Sýretti túsirgen Erlan OMAR
Astananyń osy jyldarda baǵyndyrǵan belesteri tutas elimizdiń qol jetkizgen jetistikteri ekeni sózsiz. Sondyqtan bul mereıtoı tek elordanyń ǵana emes, jalpy Qazaqstannyń jetistigi jáne jeńisi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Eýrazııanyń ortalyǵynda túrli mádenıetterdiń, álemdik saıasat pen ekonomıkadaǵy ózekti oqıǵalardyń jáne qoǵamdyq ahýaldyń ózara yqpaldasýynyń biregeı úlgisiniń qalyptasýy da Astananyń atymen tyǵyz baılanysty.
Astana – álem boıynsha HHI ǵasyrda salynǵan eń alǵashqy elorda. Bul baltalasa da buzylmaıtyn, dúnıejúzilik tarıhqa taıǵa tańba basqandaı etip jazylǵan aqıqat sóz. О́ziniń jastyǵyna qaramastan Astanaǵa álemdik beıbitshilik pen kelisimniń altyn besigi degen abyroıly mindet júkteldi. Sondyqtan elordamyzdyń basty arhıtektory Nursultan Nazarbaev Astanany birden álemdik mádenıettiń ortalyǵy, ulttyq rýh pen ınnovasııa úılesim tapqan Eýrazııanyń jaqut-jaýhary retinde jobalady.
Astanany búkil Qazaqstannyń shaǵyn ǵana úlgisi deýge de bolady. Sebebi elimizdiń táýelsizdik jyldaryndaǵy tarıhy, jetistikteri men jeńisteri bizdiń ásem de sulý Astanamyzdyń tarıhymen tyǵyz baılanysty. Tipti álemniń qaı túkpirine barsaq ta Qazaq elin eń aldymen Elbasymyzben jáne Astanamyzben tanyp jatatyny barshamyzǵa jaqsy málim. Osylaısha Qazaqstan jańa ǵasyrda jańa astanasyn salý arqyly búkil álemniń nazaryn ózine aýdaryp, yntymaq pen birliktiń mekeni retinde tanyldy.
Negizi elimizdiń álemdik qoǵamdastyqty dúr silkindirgen alǵashqy ári asa mańyzdy qadamy Jer betindegi tórtinshi ıadrolyq áleýetten bas tartýy ekeni belgili. Elbasymyzdyń bul tarıhı sheshimi Qazaqstannyń dúnıejúzilik ıadrolyq qarýsyzdanýdyń basty qozǵaýshy kúshine aınalýyna múmkindik berdi.
Sol sebepti de basqa jerde emes, dál Astanada «ATOM» halyqaralyq jobasy qolǵa alyndy.
Onyń basty maqsaty – álem halqyn ıadrolyq synaqtardy birjola toqtatyp, mundaı qarýdy túbegeıli joıý isin qoldaýǵa shaqyrý. Sondyqtan joba aıasynda Jer betindegi ár adam ıadrolyq synaqtardan bas tartýǵa shaqyratyn onlaın-petısııaǵa qol qoıýǵa jaǵdaı jasalǵan. Sol arqyly árqaısymyz Iаdrolyq synaqtarǵa jan-jaqty tyıym salý týraly shart talaptarynyń tezirek oryndalýyna óz septigimizdi tıgizýge múmkindik alyp otyrmyz. Bul másele boıynsha Qazaqstan búkil álemniń qoldaý kórsetýin maqsat tutyp otyr.
Osy baǵytta elimiz aıtarlyqtaı jetistikterge qol jetkizgenin de erekshe atap ótken jón. Máselen Qazaqstannyń bastamasymen BUU 29 tamyzdy Halyqaralyq ıadrolyq synaqqa qarsy is-áreketter kúni dep jarııalady. Bul Qazaqstannyń jáne elimizdi bıikterge beıbit túrde bastap kele jatqan Elbasymyzdyń álemdik deńgeıdegi jeńisi ekeni sózsiz.
Sonymen qatar 2015 jyly Astanada Qazaqstan Respýblıkasy men Atom energetıkasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń О́skemen qalasyndaǵy Úlbi metallýrgııalyq zaýytynda tómen baıytylǵan ýran bankin ornalastyrý týraly kelisimge qol qoıǵanyn bilemiz. Bul oqıǵany da halyqaralyq qoǵamdastyq joǵary baǵalady. Mundaı bastama eki maqsattaǵy tehnologııalardyń baqylaýsyz taralýyn tómendetýge múmkindik beredi. Bul – Qazaqstannyń jańa tehnologııalardy damytý jáne planetamyzdyń energetıkalyq qaýipsizdigin qamtamasyz etý isine qosqan naqty úlesi. Osy aıtylǵandardy eskere otyryp, Iаdrolyq qaýipsizdik máselesi jónindegi jahandyq sammıtti Astanada da ótkizýge ábden bolatynyn ańǵaramyz.
