Zımanov dárisi

Osy jyldyń qyrkúıek aıy­nyń sońynda «QAZAQ» ga­zeti­niń alqa múshesi, aka­demık Salyq Zımanov redaksııaǵa eki kún boıy qatarynan kelip, gazettiń 2013 jyly bolatyn 100 jyldyǵy, qazaq dala­syn­daǵy ádil sot, el quqyǵyn ba­ǵa­laý tarıhy, «Qazaqtyń ata zań­dary­nyń» on tom­dyǵy jóninde jáne búgingi ómir, qo­ǵam jaıly keńinen áńgime qozǵaǵan edi. Qazan aıynyń ortasyna qaraı oqy­mys­ty ózimen bolǵan suh­battyń mátinin oqyp, qarap berdi. Sodan bir aı ótken soń ǵazız jannyń júregi soǵýyn toq­tatty. Tómende ǵalym Salyq Zımanov pen «QAZAQ» gazeti­niń bas redaktory, jazýshy Qoǵabaı Sársekeevtiń ekeýara sol áńgimesi el gazeti «Egemen Qazaqstanǵa» usynylyp otyr. Mundaǵy aıtylǵan oılar men qozǵalǵan máselelerdi aka­de­mıktiń amanaty, urpaqqa arnaǵan sońǵy sózi dese de bolady. Birinshi kúngi áńgime – Sózdi densaýlyqtan bastalyq. Qalaısyz, aǵa, sońǵy kezderi aýrýhanany jıiletip kettińiz... – Shúkir, biraq jas ulǵaıǵanda yńqyl-syńqyl kóbeıe bere me, qalaı, áıtse de jumystan qalǵan joqpyn. Bir táýbem osy! – Myqty bolyńyz, aǵa, tilektespiz! – Tyrysyp baǵamyz da... – Endi oıda júrgen áńgimeni bastalyq... Sózi­miz­diń bismillási, ózińizdiń uıytqy bolýyńyzben ja­ryqqa shyqqan «Qazaqtyń ata zańdarynyń» on tom­dy­ǵy týraly bolmaq. Munyń qundy eńbek ekeni sóz­siz. Osy kóptomdyqqa túbegeıli toqta­lyp ótseńiz? – Oqýshylar nazaryna usynylǵan «Qazaqtyń ata zańdary» dep atalatyn bul on tomnan turatyn kóptomdyq serııa – konseptýaldy (tujyrym­dama­lyq deńgeıdegi) basylym, jalpy qazaq ǵylymy sa­la­syndaǵy tyń jumys. Meniń tikeleı bas­shy­lyǵymmen, dálirek aıtqanda, ǵylymı jetekshiligimmen, basylymnyń bas redaktory ári avtor­lary­nyń biri retinde mol kúsh jumsalǵan osynaý tarıhı reformatorlyq zertteý eńbek qazaq hal­qy­nyń baı quqyq salasynyń kemel shejiresi ispetti irgeli bastama. Já, sonymen «Qazaqtyń ata zań­dary» kóptomdyq kitabynyń qurylymdyq jo­ba­syn tizsek, tómendegishe bop shyǵady: I-tom. Belgili tarıhı tulǵalardyń, oıshyl­dar­dyń, jıhangerlerdiń, ǵylym men mádenıettiń bu­ryn­ǵy-sońǵy kórnekti ókilderiniń erkindik ıdeıa­la­ryna negizdelgen qazaq ádet-ǵuryp zańdary, olar­dyń «ejelgi bolmysy» týraly oılary men pi­kir­leri. Bıler jáne bıler sotynyń tarıhy men olar­dyń qoǵam, el ómirindegi erekshe róline arnalǵan zertteýler. II-tom. Uly dala qazaqtarynyń ómirindegi Qazaq quqyǵynyń «kóne bolmysy» týraly ártúrli zertteýler kóshpeli órkenıettiń dástúrli demo­kra­tııa­syn boıyna sińirgen jáne ejelgi erkindik ıdeıa­laryna negizdelgen, kóbinese aýyzsha tarıhta saqtalǵan, qazaq quqyǵy júıesiniń kóshpeli ómirdi retteýdegi jasampazdyǵy men tetikteri týraly zertteý jumystary qamtylady. III-tom. Qazaqtyń belgili ári bedeldi bıleri, olar­dyń bılikteri men sheshendik óneri, ósıeti, na­qyl sózderi, el tutastyǵy men er namysyn qorǵaý jolyndaǵy súbeli úlesteri. Abaı – uly oıshyl, aqyn, ári qazaq ádet-ǵuryp quqyǵynyń bilgiri men reformatory. Onyń «tóbe bı» bolyp saılanýy, naqtyly bılikteri keńinen beriledi. IV-tom. Qazaq ádet-ǵuryp quqyǵynyń eskert­kish­teri. Izdenister men tabystar. «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly», «Jeti jarǵy», olardyń tizimi men nusqalary. V-tom. Qazaq quqyǵynyń «kóne bolmysyna» arnalǵan