Aldymen Qazaqstan Prezıdenti otandyq jáne sheteldik kompanııalardyń sıfrly tehnologııalar kórmesin aralap kórip, sıfrly-qarjylyq tehnologııalar salasyndaǵy ınnovasııalyq ázirlemelermen tanysty.
Is-sharaǵa qatysýshylar aldynda sóılegen sózinde Nursultan Nazarbaev barsha jurtty «Astana» qarjy ortalyǵynyń resmı túrde ashylýymen quttyqtady.
– Biz Astana úshin osynaý aýqymdy ári mańyzdy sharaǵa kóńilimiz erekshe tolqyp, zor qýanyshpen kelip otyrmyz. Qazaqstan – ǵasyrlar toǵysynda keń dalada ásem astana turǵyzǵan álemdegi jalǵyz memleket. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy – táýelsiz Qazaqstan tarıhynyń jańa kezeńiniń bastaýy, dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy qazaq eliniń kemel keleshegin qalyptastyrýda ekonomıkalyq turaqtylyqqa baǵyttalǵan sharalardyń júıeli túrde atqarylyp otyrǵanyn, óz kezeginde «Astana» qarjy ortalyǵynyń ashylýy jahandyq deńgeıdegi iri bıznes ortalyqtardyń el ekonomıkasynyń damýyna joǵarǵy deńgeıde baǵa berýine, senim bildirýine negiz bolǵanyn aıtty.
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy − Táýelsiz Qazaqstannyń jańa paraǵy. Onyń ashylýy mańyzdy qadam, bizdiń ekonomıkanyń bekem túrde damýynyń jalǵasy bolmaq. Jahandyq syn-tegeýrinderge jaýap retinde AHQO-ny qurý týraly ıdeıany eń alǵash 2015 jyly aıtqan edim, dedi Nursultan Nazarbaev.
Memleket basshysy óz sózinde qazirgi tańda Qazaqstanda aýqymdy qurylymdyq jáne ınstıtýsıonaldyq reformalardyń sátti júzege asyrylyp jatqanyn, onyń básekege qabilettiligin arttyrýǵa, damyǵan 30 eldiń qataryna qosylýǵa baǵyttalǵanyn málimdedi. Sondaı-aq AHQO qurmas buryn, álemdegi ozyq qarjy ortalyqtarynyń tájirıbesi negizge alynǵanyn da aıtty.
– Qarjy ortalyǵynyń qazaqstandyq modeli álemdik qarjy qurylymdary qyzmetteriniń eń úzdik tájirıbelerin basshylyqqa alǵan. Bul ortalyq Qazaqstan Respýblıkasynyń rezıdentterimen de, rezıdent emes sýbektilermen de jumys isteıtin bolady. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qyzmetine qatysýshylar Qazaqstan men onyń óńirleriniń ǵana emes, sondaı-aq búkil álemniń kapıtalyna qol jetkize alady, dedi Elbasy.
Prezıdent buǵan qosa, «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵyna halyqaralyq qatysýshylardy tartýǵa barlyq jaǵdaılar jasalǵanyn, ortalyqtyń quqyqtyq mártebesi Zań aıasynda bekitilgenin, onyń resmı tili aǵylshyn tili ekenin aıtty.
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qyzmetine qatysýshylarǵa 50 jylǵa deıin salyqtyq jeńildikter, sondaı-aq jeńildetilgen valıýta, vıza jáne eńbek rejimderi qarastyrylǵan. AHQO aǵylshyn quqyǵyna negizdelgen biregeı ortalyqqa aınaldy. Onda Táýelsiz Sot pen Halyqaralyq arbıtraj ortalyǵy ádiletti bolýǵa jáne taraptardyń quqyqtaryn saqtaýǵa kepildik beredi, dedi Nursultan Nazarbaev.
Sonymen birge Elbasy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy bırjasynyń qyzmetine de toqtalyp ótti.
– Qazirgi ýaqytta «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń bırjasynda aktıvteriniń jalpy kólemi 34 mıllıard dollar bolatyn 14 jergilikti jáne halyqaralyq brokerler bar. Bul kórsetkish aldaǵy ýaqytta arta beredi, dedi Memleket basshysy.
Bul rette, bıyl ortalyq aıasynda ıslamdyq qundy qaǵaz – «sýkýkty» shyǵarý josparlanyp otyrǵany da belgili boldy.