Halqymyzdyń birlikke, yntymaqqa degen umtylysy da Astananyń asqaq rýhynda aıshyqty kórinis tapqan. Eýrazııanyń júrek tusynda ornalasqan elordamyz ejelden mádenıetter men halyqtardyń toǵysqan tusy ekeni anyq. Osyǵan oraı Memleket basshysynyń «Kezinde kóptegen ult ókilderi bul jerden bas saýǵalaıtyn pana, týǵan Otanyna aınalǵan jaıly meken tapty», degen edi. Sondyqtan mádenıetter men qundylyqtardyń osylaısha úılesim tabýy Qazaqstan men onyń jas astanasynyń basty jetistigine aınaldy desek, artyq aıtqandyq emes.
Nebári 1999 jyldyń ózinde Astana IýNESKO-nyń sheshimimen «álem qalasy» degen ataqty ıemdendi. Bul joǵary mártebeni barsha qazaqstandyqtardyń konfessııaaralyq, etnosaralyq, óńiraralyq jáne halyqaralyq salalardaǵy sińirgen eńbegi men tókken terine berilgen ádil baǵa dep qabyldaımyz.
Máselen, 2003 jyly Astanada ótken Álemdik jáne dástúrli dinder lıderleriniń birinshi sezi búkil álemdi eleń etkizgen eleýli oqıǵa retinde tarıhqa jazyldy. Sebebi, ol kezde dinaralyq shıelenis ýshyǵyp, túrli konfessııalardyń basshylaryn bir ústel basyna otyrǵyzý turmaq, bir jerge jınaýdyń ózi muń bolatyn. Sondyqtan Astanadaǵy Sezd dinaralyq máseleni halyqaralyq deńgeıde talqylap, ony sheshýdiń tıimdi tetikterin jańa beleske kóterýdi kózdedi. Nátıjesinde túrli din ókilderi elordamyzda bas qosyp, bir-birimen beıbitshilik pen adamzattyń bolashaǵy týraly pikir almasyp, jahandyq kún tártibin qalyptastyrýǵa múmkindik aldy. Sodan beri ótkizilgen osyndaı 5 Sezdiń barlyǵy Qazaqstannyń álemge dinaralyq dıalog jáne yntymaqtastyq eli retinde tanylýyna dańǵyl jol ashty.
Bul forýmnyń álemniń ár qıyrynda tolassyz júrgizilip kele jatqan keıbir etnosaralyq jáne konfessııaaralyq qaqtyǵystardyń aldyn alýda da úlken mańyzǵa ıe bolǵanyn atap ótken jón. Sondyqtan Nursultan Nazarbaevtyń atalǵan Sezdi ótkizý týraly sheshimin barsha dinder men konfessııalardy birlik pen berekege shaqyrǵan úndeý dep te qabyldaýǵa bolady.
Jalpy kóptegen teıstıkalyq dinder paıǵambar men Qudaıdyń dıalogynan bastalǵan. Al keıin paıǵambar adamdarmen óz dıalogyn júrgizgen. Iаǵnı, dinderdiń negizgi qyzmetteriniń biri – kommýnıkatıvtilik Jaratqanǵa senetin jandardyń Qudaımen jáne bir-birimen qatynasy arqyly iske asyrylady. Sezd ótkizilgenge deıin mundaı kommýnıkasııanyń aıasy óte tar boldy. О́ıtkeni túrli konfessııalardyń ókilderi tek bir dinniń ishinde ǵana shektelip qalǵan bolatyn. Degenmen, baılanystyń mundaı deńgeıi ómirsheń bolmaıtynyn tarıhı tájirıbe aıqyn kórsetip berdi. Sol sebepti Sezd dinder arasyndaǵy dıalog ıdeıasyn jańa deńgeıge shyǵaryp, dinaralyq kommýnıkasııany kúsheıtý úshin barlyq jaǵdaıdy jasady.
Alaıda bul tek álemdik dıalogty qamtamasyz etýdiń bastamasy ǵana bolatyn. Sebebi keıin elordamyz elimizdiń basqa salalardaǵy medıatıvti áleýetin de jan-jaqty damytýdyń qozǵaýshy kúshine aınaldy.