reseılik jáne orys tilindegi ádebıeti, mu­raǵat derekteri. Dala ólkesin otarlaý kezeńin­degi quqyq salasyndaǵy kúshpen engizilgen keıbir ózgerister jáne «Qazaq quqyǵynyń» ómirsheń­di­ligi, ishki qasıeti men qurylymdylyǵy ǵasyr­lar­dan ǵasyrlarǵa saqtalýy jóninde. VI-VII-tomdar. Qazaq quqyǵy normalarynyń jıyntyǵy jáne keıingi jazbalar. Sonyń ishinde onyń ádettik-quqyqtyq nusqalary, ár kezeńdegi ár túrli avtorlarmen, sondaı-aq bilgirlermen, onyń ja­ńa kezeńdegi «muragerleri» men jolyn ustaný­shy­lardyń jınaqtary. HIH ǵasyrda Reseı ákimshi­ligi tarapynan arnaıy qurylǵan ekspedısııa ma­te­rıal­dary. Bir bólim «Qazaq quqyǵy» týraly Eýropa áde­bıetterinde jaryq kórgen derekterge arnalady. VIII-tom. Qazaq ádet-ǵuryp quqyq júıesine, onyń qalyptasýyna eleýli áserin tıgizgen Orta Azııa, Shyǵys Túrkistan handyqtarynyń, Mońǵo­lııa men Qytaı memleketteriniń quqyqtyq jar­lyq­tary. Salystyrmaly zertteý jáne túsiniktemeler. IH-tom. Sottyq quqyqtyq jáne saıası qu­ry­lysty beıneleıtin qazaq memlekettiligi men Uly dala sotynyń kórnekti qaıratker-bıleriniń beıneleri kórsetilgen kórkemsýret, fotoqujattar muralary. H-tom. Aldyńǵy aıtylǵan tomdarǵa kirmegen, sońynan izdestirý men zertteý jumystarynyń barysynda tabylǵan qazaq quqyǵy týraly jańa málimetter men derektik qujattar. Arnaıy bólimde anyqtamalyq materıaldar usynylǵan. – «Qazaqtyń ata zańdarynyń» sońǵy onyn­shy tomy tutastaı «Qazaq bıler soty – biregeı sot júıesi» atty Almatyda ótken halyq­ara­lyq ǵylymı konferensııaǵa arnalǵanynan ha­bardarmyz. Osy basqosýdyń ótýine ózińiz de bir kisideı atsalystyńyz emes pe? – Sońǵy tomnyń «Qazaq bıler soty – biregeı sot júıesi» atty halyqaralyq ǵylymı konfe­ren­sııa­nyń jumysyna arnalǵany ras. Osydan eki jyl bu­ryn, naqtyraq aıtqanda, 2008 jyldyń 22-23 ma­my­rynda «Intellektýal – Parasat» zań kom­panııasy jáne respýblıkanyń Joǵarǵy Soty uıymdastyrǵan atalmysh ǵylymı is-shara Almaty qalasynda ótti. Kóshpeli qazaq qoǵamynyń azamattyq jáne qu­qyqtyq mádenıeti qoınaýynda qalyptasqan qazaq bıler soty ortaq mádenı qundylyq qana emes, so­ny­men qatar, órkenıet turǵysynda asa ma­ńyz­dy ıns­tıtýttyq saıası-quqyqtyq júıe bolyp taby­la­dy. Bı­ler soty qandaı tarıhı kezeń bolmasyn kez kel­gen sot bıligine asa qajetti uıymdastyrý jáne mo­ral­dyq qasıetterdiń prınsıpterin óziniń qury­ly­my men qyzmetinde dáriptep, berik ustana bildi. Iаǵ­nı, etno-genetıkalyq jáne óte qolaıly tabıǵı-geo­grafııalyq, saıası-aımaqtyq, áleý­met­tik, etno-máde­nı erekshelikterdiń arqasynda to­lyq­qandy tarıhı-etnostyq jáne taǵylymdy ortada tálim alyp, ór­kendegen qazaq bıler soty atal­mysh erekshelikterden de eńseli boldy. Osyn­daı tektilik pen mán­di­liktiń mańyzdylyǵyn aı­shyq­tap, gýmanıtar­lyq ilim salasyna «Qazaq bıler soty – biregeı sot júıesi» degen mártebeli sóz­di engizýge baǵyttalǵan bul tujyrymdama joǵarydaǵy halyqaralyq ǵyly­mı konferen­sııa­sy­nyń basty taqyryby boldy. – Al, qazaqtyń ádilsoty jóninde ne aıtasyz? – Qazaqtyń ádilsoty degende shyn máninde ádil­diktiń sımvoly bolǵan bıler soty kóz al­dy­myzǵa elesteıdi. Ol halyqtyń sanasy men aýzyn­da ádildiktiń beınesi sanaldy, mádenı qundylyǵy men ónegeli baǵdaryna aınaldy. Ol kóshpeli qazaq qoǵamy