– «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy qyzmetiniń mańyzdy salasy – ınnovasııalyq qarjy tehnologııalaryn damytý úshin tıimdi orta qalyptastyrý. Jańa qarjy tehnologııalyq ónimderdi synaqtan ótkizýge múmkindik beretin «retteýshi sandbox» jumys isteıtin bolady. Kapıtal naryqtaryn damytý jáne jeke tulǵalardyń qarjysyn basqarý da «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń basymdyǵy bolyp sanalady, dedi Qazaqstan Prezıdenti.
Memleket basshysy, sonymen qatar «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń tusaýkeser rásimin Astana mereıtoıy qarsańynda ótkizýdiń sımvoldyq máni bar ekenin atap ótti.
– Astana Eýrazııalyq keńistiktiń moıyndalǵan ortalyǵyna aınaldy jáne qazirgi zamannyń eń ózekti degen máseleleri jóninde halyqaralyq túsinistikti qalyptastyrýda úlken ról atqarady. Munda bıznes qarqyndy damyp keledi, shamamen 100 myńǵa jýyq kásipkerlik sýbektiler jumys isteıdi. Sonymen birge elordada tehnologııalyq jáne meılinshe jaıly tirshilik ortasyn qalyptastyrýǵa baǵyttalǵan «Aqyldy qala» tujyrymdamasy júzege asyrylýda, dedi Nursultan Nazarbaev.
Jańadan qurylǵan Ekspat ortalyǵy jumysynyń erekshelikterine toqtalǵan Elbasy, ortalyqtyń vızalyq kóshi-qon, salyq, sondaı-aq halyqqa qyzmet kórsetý jáne ákimshilik polısııa qyzmetteriniń bir ortalyqtan qoljetimdi bolýyn qamtamasyz etetinin tilge tıek etti. Onda álemniń jetekshi qarjy ınstıtýttarynyń ókildikteri ashylǵanyn, múmkindikter men resýrstardyń barlyǵy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń tıimdi jumys isteýine jaǵdaı jasaıtynyn jetkizdi.
Memleket basshysy sheteldik ınvestorlar men otandyq kásipkerlerdi halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń qyzmetin paıdalanýǵa shaqyrdy.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń sózinen keıin jıyndy júrgizýshi moderator Denıel Ergın Prezıdent pen Qazaqstan halqyn Astananyń 20 jyldyq mereıtoıymen quttyqtaıtyndyǵyn aıtty. Sonan keıin Halyqaralyq valıýta qorynyń dırektory Krıstın Lagard hanymnyń Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń (AHQO) ashylýyna baılanysty joldaǵan quttyqtaý hatyn oqyp berdi. Krıstın Lagard hatynda jańa halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń Qazaqstan men ol ornalasqan óńir úshin kapıtal naryqtaryn damytý men tereńdetý jáne ınvestısııalar tartý úshin tamasha alań bolyp tabylatyndyǵyn atap kórsetipti. Naryq úshin ashyq, senimdi jáne qolaıly normatıvtik baza, zamanaýı ınfraqurylym jáne qýatty adam kapıtal bul ortalyqqa óńirlik habqa aınalý múmkindigin beretindigin jetkizgen.
Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵyn qurý ıdeıasyn alǵashqylar qatarynda qoldap qana qoımaı, sonymen qatar oǵan barynsha konsýltatıvtik jáne tehnıkalyq kómek kórsetken damý ınstıtýttarynyń biri – Eýropalyq qaıta qurý jáne damý banki. Osy banktiń basshysy, AHQO-ny basqarý keńesiniń múshesi Sýma Chakrabartıden de quttyqtaý beıne-joldaýy kelip túsken. Onda EQDB basshysy Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵyn óńir boıynsha óte órshil joba retinde baǵalapty. Bul jobanyń iske asýy korporatıvtik basqarýdy engizýge, qarjy qyzmetiniń jańa standarttaryn meńgerýge, birinshi synypty kompanııalardy jekeshelendirýge jaqsy jol ashatyndyǵyn málimdegen. EQDB-nyń osy baǵytta Qazaqstan Úkimetine qoldaý bildirip kele jatqandyǵyna toqtalyp, sońǵy jyldardaǵy onyń jetistikterine oń baǵa bergen.