Kelissózder úshin jaǵdaı jasaý, kommýnıkatıvti alańdardy qamtamasyz etý, medıasııa sııaqty ıgilikti isterdiń barlyǵy bizdiń ulttyq kodymyzdyń ajyramas bóligi bolyp tabylady. Soǵan sáıkes jańa elordamyzǵa da osyndaı mıssııa júkteldi. Nátıjesinde Astana etnostyq jáne konfessııalyq toptardy tatýlastyratyn tarıhı orynǵa aınaldy. Dál osy erekshelik eki baǵytta dıalog pen kezdesýler uıymdastyrýǵa múmkindik berdi.
Birinshi baǵyt, Qazaqstannyń Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU), Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy (EQYU), Islam yntymaqtastyǵy uıymy (IYU) sııaqty iri geosaıası uıymdarda tóraǵalyǵy kezinde elderdiń ózara is-áreketi nyǵaıyp, baılanystar arta tústi. Bul elimizdiń halyqaralyq deńgeıdegi joǵary bedeli men álem saıasatyndaǵy alpaýyt tulǵalardyń bizdiń Elbasyna degen erekshe qurmetin bildiredi. Dál osy kezde Astana kóptegen mańyzdy geosaıası jáne halyqaralyq sheshimderdi qabyldaıtyn basty ortalyqtardyń biri retinde de tanylyp úlgerdi. Kóptegen halyqaralyq sarapshylar men saıasatkerlerdiń Astananyń dıplomatııalyq rýhyn is júzinde sezingeni de osy kezeń bolatyn.
Burynǵy keńestik elderdiń arasynan Qazaqstan alǵash bolyp, ıaǵnı 2010 jyly Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymyna tóraǵa boldy. Sonyń nátıjesinde Astanada 11 jyldyq úzilisten keıin EQYU Sammıti ótti.
Kelesi 2011 jyly Qazaqstannyń IYU-daǵy tóraǵalyq etýi de jemisti boldy deýge tolyq negiz bar. О́ıtkeni Astanada ótken IYU Syrtqy ister mınıstrleri keńesiniń 38-sessııasynda Islam konferensııasy uıymynyń ataýy Islam yntymaqtastyǵy uıymy bolyp ózgertildi. Budan basqa, IYU-nyń Ortalyq Azııamen yntymaqtastyq jónindegi is-qımyldar jospary qabyldandy.
QHR Tóraǵasy Sı Szınpınniń 2013 jyly elordada Uly Jibek Jolyn jandandyrý maqsatynda ekonomıkalyq qarym-qatynasymyzdy odan ári nyǵaıta túsetin «Bir beldeý, bir jol» bastamasyn usynýy da kezdeısoqtyq emes. Bul Astananyń halyqaralyq bastamalar men geosaıası jobalardyń ortalyǵy retinde moıyndalýynyń naqty kórinisi.
Elimizdiń ShYU-ǵa tóraǵalyq etýi 2017 jyly Astanada ótken sammıtpen aıaqtalyp, uıymǵa Úndistan men Pákistannyń qosylǵandyǵy týraly tarıhı qujatqa qol qoıyldy. Atalǵan eki eldiń qosylýynyń arqasynda ShYU jer betindegi halyqtyń 40 paıyzynyń, álem ekonomıkasynyń shamamen úshten bir bóliginiń múddesin bildiretin iri uıymǵa aınaldy.
Ekinshi baǵyt. Sońǵy jyldarda Astana óziniń aıtarlyqtaı bitimgerlik áleýetin tanytty. Máselen, búkil álem jiti qadaǵalap otyrǵan sırııalyq daýdy retteý jónindegi kelissózder «Astana prosesi» degen ataýǵa ıe boldy.
Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bir kezderi Astananyń «Ortaazııalyq Jenevaǵa» aınalatynyn elestetý qıyn edi. Tipti ol múldem múmkin emesteı kóringeni de jasyryn emes. Endi mine, búgin elordamyz – álemdik saıası shıelenisti sheshýge yqpal etetin negizgi tuǵyr bolyp otyr. Osy jyldar ishinde Astana halyqaralyq arenada tanylǵan bitimgerlik ortalyqqa aınaldy. Atap aıtqanda, sırııalyq kelissózderdiń 9 kezeńi osyndaı asa kúrdeli geosaıası máseleni sheshýdegi dáıekti jetistigimizdi kórsetip berdi. Osynyń barlyǵy halyqaralyq seriktesterdiń Astanaǵa degen senimimen qatar, Qazaqstan Prezıdentiniń álemdegi bitimger retindegi bedelin aıshyqtaı túsedi.