memlekettiliginiń barlyq kezeńinde tek tarıhı ańyz retinde bolǵan joq, sonymen qatar HIH ǵasyrdan HH ǵasyrdyń basyna deıin ómir óri­si­niń, shyndyǵynyń bir bóligi boldy, ıaǵnı ádil bı­lerdiń sırek ókilderi ómir súrdi. Bı ádil­sotynyń ómirsheńdiginiń, ǵasyrlar boıy saqtalýynyń óz qupııasy bar. Birinshiden, ol óz tamyryn halyq­tyń tabıǵı tarıhynan aldy, óz ıdeologııasynda jalpyadamzattyq arman men qoǵamnyń talabyn kórsetti. Ekinshiden, bıler ádilsotynyń atasy bolyp tabylatyn kóshpeli qazaq qoǵamy talaı kúızelisterdi bastan keshirgenine qaramastan, óz negizin órkenıet ǵasyrynyń basyna deıin saqtap qaldy. HIH jáne HH ǵasyrlar aralyǵynda qazaq halqy áli de bıler ádilsotyn ańsap ómir súrdi, al olardyń zııaly ókilderi – qoǵam qaıratkerleri onyń memlekettik júıege engizýge laıyq úlgisin nazardan tys qaldyrmady. Sot ǵasyrlar boıy, qaı qoǵamda bolmasyn, bılik pen el basqarýdyń máni men sáni bolyp tabyl­ǵan. Eń aldymen sot mekemelerine qarap qoǵam­da­ǵy bılik jaıly, onyń halyq múddesi aldyndaǵy adaldyǵy týraly pikir qalyptasady. Shyn mánin­de, mundaı uǵym sot aýyrtpalyǵyn kóbirek shegetin kópshilik arasynda basym bolady. Kóshpeli qazaq qoǵamynyń tiregi bolǵan bıler soty tarıh qoınaýynda qalyp qoısa da onyń bedeli arta tústi, ózgergen ómirge qaramastan, búginde de kóp­shi­lik arasynda, onyń ishinde qazirgi bılik ba­syn­daǵylardyń da qaıǵysy men qýanyshynyń ıgiligine aınaldy. Bul oǵash pikir emes – bıler ádil­soty­nyń qundylyǵyn ańsaǵan shyndyq. Osy jerde «kóshpeli qazaq qoǵamyndaǵy bıler soty» degen uǵymdy anyqtap alǵan jón. Sóz kósh­peli qazaq qoǵamyn daralap bólip alyp, ony otyryqshyl jáne qalalyq qaýymdardan al­shaq­ta­tý emes, sondaı-aq olarmen aradaǵy baı­lanys­tar­dy joq­­qa shyǵarý da emes, kerisinshe, kóshpeli qa­zaq qaýym­­darynyń ózindik erekshelikterin, qundy, tipti álemdik mańyzy bar jetilgen qubylystaryn aıyryp aıtý maqsaty kózdeldi. Osyndaı jete nazar aýdaratyn, erekshe bólip kórsetetin qubylys – bıler ádilsoty. Bıler soty ústem bolǵan dáýirdiń sot júıesiniń «altyn ǵasyry» dep atalýy, onyń dú­nıe­ge kelýi, osyndaı mártebege ıe bolýy Or­ta­lyq Azııa­daǵy ulan-baıtaq keńistikti alyp jatqan kósh­peli qazaq dala ólkesine baılanysty, onyń týyn­dy­sy. Otyryqshy, musylman dini kóbirek ta­ra­ǵan kór­shi óńirler men elderdiń basqarý úlgisi, olardyń tán zańdary men tártipteri qazaqtyń kóshpeli qoǵa­my­nyń ózindik damýymen ishki yrǵaǵyna aıtarlyqtaı ózgertý áserin tıgizgen joq, kerisinshe, belgili deń­geıde onyń saqtalýyna, nyǵaıýyna qyzmet etti. – Sózińiz aýzyńyzda, al osy ádilsot úlgi­lerin búgingi zamanǵa laıyqtaý arqyly qazirgi sot jú­ıe­sine engizýge bola ma? Nemistiń ertedegi bir bilgir ǵalymy ári jazýshysy Georg Krıstof: «Prejde chem osýdıt, vsegda nýjno podýmat, nelzıa lı naıtı opravdanıe», degen eken. Osyndaı qaǵıdany bizdegi ádilsot deıtin qazirgi úkim shyǵarýshy sot basynda otyrǵan kadrlarymyz óz tájirıbelerinde júzege asyra alyp júr me? – Bes saýsaq birdeı emes, ózińiz aıtyp otyrǵan ustanym, árıne, qajet-aq, biraq ár sýdıa sony jadynda ustaıdy deı almaımyn. Is qaraý – bul zor jaýapkershilik. Júregi taza adam ǵana ári ketkendi beri tartady. Máselen, Qazaqstan kolonııalar men túrmelerde otyrǵan adamdardyń sany bo­ıyn­sha álemde 22-shi oryn alady eken. Bul de­geni­ńiz, bizdiń el adamdardy túrmege otyr­ǵyzý­dan alda keledi degen sóz. Oılasatyn-aq jaıt, negizi, kisiden tyrnaq astynan kir izdemeý kerek, aıyp taǵylsa naqty bolsyn, dáleldi bolsyn, soǵan oraı úkim ádil shyqsa ókinish joq. Áıtpese, «áp bálem, qolǵa tústiń be» dep abaqtyǵa toǵyta berý jón emes. Osyǵan oraı, elimizde bıler soty, sot bıligi degen ataýlar men uǵymdar qazirgi ýaqytta da sot júıesinde ádildik, kásibılik úlgisine laıyqty elikteý retinde resmı túrde qoldanylady. Respýb­lıkada asa kúrdeli qylmystyq isterdi qaraýda ádil­dikti eń joǵary deńgeıde qamtamasyz etý ıdeıa­symen engizilgen sot alqasy «Bıler alqasy» dep atala bastady. Osynyń ózi de qazaq tarıhyndaǵy bıler ádilsotynyń deńgeıiniń bıik bolǵandyǵyn, ádildik jáne adaldyq jolyndaǵy mańyzyn kóz al­dymyzǵa elestetedi. Sol bıler ádilsoty ústem bol­ǵan arada talaı ǵasyrlar ótkenine, qoǵamdyq-saıası ómirde túbegeıli ózgeristerdiń bolǵandyǵyna qara­mas­tan, búgingi táýelsiz Qazaqstan Respýblı­ka­sy­nyń sot júıelerine bıler ádilsot úlgilerin, no­mı­nasııasyn keń túrde engizý tóńiregindegi pikirtalas jıi kún tártibine qoıylýda. Biz úshin osy máseleniń qabyldanýy nemese qabyldanbaýy mańyzdy emes. Eń mańyzdysy – bıler ádilsotynyń el ómirindegi tarıhı ornyn moıyndaý, onyń búgingi Qazaq memleketin demokratııalandyrý saıasatynda qundy qyzmet atqara alatyn múmkindigi bolyp tabylady. – Bıler soty degende birden Tóle, Qazybek jáne Áıteke babalarymyz eske túsedi. Qazaq­tyń osy «tóbe bılerine» búginde laıyqty baǵasyn bere aldyq pa? – Bıler sotynyń tarıhynda HVII-HVIII ǵasyrlar erekshe oryn alady. Ataqty úsh bıdiń ómiri men shyǵarmashylyǵy osy kezeńge dóp keledi. Uly júzde – Tóle bı, Orta júzde – Qazybek bı, Kishi júzde – Áıteke bı. Qazaq sotyndaǵy sańlaq sózder men biregeı oqıǵalar osy kisilerdiń atymen tyǵyz baılanysty. El aýzyndaǵy ańyz-áńgimeler men folklorıstıka derekteri arqyly olardyń ómiri men qyzmeti týraly kóp maǵlumat alýǵa bolady. Úsh bıdiń uly isteri men tálim-tájirıbesi keıingi bıler úshin úlken úlgi-ónege. Astanadaǵy respýblıka Joǵarǵy Soty ǵı­m­a­ra­tynyń aldynda Tóle, Qazybek, Áıteke bılerge qa­tar otyrǵan túrinde kórnekti eskertkish orna­tyl­ǵan. Olar kóshpeli shyǵys halyqtarynyń áde­tin­she tóbe basynda ornalasqan. Babalary­myz­dyń biri sol qo­lyn júrek tusyna ustap, halqyna tá­jim etkendeı túrde otyr, ekinshisi sheshendigimen kórinip, jar­ty­laı jumylǵan oń qolyn aldyna tosýda, al úshin­shi­siniń qolynda qaǵazdary bar. Bul kórinis árbir qazaqqa jaqyn ári túsinikti. Sóz etip otyrǵan eskertkish elimiz táýelsizdik alǵannan beri Qazaq mem­le­ketiniń sımvolyna aınalýda. Bul bılerge arnalǵan beıneler kesheni kópshilik halyq taǵzym etetin oryn­ǵa da aınalyp otyr. Eshbir memlekette sot ádil­digi ókilderiniń beınesi memlekettik sımvolǵa deıin kóterilmegen. Buny halyq sanasynda tarıhı turǵyda qalyptasqan «dala demokratııasynyń» qu­qyq­tyq júıesine berilgen joǵary baǵa dep bilemin. – Kóptomdyqtyń III-tomynda Abaıdyń aqyn­dyǵynan bólek qazaq ádet-ǵuryp qu­qy­ǵynyń bilgiri ári reformatory bolǵany jó­nin­de kóptegen naqty málimetter men mysaldar keltirilgen eken. Osy turǵyda ne aıtasyz? – Siz