AHQO-nyń aldyna qoıǵan bir maqsaty – ıslamdyq qarjylandyrýdyń óńirlik haby bolý ekendigi belgili. Osyǵan oraı onyń janynan ıslamdyq qarjylandyrý boıynsha Halyqaralyq sarapshylar keńesi qurylyp otyr. Jıynda sóz alǵan Islam damý banki toptarynyń prezıdenti doktor Bandar Hadjar Astana qarjy ortalyǵynyń ashylýymen el basshysy Nursultan Nazarbaevty quttyqtaý ózine zor mártebe ekendigin aıtty. Ol jańa halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń paıda bolýyn tek Qazaqstan emes, álemdik qarjy júıesi úshin de úlken jetistik retinde baǵalady. Sonymen qatar bul qarjy ortalyǵynyń Astananyń 20 jyldyǵymen tuspa-tus kelýiniń úlken sımvoldyq máni barlyǵyn jetkizdi. Onyń aıtýynsha jańa elorda paıda bolǵannan beri qalanyń ishki jalpy óniminiń kólemi 190 ese kóbeıgen. Adamdar jyl saıyn qalaǵa aǵylyp kóship kelip jatqandyǵyna qaramastan, ondaǵy jumyssyzdyq deńgeıi 3 ese qysqarǵan. Bul – zor jetistik. Meıman osylaı deı kele, jańa ortalyqta qurylatyn ıslamdyq qurylymdardy qoldaýǵa ózderiniń barlyq kúsh-jigerlerin jumsaıtyndyqtaryn, osynyń nátıjesinde jáne Qazaqstannyń damý ekpinimen AHQO-nyń ıslamdyq qarjylandyrýdyń óńirlik haby retinde tezdetip qalyptasýyna jaqsy múmkindikter qalyptasatyndyǵyn málimdedi.
Árıne AHQO sekildi iri qarjy jobasyn iske qosýdyń ońaı bolmaǵany túsinikti. Saltanatty jıyndy júrgizgen Denıel Ergınniń pikirinshe, ıdeıadan bastap bul óńirde buryn-sońdy bolmaǵan halyqaralyq qarjy ortalyǵyn ómirge ákelýge deıingi júrip ótken jol sheteldik áriptester tarapynan senim men qurmetke ábden laıyq. Al bul ıdeıa qalaı bastalyp, qalaı iske asý bıigine kóterilgen edi. Osyǵan oraı saltanatty tusaýkeser jıynyna qatysýshylarǵa «Ideıadan iske asýǵa deıin» atty beınebaıan kórsetildi.
Osydan keıin sóz alǵan JPMorgan Chase International kompanııasynyń basqarma tóraǵasy Djeıkob Frenkel Astanany álem boıynsha eń jedel damýshy qalalardyń biri dep atady. Árıne Astanany kóshirý kezinde túrli kedergilerdiń bolǵany anyq. Endi Astana halyqaralyq qarjy ortalyǵyn órkendetý isinde de túrli problemalardyń kezdesetindigin de joqqa shyǵarýǵa bolmas. О́ıtkeni úlken ıdeıalardyń qaı-qaısysy ońaılyqpen júzege aspaǵan. Biraq qazir bir másele aıqyn: álem kartasynda jańa astana paıda bolǵan osydan jıyrma jyl ýaqyt buryn álemdi naqty kapıtal basqaryp kelse, qazir bul jaǵdaı ózgerip, endi álem ıdeıalardyń basqarýyna qaraı oıysty. Sondyqtan eń jedel damýshy qalalardyń birinde halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń paıda bolýynyń da óz zańdylyǵy bar sekildi. Osylaı dep oı tolǵaǵan ataqty Morgan bankiniń basshysy jańa ortalyqtyń tabysty jumys istep ketýi úshin eń birinshi oǵan degen senimdilik pen ashyq jumys tártibiniń qajet bolatyndyǵyn, úshinshiden onyń qyzmetin danalyqpen rettep otyrýdyń mol tabystarǵa bastaıtyndyǵyn atap kórsetti. Osy rette úlken isterdi júzege asyryp jatqan uly Qazaqstan eline sáttilik tiledi.
Boston Consulting Group basqarma tóraǵasy Hans-Pol Bıýrkner jańa qurylyp otyrǵan halyqaralyq qarjy ortalyǵyna aǵylshyndyq quqyq qaǵıdatynyń engizilýi ony tabysqa bastaıtyn, ınvestorlar senimdiligin oıatatyn batyl sheshim ekendigin atap ótti. Oǵan AQSh-tyń NASDAQ, Kytaıdyń Shanhaı qarjy ortalyqtarynyń qoldaý kórsetýi damýdyń ózindik bir kepiline aınalmaq. Demek bul jańa qarjy ortalyǵy Qazaqstan damýyna qosymsha serpin beredi degen pikirin bildirdi.