Budan buryn Qazaqstannyń 2010 jyly Qyrǵyzstandaǵy jaǵdaıdy retteýge, sondaı-aq 2015 jyly Ankara men Máskeý arasyndaǵy ózara qatynastardy qalpyna keltirýge qatysqanyn atap ótken lázim. Buǵan qosa, álemdik qoǵamdastyq Qazaqstannyń 2013 jyly Iran ıadrolyq baǵdarlamasynyń máselelerin retteýge qosqan úlesin keńinen talqylady. Sonda sarapshylar Astananyń álemdik saıası keńistiktegi jahandyq medıatıvti qyzmetin erekshe atap ótti. Jalpy, búkil álem Nursultan Nazarbaevty búgingi zamannyń ataqty saıasatkeri ǵana emes, sonymen birge eń kúrdeli, tipti, sheshimi joq bolyp kórinetin geosaıası daýlardy sheshý qabileti bar halyqaralyq bitimgerdiń biri retinde tanıdy.
Sondaı-aq Astana óńirlik qaýipsizdik strategııasyn panazıattyq dıalog qurý arqyly da iske asyryp kele jatqanyn atap ótken jón. Onyń negizgi jarqyn kórinisi retinde Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sharalary jónindegi keńesti (AО́SShK) ataýǵa bolady.
Sondyqtan da 2018 jyly Qazaqstan Prezıdentiniń AQSh-qa jasaǵan jumys sapary barysynda, eki memlekettiń basshylary Ortalyq Azııadaǵy jalpy qaýip-qaterlerge qarsy turý úshin yntymaqtastyqtyń óńirlik formattaryn paıdalanýǵa ýaǵdalasty. Sonyń ishinde óńirdegi turaqtylyqty qamtamasyz etýde «S5+1» formatyndaǵy dıalogtyń bolashaǵy zor.
Jalpy Nursultan Nazarbaevtyń AQSh-qa saparyn tarıhı dep ataýǵa ábden bolady. Sapar barysynda Donald Tramp Elbasynyń el Táýelsizdigin qalyptastyrýdaǵy erekshe róli men onyń jalpyulttyq qoldaýynyń joǵary deńgeıine basa nazar aýdardy. О́z sózinde Qazaqstandaǵy oń ózgeristerdi tilge tıek etken AQSh prezıdenti Astananyń óńirdegi ǵana emes, tutas álem boıynsha beıbitshilik pen qaýipsizdikti nyǵaıtýdaǵy qyzmetine erekshe toqtaldy.
Búginde Astananyń bitimgershilik áreketteri jalpy álem boıynsha qoldaý taýyp otyr. Sonyń arqasynda Qazaqstannyń jahandyq bastamalary BUU resmı qujattarynda kórsetilýde. Tipti BUU-da resmı qujat retinde de qabyldandy. Onyń jarqyn mysaly retinde «Álem. XXI ǵasyr» manıfesin aıtýǵa bolady.
Elimizdiń bas qalasy basqa da halyqaralyq jobalar men bastamalardyń júzege asyrylýyna belsendi qatysyp keledi. Byltyr mamyr aıynda ótken Astana ekonomıkalyq forýmynda Memleket basshysy jahandyq megatrendter qataryndaǵy energetıkalyq revolıýsııaǵa aıryqsha serpin berdi. Sol arqyly Nursultan Nazarbaev Qazaqstan damýynyń naqty ındıkatory – balamaly energııa úlesin 2030 jylǵa qaraı elimizdiń energoteńgeriminde 30 paıyzǵa deıin jetkizýdi aıqyndap berdi.
Osy baǵytta elimiz ben elordamyz úlken ári mańyzdy qadam jasap, EKSPO-2017 halyqaralyq kórmesin ótkizdi. Kórme búkil álemge elimizdiń «jasyl ekonomıkaǵa» ótkenin bildiretin basty messedjge aınaldy. Bul álemniń «qara altyn» óndirýde qorshaǵan ortaǵa orasan zor zardabyn tıgizetin qoljetimdi óndiris túrinen qazirgi zamanǵa saı «jasyl» tehnologııaǵa kóshýge daıyn ekenin aıqyn ańǵartady.