aıtyp otyrǵan III-tom eki bólimnen tu­ra­dy. Birinshi bólimde qazaq dalasyndaǵy belgili­ bıler týraly ǵumyrnamalyq málimetter, bizge jetken olardyń bılik-sheshimderi men ósıetteri top­tas­tyrylǵan. Ekinshi bólimi bı ári «tóbe bı» beınesindegi Abaı Qunanbaıulynyń qyzmeti men bılik-sheshimderine arnalǵan. Abaı dalalyq ólkedegi bizge deıingi quqyqtyq muranyń iri bilgiri bolyp taby­lady. Ol qazaq dalasyndaǵy ádil sottyń «al­tyn ǵasyr» bıiniń obrazyn somdap qana qoıǵan joq, sonymen qatar sottyq bıliktiń, qoǵamnyń ónegelilik dástúrlerin nyǵaıtýdaǵy jáne adamı qatynastardy saýyqtyrýdaǵy tarıhı úlgisin kórsetti. Abaıdyń ótkir tilin, ásem sózin, talaı shıelenisken daýlarǵa túsip aıtqan aqyldy bılikterin baıandaıtyn biraz estelikter, materıaldar bar. Ádildigi, sheshendigimen Abaı jıyrmanyń ústine jańa shyqqan kezinen-aq úlken bedelge ıe bola bastady. Onyń ataǵy oıaznoı («ýezdnyı nachalnık») túgil Semeı gýbernatoryna deıin jetti. El arasynda «aýzymen qus tistegen» sheshen, almas tildi aqyn, ádil bılik ıesi degen ataq ta keńinen tarady. Abaıdyń bedeliniń artqany sonsha, ózi resmı qyzmet ornynda bolmasa da bolys saılaý naýqanynda onyń sózi, usynysy júrip otyrǵan. Abaı qoldaǵan úmitkerlerdiń isi ońynan týǵan. Bizdiń qolymyzda kezinde jınalǵan elýden astam Abaı bılikteri, onyń ústine «tóbe bı» bolyp resmı tanylǵan kezdegi onyń basshylyǵymen ja­sal­ǵan erejeler de bar. «Qazaqtyń ata zań­dary­nyń» III-tomynda Abaıdyń jer daýy jáne mal daýyna qatysty birqatar bitim-bılikterine ǵana taldaý jasap, oqyrmandarǵa usyndyq. Osylardyń ózinen de kóp maǵlumat alýǵa bolady. Qoryta aıt­saq, Abaıdyń qazaq halqy ómirindegi, aqyn­dyǵyna qosymsha, burynǵy el qamyn oılaǵan, ádildiktiń arqaýy bolǵan uly bılerdiń murageri, sońǵy ókilderiniń biri bolǵandyǵy baıqalady. Qoǵabaı SÁRSEKEEV: – Salyq aǵa, mándi de ma­ǵynaly áńgimeńizge alǵys aıtamyz. Redak­sııa­nyń qyzmetkeri Jasulan balańyz bizdiń bul suh­ba­tymyzdy qaǵazǵa túsirip aldy. Búgingi áńgime muny­men shektelmeıtinin baıqap otyrmyz, aıtar oı jetkilikti. Sizdiń ómir týraly, búgingi qoǵam haqyndaǵy, sondaı-aq óz tustastaryńyz, tipti jeke ǵumyrna­ma­ńyzdaǵy basqalar baıqaı bermeıtin taǵylymdyq traktovkalaryńyz bir tóbe qalta­ry­s­ta qaldy. Alda­ǵy áńgimede osy taqyryptardy tóńirektermiz... Salyq ZIMANOV: – Men ózi uzaq áńgimeni kóp unata bermeımin. Oqýshylaryńyzdy zeriktirip almańyzdar. Sóz shaǵyn ári qysqa bolýy kerek, múmkindiginshe kóp jumys isteý qajet. Bul – ýaqyt talaby. Sodan keıin kisini áste dáripteı bermesek deımin. Qazaqqa qarapaıymdylyq jara­sa­dy, al shekten shyqqan marapat, maqtaý adamdy adastyrady. Tilshi: – Álbette, bári shekteledi, aǵa, onda osymen búgingi áńgimege núkte qoıa turalyq... Áńgimeni erteń de jalǵastyramyz dedińiz ǵoı...   Ekinshi kúngi áńgime – Ulttyq akademııa jaıyndaǵy pikirińizdi bilgimiz keledi. Osy tóńirekte ár tusta ár qalaı sózder aıtylyp qalady... Akademııa jabylady eken, ǵımaratyn álde bireýler jekeshelendirip alypty deıtindeı... – Mundaı sózderdi estigen de, tyńdaǵan da emespin. Jalpy men buralqy sózderge qulaq aspaıtyn janmyn. Akademııa jabylmaıdy, sodan soń «ǵı­ma­rat jekeshelenipti» degendi bilmedim, tipten múmkin bolmaıtyn derek. Osy retten de akademııa týraly aıtylatyn ár qalaı sózderge qosylmaımyn. Memleket bolǵan jerde bilimniń qarashańyraǵy bolýǵa tıisti. Ol shańyraq – Ǵylym akademııasy. Sondyqtan bul kıeli ǵylym ordasy árdaıym óz ornynda turýǵa tıisti. Turady da. Aıt-aıtpa, bilim deńgeıi joǵary bol­­syn deńiz, ǵylym jan-jaqty damysa kósheli jurt bolamyz, osy jaǵyn kúıttesek utamyz, áıt­pe­se utylamyz, bul – zaman talaby. Ras, qazir akade­mııa­da burynǵydaı baıaǵy tolaıym san salaly bop uıysyp otyratyn kóp ınstıtýttar yqshamdaldy, shtattary az. Keıbir ınstıtýttar bólek shańyraq kóterip ketti, biraq buǵan qarap akademııanyń statý­sy tómendedi degen pikir qalyptaspasyn, qaıta ýaqyt talabyna oraı ǵylym irilenýge bet burdy, muny zamanaýı baǵyt ustandy deý oryndy bolar. Memleket tarapynan bólinetin qarajat jyl saıyn óse túsýde, qamqorlyq jetedi. Endeshe akademııanyń búgini de, bolashaǵy da asa zor. Gáp sony durys ustap, úlgirte bilýde. Men biletin aqıqat osyndaı. – Tustastaryńyz, áriptesterińiz, aǵa-ini­leri­ńiz jaıly qandaı pikirdesiz? – Bir sózben aıtqanda jaqsy pikirdemin. Biz Ál-Farabıdi, Qoja Ahmet Iаsaýıdi, Shoqan, Yby­raı, Abaıdy kórgen joqpyz, Ahmet, Álıhan, Mir­ja­qyp, Maǵjandar ilimimen az sýsyndadyq. Keshegi Qanysh, Álkeı, Muhtar, Sábıt, Ǵabıt, Ǵabıden aǵalary­myz­dyń tálimin az da bolsa ala aldyq. Búgingi óz árip­tes­terim Sultan Sartaev, Maqsut Ná­rikbaev, Bolat Muhamedjanov, Qaırat Mámı, Bektas Beknazarov, t.t. – zańgerler toby táýir, shetinen eńbekqor jandar, jaqsy aralasamyz. Qazirgi jazýshylardan Ol­jas, Muhtar, Ábish, Ábdijá­mil­ge tántimin. Tustas ǵalym­dardan Serik (Qırabaev), Kamal, Tóregeldi, Kenje­ǵalı, Saǵyndyqty unata­myn. Sońǵy inilerimnen Iman­ǵalıdy bir tóbe kó­remin. Kezinde «Mádenı mu­ra» baǵdarlamasy aıa­sy­n­da Imanǵalı Nurǵalıuly «Qa­zaqtyń ata zań­darynyń» kóp tomdyǵynyń shyǵýyna basshylyq jasap, zor kómek kórsetti, redaksııa alqasynyń bas redaktory boldy. Sonda bir ańǵarǵanym: Iman­ǵalı bastaǵan isine asa tyńǵy­lyq­ty, isker jan eken. Bul – jaqsy qasıet! Sodan keıingi baıqaǵanym, Imanǵalı ult isine bilek sybana kirisetin ult­jan­dy, halyq qazynasyna qaırattana qı­myl­daıtyn azamat ekendigin tanytty, qolymdy uzartty, nátı­jesinde kóptomdyq sátti shyqty. Muh­tar Qul-Muhammed shákirtim de árdaıym qasymnan taby­la­dy, oǵan aıtar da alǵysym sheksiz. Dıp­lo­mat­tardyń arasynan Qasymjomartty bólek aıtar edim. Bul jigitterdiń maǵan bilimdarlyǵy, ádep-jigeri, tálim-tárbıesi unaıdy. Sondyqtan ystyq tartyp turady. О́zderi Prezıdenttiń janynda júrip jaqsy jetildi. – О́z urpaqtaryńyz jaıly, jalpy urpaq tárbıesi týraly aıtsańyz? – О́z urpaqtarym jaıly ne aıtaıyn – bólek­tep aıtar dánemem de joq. Bári el qatarly, jurt­tan asqan jerim bar deı almaımyn. О́mirbaıanym elge tanys, san aıtylyp, san jazylǵan, ony bu tus­ta jáne tizý artyq. Qazaq qoǵamynda – týǵan topyraqta ómir súrip kelemiz. Bul – baqytym! Al jalpy urpaq tárbıesi jaıly sóz qozǵaǵanda, áńgi­me uzarady, óz basym bul taqyrypty aýqymdy ári jaýapty kóre­min. Demek, taqyryp máńgilik taqyryp. Sodan keıin bul taqyrypqa resept te qoıa almaısyz, jalpy men urpaq tárbıesine ár kezde, ár mazmunda aıtyp qalyp júrgen kisimin. О́z ba­sym qazaq deıtin ultym­nyń tegine, jara­ty­ly­syna rızamyn. Bizdiń ult urpaq tárbıesine kóp mán bergen jurt. Qazaq besik tárbıesin bilgen el. Bul degenińiz – basty másele! Bosaǵa, shańyraq, otbasy degendi bilgen halyq adasar ma. Munyń bári «Otan» deıtin qasterli de kıeli sózge kelip tireledi. Mine, urpaq tárbıesine osy turǵydan qaraǵan jón. Jalpy, qazaq deıtin halyq bolashaǵy zor halyq. Keleshek urpaqpen ósip damıdy. Al, urpaq tárbıesin jetildiremin deıtin kisi aldymen ózin tárbıelep qatarǵa qossa sonda tárbıe bir izdi bolady. – Otbasyńyz jaıly bilgimiz keledi... – Joldasym Shárban, akademık-ǵalym edi. Mamandyǵy hımık-tin, erterek dúnıe saldy, qazir túsime jıi kiredi. Ul da, qyz da bar, nemerelerim ósip jatyr. Bir sózben, bárine shúkirshilik... – Kisige qala, kóshe, mektep, joǵary oqý oryn­darynyń, keńshar ataýlarynyń berilýine qalaı qaraısyz? – Muny endi qoǵam, orta, halyq sheshýleri kerek. Pikir aıtý qıyn, suraǵyńyzdyń túp-tamyryn túsi­nip turmyn. Sondyqtan sózdi sozbaı-aq qoıaıyn, keıingi urpaq sheshetin sharýaǵa aralasý qajet bolmas... – Qazirgi naryq zamany jaıly pikirińiz? – Naryqqa eshkim de qaryq boldym demes. Naryqqa úırený kerek, ıgerý jón. Qazaqqa «keńqoltyqtyq» árdaıym jarasa bermeıdi, zamana yǵyn bilgen jurt qaı tusta da jutamaıdy. – «Qazaqtyń ata zańdarynyń» V-tomynda 1885 jyly qurastyrylǵan «Qaramola erejesi» berilipti. Osy Abaı jazǵan zań erejesine túsinik bere ketseńiz? – 1885 jylǵy mamyr aıynda Semeıden 70 sha­qy­rym jerdegi Qaramolada sol kezdegi patsha ulyq­tary qyr qazaqtarynyń tótenshe sezin ótkiz­gen. Bul jármeńke bastalǵan kez edi. Keıin ol Qaramola sezi atandy. Oǵan Semeı, Kereký, Qar­qa­raly, О́s­ke­men, Zaısan – bes dýannyń bolys, bı­leri, belgili adam­dary, kóptegen qazaqtar qa­tys­qan. Ádette mun­daı sezderde patsha ákimshilik oryndary bir dýan men ekinshi dýan arasyndaǵy jer daýy, jesir daýy, ba­rymta, urlyq sııaqty máselelerdi sheshetin. Sony­men qatar, elden alym-salyq jınaıdy. Jármeńkede birinshiden saýda-sattyq mal men zat aıyrbasy júrgizilse, ekinshiden ákimshilik, saıası quqyqtyq máseleler qaralatyn oryn bolǵan. Qaramola sezine júzge tarta bolys pen bıler, el basqarýshy iri feodaldar qatysqan. Sezdi ba­s­qar­ǵan Semeıdiń sol kezdegi general-gýber­na­tory Sık­lınskıı men árbir oıazdyń basshylary edi. Osy sezde basqa oıazdyń, ásirese О́skemen, Zaı­san dýan­ba­sylary Tobyqty elindegi aqy-daý­laryna Abaıdy kúı­dirmekshi bolady. Sol aram nıetpen qaýly jasa­syp batalasyp, Abaıdy aıdat­paq­shy bolyp jat­qan­da, sezge onyń ózi barady. Jeke basynyń asqan bilimdiligi men tapqyrlyǵynyń arqasynda Abaı adal­dyǵyn aıtyp, general Sıklınskııdi sózden utyp, álgi kútpegen tosyn páleden aman qutylady. Ekinshi jaǵynan araǵa bitimshilik aıtyp Abaıdyń dosy Álimhan kirisedi. Ol da tapqyr, ótkir sheshendigimen Abaıǵa tónip kelgen mylqaý kúshtiń qara túnek bultyn býsha tarqatady. Abaıdy súrindiremiz, ja­sy­tamyz dep kelgender muratyna jete almaı qalady. Kerisinshe, Abaı bul uly dúbir jıynda kiriptar kisi bolmaı, sol sezdiń tóbe bıi bolyp saılanyp, támam eldi, jıylǵan jurtty aýzyna qaratady. Sóıtip, Abaıdyń qazaqtyń eskini ózgertý týraly kópten oılaǵan kókeıkesti armanynyń biri iske asqandaı bolady. Bul zań sol kezdegi resmı, keńse arab, par­sy, noǵaı tilderimen jazylǵan, ony orys­sha­dan aý­dar­ǵan Aıtbakın degen Qarqaraly dýany­nyń til­ma­shy edi. Bul zań sol jyly Semeı gýbe­r­natorynyń buıryǵymen Qazan qalasynda basy­lyp shyǵady. – Kóptomdyqtyń IV-tomynda «Jeti Jar­ǵy­ǵa» baılanysty biraz qundy materıaldarǵa oryn berilipti. Al, osy «Jeti Jarǵy» haqynda siz ne aıtasyz? – «Qazaqtyń ata zańdarynyń» IV-tomy kólemdi ári sıpattalýy jaǵynan árkelki bolyp keledi. Atap aıtqanda, sol tomdaǵy úshinshi bólim «Jeti Jarǵy» dep atalatyn Táýke han zańdaryna arnalsa, tórtinshi bóliminde «Jarǵy» atty qazaq quqyǵynyń negizgi qaınar kóziniń biri bolyp tabylatyn sottyq presedent mańyzyna ıe bolǵan belgili bılerdiń sheshimderi sóz bolady. Osy zańdarǵa degen ǵalymdardyń, jazýshy­lar­dyń, jýrnalısterdiń jáne halyq tarıhyn súıip oqı­tyn oqýshylardyń qyzyǵýshylyǵyn birneshe sebeppen túsindirýge bolady. Olardyń ishindegi ma­ńyz­dy­la­ry kelesideı: Táýke hannyń bılik qurǵan ke­zeńi (HVII ǵasyrdyń sońǵy shıregi men HVIII ǵa­syrdyń al­ǵashqy shıregi) Qazaq handyǵy tarı­hyn­daǵy eń aýyr, ótpeli kezeńderdiń biri bo­lyp taby­la­dy. Táýke han­nyń kezinde, onyń saıa­sa­ty­na sáıkes bıler aq­sú­ıek­­ter arasynda basty já­ne anyqtaýshy áleýmettik kúsh­ke ıe boldy. Sóıtip, búkilqazaqtyq bıler keńes­te­ri men jına­lystary Táýke hannyń kezinde memlekettegi soǵys jáne beıbitshilik sııaqty mańyzdy má­se­lelerdi sheshetin turaqty organdarǵa aınaldy. Buǵan deıingi han­dyq tájirıbesine qara­ǵanda Táýke han­nyń «Jeti Jarǵy» zańdary qazaq­tyń úsh júziniń ókilderi túgel qatysqan jıynda tal­qylanyp, qabyl­danǵan zań aktisi bolyp taby­lady jáne de eń sońǵy aı­ta­rymyz, dál osy Táýke hannyń kezeńi bizdiń za­ma­ny­myzǵa jaqyn dáýir dep esepteımiz. Ol jó­nin­de ańyz-áńgimeler de, jazba derekter men materıaldar da kóp. – Sóz joq, bul kóptomdyqtyń qazaq qaýy­my úshin mańyzy zor. Degenmen, osy keshendi eńbektiń myń danamen ǵana jaryqqa shyq­qa­ny azdyq etedi emes me? – О́te oryndy suraq. О́kinishke qaraı, qar­jy­nyń tapshylyǵyna baılanysty «Qazaqtyń ata zańdarynyń» kóptomdyǵyn bar bolǵany 3000 danamen jaryqqa shyǵarýǵa týra keldi. Oqyrmanǵa bereri mol mundaı qundy eńbekterdi keminde 50 myń danamen shyǵarý qajet. О́ıtkeni, biz shyǵarǵan 3 000 dana barlyq jurttyń suranysyn qanaǵattandyra almaıtyny aıtpasa da túsinikti. – Qazaqtyń bolashaǵy jaıly ne aıtar edińiz? – Bolashaqqa sený kerek, qazaq – bolashaǵy zor halyq! Men buǵan senimdimin! Mundaı oı ma­ǵan ásirese, keshegi Táýelsizdik aldyndaǵy Jel­toq­san oqıǵasynan soń myqty qonaqtap, kókire­gi­me uıalaǵan. Syrymdy endi kóp shasha bermeıin... – Salyq aǵa, mándi de maǵynaly áńgimeńizge alǵys bildiremiz! – Rahmet, qaraqtarym. Alla árdaıym aman qaýyshýǵa jazsyn...   P.S: Osy sátte redaksııaǵa gazettiń jáne bir alqa múshesi, belgili farmasevt ǵalym Keńes Úshbaev kelgen edi. Áńgime kúndelikti aǵym­da­ǵy arnaǵa aýysty, bul kisiler kezdesý bary­syn­da sýretke tústi. Eń ókinishtisi, sonda biz dáýir darabozy, abyz ǵalymmen eń sońǵy suhbat júrgizgenimizdi sezbeppiz. Ǵalym araǵa birer aı salyp, ómirden ótti. Jubanatynymyz – áńgimelesip qal­ǵany­myz. Ol bizge qazir Zımanov oqyǵan dáris sııaqty bolyp kórinedi. Jazyp alǵan: Jasulan MÁÝLENULY. Almaty.