Sóz kezegin alǵan «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń basqarýshysy Qaırat Kelimbetov «Astana» qarjy ortalyǵynyń qurylyp, senimdi damýyna Qytaıdyń «Bir beldeý – bir jol» jobasynyń qosymsha serpin berýi tıis degen úmitin jetkizdi.
Qaırat Kelimbetovtiń aıtýynsha, Elbasy Astanadan jańa halyqaralyq qarjy ortalyǵyn ashý nıeti barlyǵyn Nıý-Iork pen Londonda iri bıznesmendermen kezdesýinde málimdegen kezinde bul istiń jýyq mańda júzege asa qoıýyna senimsizdik te bildirilgen edi. Biraq Qazaqstan Prezıdenti óz sózinde turdy. Kóp kúsh-jigermen aqyry mine ony ashatyn kez de jetti.
О́tken jyly ǵana Astanada EKSPO halyqaralyq kórmesi tabyspen ótken bolatyn. Kórme ótken alańda endi mine halyqaralyq qarjy ortalyǵy ornalasyp otyr. Osynyń ózi tabysqa qol jetkizýdiń úzdiksizdigi men jańa ıdeıalarmen jalǵasýshylyǵyn bildirsek kerek. EKSPO-nyń Qazaqstanda ótýine járdem kórsetken Elbasynyń dosy, Halyqaralyq kórmeler bıýrosynyń Bas hatshysy Vısente Lossertales Astanada ótken EKSPO-nyń shyn da adal nıet jeteginde tyń jerden óris alyp, tolymdy tabysqa jetkendigin, endi onyń jalǵasyndaı «Astana» qarjy ortalyǵynyń qurylyp, óz isin bastaǵaly otyrǵandyǵyn atap kórsetken. Ol Astanany ınvestısııalyq rýhtyń kernep turǵandyǵyn aıtqan. Demek kezinde halyqaralyq kórmeni ótizetin oryn retinde Astananyń tańdalýynyń ózi beker emes. Solaı deı kele jańa qarjy ortalyǵynyń tabysqa jetetindigine senim bildirgen.
«Jibek joly» qorynyń prezıdenti Van Iаnchjı quttyqtaý sózinde Qytaı lıderi Sı Szınpınniń «Bir beldeý-bir jol» jobasyn halyqaralyq qaýymdastyq aldynda eń alǵash osy Astanaǵa kelgen sapary kezinde málimdegendigin eske aldy. О́zderiniń Qazaqstannyń «Nurly jol» baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa barynsha qoldaý kórsetetindikterin jetkizdi.
Moderator sóz kezegin AHQO bırjasy basqarmasynyń tóraǵasy Tım Bennetke berdi. Ol ózderiniń negizgi mindeti ınvestorlardy bırjaǵa tartý, ekojúıeni qurý, bırjanyń tartymdylyǵyn qamtamasyz etý ekendigin atap ótti.
Sondaı-aq AQSh-taǵy NASDAQ Tóraǵasynyń orynbasary Meıer Sendı Frýchera men Shanhaı qor bırjasy Baqylaýshylar keńesiniń tóraǵasy Pan Sıýesıan de Qazaqstan basshylyǵy men halqyn «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń ashylýymen quttyqtap, onyń jumysyna sát sapar tiledi.
Saltanatty shara sońynda Elbasy Nursultan Nazarbaev «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń resmı qyzmetin arnaıy gong soǵý arqyly iske qosty.
Memleket basshysy «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵynyń barlyq áriptesterine belsendi qoldaýy men ortalyqty qurý isine atsalysqany úshin zor rızashylyǵyn bildirdi.
– Uzaq ýaqyt kútken sáttiń týýymen quttyqtaımyn, osydan bastap bizdiń Halyqaralyq qarjy ortalyǵymyz qyzmetine kiristi. Bul tarıh úshin qas-qaǵym sát. Bizdiń halqymyz bolashaq gúldený jolynda úlken qadam jasady dep oılaımyn. «Astana» halyqaralyq qarjy ortalyǵy da osy maqsatqa qyzmet etetindigine úmit artamyz. Ol óńirdegi negizgi qarjy habyna aınalyp, keleshekte Azııanyń jetekshi qarjy ortalyqtarynyń qataryna qosylýy kerek, – dedi Nursultan Nazarbaev.
Suńǵat ÁLIPBAI,
Erkejan AITQAZY,
«Egemen Qazaqstan»