EKSPO-nyń mamandandyrylǵan formattaǵy kórmesi alǵash ret Ortalyq Azııada, sonyń ishinde Astanada ótkizilgenin bilemiz. Elbasy EKSPO-2017 kórmesin táýelsiz Qazaqstannyń eń eleýli jetistigi retinde atap ótti. Kórmeniń negizi bolǵan «Bolashaqtyń energııasy» taqyryby Qazaqstannyń syrtqy jáne ishki saıasatynyń barlyq progressıvti vektorlarynyń sıntezin ańǵartady. Kórme Qazaqstannyń atom energııasyn beıbit jaǵdaıda paıdalaný, jasyl ekonomıka jáne basqa da baǵyttar boıynsha bastamalarynyń laıyqty jalǵasy bolyp tabylady. Olardyń arasynda Qazaqstan Prezıdentiniń «Jahandyq energetıkalyq strategııa» bastamalary men «Jasyl kópir» áriptestik baǵdarlamasy da bar. Bul baǵdarlamalardy 2015 jyly BUU-nyń turaqty damý konferensııasy qoldap, «RIO+20» konferensııasynyń qorytyndy qujattarynyń qataryna qosty. Odan bólek, «Jasyl kópir» baǵdarlamasy turaqty damý boıynsha óńiraralyq bastama bolyp tabylatynyna da nazar aýdarǵan jón.
EKSPO-2017 kórmesin tamashalaǵan 4 mıllıon adam ondaǵy pavılondardy balamaly energetıkany damytý jónindegi ensıklopedııa dep atady. Kórmege 115 el men 22 halyqaralyq uıymnyń qatysýyn da zor jetistik dep sanaýǵa bolady. Bul aýqymdy is-shara barlyq qazaqstandyqtarǵa qýanysh syılap, halyqtyń maqtanyshyna aınaldy. Bul kórme arhıtektýralyq ınnovasııalar men tehnologııalardy paıdalaný arqyly birqatar iri ınfraqurylymdyq nysandardyń qurylysyna yqpalyn tıgizdi. Olardyń qatarynda «Nurly jol» vokzaly men áýejaıdyń jańa termınaly da bar. Sondaı-aq Platio kún trotýary sııaqty keıbir «jasyl ınnovasııalardy» Astana óz ınfraqurylymyna engizip, qazaqstandyq jáne ortaazııalyq qalalar úshin eń úzdik mysal retinde kórsete bildi. Elordamyzdyń barlyq jetistikteri Memleket basshysynyń Astananyń tarıhı jáne zamanaýı artyqshylyqtaryn, jalpy onyń áleýetin júıeli ári keshendi paıdalanýynyń arqasynda múmkin boldy.
О́rkenıetter dıalogynyń jahandyq ortalyǵy retinde tanylǵan Astana fenomenine de toqtala ketken jón. Myń qubylǵan qazirgi álemdik geosaıası ahýal áp-sátte dúnıeniń astań-kesteńin shyǵaratyn joıqyn daýylǵa uqsaıtyny belgili. Sondyqtan Astana syndarly dıalogtyń turaqty jáne udaıy jumys istep turatyn úlgisin tanyta otyryp, jasampaz jáne beıtarap ortalyq bolyp qala bermek. Bul elimizdiń jahan bolashaǵyna qatysty máselede kesimdi pikir, utymdy usynys aıtatyn álemdik deńgeıdegi abyroıǵa ıe ekenin aıshyqtaı túsedi. Sondyqtan elordamyzda bitimgershilik jáne kommýnıkasııalyq bastamalardy iske asyrý isin álemniń eń damyǵan 30 eliniń qataryna qosylý jolyndaǵy mańyzdy qadam dep qabyldaýymyzǵa bolady.
Biz ózimizdiń batyl áreketimiz ben ótkir pikirlerimiz arqyly halyqaralyq jáne geosaıası prosester barysynda búkil álemge ózimizdiń kózqarasymyzdy aıqyn bildirdik. Elbasymyzdyń bedeli Qazaqstannyń jáne onyń astanasynyń jahandyq deńgeıdegi ımıdjin odan ári nyǵaıtý úshin negizgi ustynǵa aınaldy. Munyń barlyǵy Astananyń araaǵaıyndyq, tózimdilik, tabandylyq jáne jańa zamannyń jarqyn jetistikterin erkin meńgergen ınnovasııalyq rýhyn qalyptastyryp, ataq-abyroıyn asqaqtata tústi. Endi búkil álem bul fenomendi jańa ǵasyrdyń jaýhary dep moıyndap, soǵan qarap boı túzep, ony «Astananyń asqaq rýhy» dep ataıtynyna kámil senemiz.
Basymyzǵa qonǵan osy baqytymyz baıandy bolsyn! Ata-babalar armanyn aqıqatqa aınaldyrǵan Elbasymyz eldi ózi salǵan damýdyń dara jolymen jarqyn bolashaqqa bastaı bersin!
Máýlen ÁShIMBAEV,
«Nur Otan» partııasy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary
