǵyt­­talǵan me­dı­sınalyq jáne farma­sev­tıkalyq bilimdi damy­tý­dyń jańa tujyrym­da­ma­sy Den­saý­­lyq saqtaý mı­nıstr­li­gi­niń buıryǵy­men bekitilip, júzege asy­ry­la basta­dy. Ǵalym­dary­myz halyq­ara­­lyq kon­fe­ren­sııa­lar­ǵa qa­ty­syp, onda baıandama jasap júr. My­saly, men jaqynda Belarýs Res­pýb­lı­kasy men Sankt-Peterbýrg qa­la­synda ótken halyqara­lyq konferensııalarda  Táýelsiz­diktiń 20 jyldyǵy aıa­synda baıandama jasap qaıttym. Iá, qazirgi kezde ǵylymdy reformalaý salasynda belsendi jumystar atqarylyp jatqany jóninde aıtpaı ótýge bolmas. Densaýlyq saqtaý mınıstrligi halyqaralyq ǵylymı qoǵam­das­tyq ıntegrasııasyn qurý, ǵylymı zertteýlerdi qarjylandyrý, ǵylymı medı­sı­nalyq zertteýler uıymdas­ty­rý qaǵı­da­laryn halyqaralyq táji­rı­bege sáı­kes­tendirip, jańartý jumys­taryn júr­gi­zýde. Alǵa qoıylǵan maq­sattardy jú­ze­ge asyrý úshin basym zertteýlerdi tań­daý jáne Fınlıandııa, AQSh, Ońtús­tik Koreıa sııaqty álemniń básekege qa­bi­letti memleketteriniń tájirıbelerinde eskeriletin, prosedýralar men opera­sııa­lyq máselelerdiń egjeı-tegjeıin anyq­taı otyryp, olar­dy qarjy­lan­dy­rý tetigin qaıta qaraý negizinde qazirgi zamanǵa saı básekege qabiletti basqarý úlgisi jasa­lyp, engizildi. 2008-2012 jyl­darǵa QR me­dısı­na­lyq ǵylymyn reformalaý tu­jy­­rym­damasyn júzege asyrý aıasyn­da ǵylymı konsorsıým uıymdas­ty­ry­lyp, oǵan bizdiń ǵylymı ortalyq qatysty. Qolda bar ǵylymı áleýetti saqtaý jáne jetildirý úshin Úkimet den­saý­lyq saqtaý salasyndaǵy zertteýlerdi qar­jy­lan­dyrýdyń jańa júıesin usyndy. Onyń úsh túri bar: bazalyq, baǵ­dar­lamalyq-maqsattyq, granttyq (sońǵy ekeýi konkýrs negizinde júzege asy­ry­la­dy). Bul júıe QR jańa «Ǵy­lym týra­ly» zańynda qarastyrylǵan. Jańa úlgi­niń maqsaty – ǵylymı mekemelerdi qar­jylandyrýdan perspektıvti ǵylymı-zertteýler jobalaryn basqarýǵa kóshý. Barshaǵa málim, elimizde «Sala­mat­ty Qazaqstan» atty QR densaýlyq saq­taýdy damytý jónindegi memlekettik baǵdar­la­ma qabyldanyp, soǵan sáıkes, 2011-2015 jyldarǵa baǵyttalǵan QR medısınalyq ǵylymyn jetildirýdiń basym baǵyt­tary anyqtaldy. Máse­len, bizdiń ǵyly­mı ortalyqta atal­mysh baǵdarlama aıa­synda medısı­na­lyq ımmýnologııalyq pre­parattardy jańalaý jáne keńeıtý josparlanyp otyr, dálirek aıtsaq al­da­ǵy ýaqytta bizdiń ortalyqta jasalǵan otandyq preparat – suıyq bakte­rıal­dyq ınterferon ındýktorynyń (SBII) óndirisin arttyrmaqpyz. Mine, kórip otyrǵanyńyzdaı, táýel­siz respýblıkamyzdyń táýel­siz­digi ke­ze­ńinde densaýlyq saqtaý sal­a­synda túbe­geı­li oń ózgerister oryn aldy. Eger bu­dan ári qaraı ǵylymdy reformalaý sa­la­syndaǵy jasalǵan qadamdar Memleket basshysy men Úkimet tarapynan qol­daýyn tapsa, onda Qazaqstan jaqyn bo­lashaqta álem­niń básekege qabiletti el­deriniń qataryna kiretinine senimim mol. – Márııa Nurǵalıqyzy, estýimizshe, Siz táýelsizdik alǵannan keıingi eleń-alańǵa deıin qazaqsha múldem bilmeıtin maman bolsańyz da na­mys­qa tyrysyp, doktorlyq dıs­ser­tasııany qazaq tilinde qorǵaǵan alǵashqy medık ǵalym kórinesiz. – Onyńyz ras. Orys mektebin kú­mis me­dalǵa bitirdim. Almaty memlekettik medısına ınstıtýtynda oqyǵan kezimde Lenındik stıpendıant atanyp, aspıran­tý­­rany Belorýssııanyń Ult­tyq ǵylym aka­demııasynyń Fızıologııa ınstı­tý­tynda ótkizdim. Tek orys­sha oılap, orys­sha sóıledim. Kandı­dat­tyq dısser­ta­sııa­ny 1983 jyly orys tilinde qorǵadym. 1978-80 jyl­dary Máskeýdiń kitap­ha­na­la­rynda ju­mys istegen kezimde ondaǵy la­tysh, eston, grýzın tilderinde qorǵal­ǵan kóptegen dıssertasııalardy kezdestirip, tańǵaldym. 1991 jyly elimiz táýel­siz­dik alyp, ana tilimiz memlekettik til bo­lyp qabyldanǵan tusta «Nege maǵan doktorlyq dıssertasııamdy qa­zaq tilinde qorǵamasqa?» degen oı keldi. Sodan qazaq tili grammatıkasyn úı­rene bas­tadym. Sóı­leýdi tezdetý úshin óleń­der, ánder jat­tadym. Sol jyly, med­ıns­tıtýtta bir­­neshe jyl sabaq berip júrgen anatomııa kafedrasynan qazaq tilinde sabaq berý úshin jalpy gıgıena kafedrasyna aýys­tym. Árıne, alǵashqy ótkizgen lek­sııa­larym men semınar­la­rym qıynǵa soq­qany ras. Eki jylda qa­zaq tilin úı­re­nip, gıgıena boıynsha bilimimdi jetildirip, alǵash ret qazaq tilinde Almaty qa­lasy bo­ıyn­sha qorshaǵan or­ta­synyń sa­pasyn zertteýdi qorytyn­dy­la­dym. Al 1994 jyly doktorlyq dıs­ser­tasııany qazaq tilinde sátti qorǵap shyqt­ym. Bul jyl­dar ómirimdegi eń qy­zyqty jyl­dar dep baǵalaımyn. Árıne, qıyn­dyqtar boldy. Máselen, ǴBM memlekettik tildegi birinshi dıssertasııany saraptaıtyn mamandar taba alma­ǵan­dyqtan, jumy­sym­dy bir jarym jyl­ǵa deıin bekitken joq. Bir ǵana óki­nishim, ákemniń ju­my­symnyń bekitilip, meniń ǵylymı eń­be­gimdi qazaqsha qorǵaǵa­nym­dy kóre almaı armanda ketkeni. Búginde ózimdi densaý­lyq saq­taý salasyn bas­qar­ǵan tuńǵysh áıel bolǵanymdy emes, doktorlyq dıs­ser­ta­sııany memlekettik tilde qorǵaǵa­nym­dy maqtan tutamyn. Artynsha árip­testerim «qazaq tilin úı­rený úshin ne istegen jón?» dep suraǵan kezde, olarǵa «ulttyq namys» dep jaýap beretinmin. Qazirgi tańda bizdiń ǵylymı ortalyq memlekettik tildi jetildirý baǵ­dar­la­ma­syn oıdaǵydaı júzege asy­rýda. Ortalyq is qaǵazdaryn qazaq tilinde júrgizetin alǵashqy memlekettik mekemelerdiń biri bolyp tabylady. – Tushymdy da tartymdy áńgi­meńizge kóp rahmet.

Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.

Almaty.