Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynyń tóraǵasy Serik BAIBATYROV: Táýelsizdiktiń basty talaby – adam quqyǵy men bostandyǵynyń qorǵalýy

Qazaqstan Respýblıkasynyń Áskerı soty Memleket basshysy alǵa qoıǵan basty mindet – sot júıesin odan ári jetildirý, izgilendirý baǵytynda joǵary jaýapkershilik pen iskerlik tanytýda. Elbasynyń qazaqstandyqtarǵa arnaǵan bıylǵy Joldaýynda atap aıtylǵan «úlken qoǵamdyq qaýip tóndirmeıtin qylmystar boıynsha qylmystyq zańdylyqty izgilendirý júrgizilýde». Áskerı sot sýdıalary sot etıkasyn saqtap, sot prosesteriniń tárbıelik yqpalyn, kásibı biliktilikti arttyrýda irgeli izdenisterimen erekshelenýde. Sonymen, Memleket basshysy sot júıesiniń aldyna qoıǵan ózekti talaptarynyń biri – sýdıalar jumysynyń meılinshe ashyq jáne kópshilikke túsinikti bolýyn qamta­ma­syz etýde qandaı yqpaldy qadamdar jasalýda? Eń bastysy, respýblıkadaǵy birtu­tas sot júıesindegi áskerı sýdıalar táýelsizdigin saqtaý qandaı deńgeıde? Búgingi kún tár­tibinde turǵan, mine, osy jáne ózge de máseleler týraly Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynyń tóraǵasy Serik BAIBATYROV áńgimeleıdi. – Qazaqstan Táýelsizdiginiń 20 jyly tek qana mereıli mereke emes. Ata-babalarymyz ǵasyrlar boıy ańsap, armandaǵan sol jolda jan berip, jan alysqan táýelsizdik – túsine bilgen adamǵa ótken kezeńge esep berý, ótken ýaqytty saraptaı bilý. Sýdıalar táýelsizdigi týraly áńgimege kósheıik. Elimizdegi sýdıalar táýelsizdiginiń kepildemesi Memleket basshy­sy­nyń 1995 jyldyń jeltoqsan aıyn­da «Qa­zaqstan Respýblıkasyndaǵy sýdıa­lardyń sta­týsy jáne sýdıalar týraly» Zańyn qabyl­daǵannan keıin odan ári keńı tústi. Kons­tıtýsııalyq kúshi bar bul qujatta sot pen sýdıalardyń táýelsizdik qaǵıdasy konstı­týsııalyq jáne zańdy deńgeıde jarııalanǵan. QR Konstıtýsııasynyń 77­-babynda «Sýdıa táýelsizdigi jáne onyń tek Konstıtýsııa men Zańǵa ǵana baǵy­na­tyndyǵynyń» atap kórse­tilýi kóp nárseden habar berse kerek. Bul sot bıliginiń derbestigi men tıimdiliginiń jáne onyń aza­mattardyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵaý múmkindiginiń eń basty sharty. Memlekettiń eń basty qundylyǵy – adam quqyǵy men bostandyǵyn saqtap, ony kózdiń qarashyǵyndaı qorǵaý desek, QR Áskerı so­tynda azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqta­ryn zań talabyna sáıkes tıimdilikpen qorǵaý baǵytynda birqatar ilgerileýshilik bar. QR-nyń «Áskerı qyzmetkerlerdi jáne olardyń otbasy múshelerin áleýmettik qorǵaý jáne olardyń statýsy» týraly Zańyna oraı sotqa júginý­shiler tarapynan shaǵym-aryzdardyń azaıýy atqarylǵan ju­mys nátıjesinen habar beretindigi sózsiz. Bir quptarlyǵy, áskerı sottar shyǵarǵan sheshimder arasynda jazyqsyz jábir­lengen­derge arasha túsip, olardy aqtap alý pozı­sııa­synyń basym bolýy quptarlyq jáıt. Máselen, otstavkaǵa shyqqan ofıserlerdiń áleýmettik jaǵdaıyna oraı sotqa joldaǵan shaǵymdary ádiletti túrde sheshilýde jáne bul is óz jalǵasyn tabýda. Máselen, UQK shekara qyzmetiniń áskerı qyzmetkerlerine qatysty ótken jyly – on eki, al bıylǵy 2011 jyly – on úsh is qaraldy. – Serik Kátenuly, sonda qylmystyq is týraly sottyń qylmysqa qatysty dep eseptelinip, shyǵarylǵan úkimderin qaı­tadan qaraý qara qyldy qaq jarǵan ádi­let­tilikke, naqty nátıjelerge qol jetkizýde me? – On oılanyp, toqsan tolǵanyp shyǵa­rylatyn sot sheshimderiniń adam taǵdyry úshin mańyzy óte zor. Degenmen, bul sheshim­deriniń barlyǵy birdeı múldem aqaýsyz dep aıtý qıyn. Máselen, aldyńǵy jyldyń ta­myz aıynda Áskerı sottyń Qylmystyq ister jónindegi kollegııasy kapıtan Rýslan Shýrshenovtiń áreketinde qylmystyq quram joq bolýyna oraı, ony aqtap, tómengi saty­daǵylardyń úkimin ózgertti. Oryn alǵan oqıǵada Ulttyq qaýipsizdik komıteti Shekara qyzmetiniń «Astana» áskerı kateri Kaspıı teńizinde maıor Shýrshenovtiń basshyly­ǵymen shekara kúzetinde zańsyz balyq aýlap júrgen brakonerlerdiń motorly qaıyqta­ryn toqtatyp, tekserý júrmekshi bolǵanda brakonerler shekarashylarǵa qarsylyq kórsetken. Osydan keıin, maıor Shýrshenov zańda kórsetilgen, barlyq talaptardy oryn­daǵanyna qaramastan brakonerler shekara­shylarǵa oq jaýdyryp, qaıyqtarymen katerdi soqpaqshy bolǵanda, Shýrshenov olarǵa qarsy oq atýǵa buıryq bergen. Sol kezde qaıyqtaǵy tórt adamnyń ekeýi opat bolǵan. Soǵan oraı Aqtaý garnızonynyń áskerı soty shekaralyq kemeniń komandıri R.Shýrshenovti bul iste kináli dep taýyp, ony alty jyl erkinen aıyrýǵa úkim shyǵarǵan. Alaıda, respýblıkanyń Áskerı soty jábir­lenýshi jaqtyń apellıasııalyq shaǵy­myn jan-jaqty túrde tekserip, naqty sheshimge keldi. Anyǵyraq aıtqanda, sheka­ra­shynyń is-áreketinde zańsyzdyqtyń joq eken­digi, ıaǵnı ol memlekettiń ekonomıkalyq múddesin, sondaı-aq memlekettiń shekarasyn qorǵaý maqsatyn kózdegeni qaıtadan jan-jaqty jáne jiti tekserý barysynda anyq­taldy. Shyndyǵyna kelgende, munyń ózi zań talap etip otyrǵan qajettilik ekendigine eshqandaı daý joq. Búginde Rýslan Shýrshenov óz qyzmetin abyroımen atqarýda. Sóz reti kelgende atap aıtarlyǵy, bizdiń kúnde­lik­ti jumysymyzda mundaı mysaldar az emes. «Bir adal adamdy sottaǵansha, on aıyp­tyny jazadan bosatqan durys» degen grek maqaly bar. Meniń ózim bul túıindi durys dep esepteımin. Eshqandaı qylmysy bolmaı turyp, jazyqsyz jazalanyp, japa shekken adamnyń taǵdyrynan aýyr ne bar dep oılaısyz?! Áskerı sottyń ózge sottardan ereksheligi de bizde aqtaý úkimderiniń kóbi­rek bolýynda shyǵar. Meniń esepteýimshe, qyl­mysqa qatystylardy túgeldeı derlik erkinen aıyrý durys emes, eshkim túrmeden tárbıeli bolyp oralmaıdy jáne eshqashan mundaı jaǵdaı bolǵan da emes. Taǵy bir aıta ketetin jáıt, otstavkaǵa ketken nemese qyzmettegi áskerı qyzmetkerler arasynda uzaq ýaqyt boıy ózderine tıisti zańdy jeńildikterin ýaqtyly ala almaı júrgen­derdiń de shaǵym-aryzdary qanaǵattandy­rylýda. Qaıtkende de bıliktiń ózge tarmaq­tarynan táýelsiz sot qana qandaı bolmasyn isti ádiletti qarap, zań aıasyndaǵy ádil sheshimdi shyǵara alady. – О́zińizge belgili, elimizdiń sot júıe­sinde eleýli ońdy ózgeristerge qadam jasalýda. Búgingi qoǵamnyń basty derti – sybaılas jemqorlyqpen bitispes kúres júrgizilip, bul baǵytta yqpaldy is-shara­lar qolǵa alynǵanymen, oryn alyp otyr­ǵan qıyndyqtar az emes. Bul jaǵdaı áske­rılerdi, ásirese, áskerı sheni joǵarylardy da aınalyp ótpegenge uqsaıdy. Serik Kátenuly, osy bir kóleńkeli qubylystar tóńireginde oı bólisseńiz. – Elbasynyń bıylǵy Joldaýynda aıtyl­ǵandaı «Qazaqstannyń sybaılas jemqor­lyq­qa qarsy zańnamasy – halyqaralyq sarap­shylardyń baǵasy boıynsha qazirgi tańda eń tıimdilerdiń biri dep tanylǵan». Elimizde jemqorlyqpen kúres qarqyny joǵary, degenmen, on saýsaq birdeı emes, qylmystyq áreketter de kórinis berýde. Qylmystyq jaýapkershilikke tartylǵandar arasynda qatar­daǵy áskerılerge, jaýyngerlerge ónege bo­lýǵa tıisti – general shenindegilerdiń kezdesýi qazaqsha aıtqanda, kórer kózge, aıtar aýyzǵa uıat. О́kinishke oraı, sońǵy bes jylda qyl­mystyq jaýapkershilikke tartylǵandar ara­synda Qorǵanys mınıstrliginiń, UQK-niń shekara qyzmetiniń ókilderi jáne basqalar isti bolyp jatyr. Ásirese, memlekettik satyp alý týraly zańnamany aınalyp ótý baǵytyndaǵy jemqorlyq qylmystar kóbeıe túsýde. Respýblıka áskerı sottarynda bıylǵy 2011 jyldyń ótken on aıynda barlyǵy 286 qylmys­tyq is qaralsa, onyń otyzǵa jýyǵy sybaılas jemqorlyq qylmystary. Munyń ózi ótken jylmen salystyrǵanda edáýir tómen, óıtkeni, 2010 jyly mundaı istiń sany qyryq ekige jetken edi. Qylmystyq isterdiń negizgi bóligi Qylmystyq Kodekstiń 177, 370 jáne 380-baptarynda kórse­tilgen qylmys­tarǵa tikeleı qatysty. Sóz reti kelgende atap aıtarlyǵy, búgingi tańda, ásirese, alaıaqtyq, bóten múlikti urlaý, bılikti teris, ıaǵnı óz múddesine jáne asyra paıdalaný sııaqty qylmys túrleri beleń alýda. Sonymen qatar, áskerı qyzmetkerlerdiń arasyndaǵy ózara qarym-qatynastardyń jarǵylyq erejelerin buzý tóńi­regindegi qylmystar da oryn alýda. Qynjylarlyǵy, memlekettiń mıllıon­daǵan teńge qarajatyn talan-tarajǵa sala­tyndar jaza týraly oılamaıtyn bolýy kerek. Qorǵanys mınıstrliginiń burynǵy birinshi orynbasary, general-leıtenant Q.Meıirmanov Izraılden bir raketa aldyq dep aqsha jibergen qarý-jaraq máselesi, Qorǵanys mınıs­trliginiń Bas medısına basqarmasynyń bu­ryn­ǵy bastyǵy Nursul­tanov (jáne onyń qosshylary Sadyqov pen Martynenko) ózde­riniń qyzmet babyn asyra paıdalanyp, memleketke mıllıardtaǵan teńge kóleminde zııan shektirgen. Al, shekara qyzmeti dırektorynyń oryn­ba­sary Hasenov shekara zastavalary qury­lysyna arnalǵan 1 mıllıard 800 mıllıon teńgeni jymqyrdy dep aıyptalǵan isi sotta qaralý ústinde. Jasyratyny joq, joǵary shendi áskerıler arasynda jemqorlyq qyl­mysy ǵana emes, buzaqylyq faktileri de kó­rinis berýde. Máselen, Qorǵanys mınıs­trliginiń Kókshetaý qalasyndaǵy áskerı ýnı­versıtetiniń burynǵy rektory, general-maıor A.Shoıybaev óziniń orynbasaryn soqqyǵa jyǵyp, aýyr dene jaraqat keltirgeni úshin tórt jylǵa erkinen aıyryldy. Árıne, mun­daı kóleńkeli jaǵdaılardan birjaqty sheshim shyǵarýǵa, kópke topyraq shashýǵa bolmaıdy. – Ar jazasy bar jazadan aýyr jaza, qandaı da bir sebeptermen qolyna bılik tıgen keıbir laýa­zym­dylardyń el senimin aıaqasty etip, qul­qy­nynyń quly bo­lýy­na ne sebep? Qý­at­ty da qudiretti mem­le­keti­miz­diń qor­ǵany bo­la­tyn ás­ke­­rı­ler – «Otan­ǵa adal qyzmet etemiz» dep sal­ta­nat­ty túr­de ant beredi. О́ki­nish­tisi sol, antty bu­zady, sonda ash­kózdiktiń túp-ta­my­ry nede? – Búginde jahan­dyq deńgeıdegi ekonomı­kalyq daǵdaryspen birge, keıbireýlerdiń boıynda rýhanı daǵ­darys ta beleń alýda. Árıne, laýa­zy­mynyń joǵarylap, sińirgen eńbeginiń, mańdaıte­riniń jemisin, rahatyn kórýdi kim qalamaıdy, kim armandamaıdy deısiń? Degenmen, árbir adam qandaı jaǵ­daıda da pendeshilikke salynbaı, eń aldy­men, týǵan halqynyń, Memleket basshy­synyń ózine júktep otyrǵan senimin aqtaý, jaýapkershilik júgin sezine bilýi qajet. «Shyn mánisinde de men sol qyzmetke laıyqtymyn ba» dep ózine syn kózben qaraý máselesi sońǵy ýaqytta qalys qalyp bara jatqan sııaqty. Al, endi óziniń ornynda otyrmaǵan adamnyń tula boıyn menmendik boılap, ózgeden góri óziniń ǵana qara basynyń qamyn kúıttep ketedi. Ata-babadan kele jatqan «Malym, janymnyń sadaǵasy, janym arymnyń sadaǵasy» degen ulaǵatty sóz keıbireýler úshin basqasha maǵyna beretin sııaqty. – Ál-Farabı atyndaǵy ulttyq ýnıversıtetindegi 2009 jylǵy kezdesýdegi Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń sózi oıǵa oralyp otyr. «Basty mindet – qazaqstandyqtardyń Otan men halyqqa qyzmet etýge degen kózqarastaryn ózger­tý, bizge ulttyq ıntellektiniń dińin qurý qajet» dep atap aıtqan bolatyn. Qazirde bılik pen baılyq keıbireýler úshin negizgi maqsatqa aınalýda. Estýimshe, siz Joǵarǵy Sot tóraǵalyǵy qyzmetinen kezinde bas tartypsyz. Bul álde qaýeset pe, al eger aqıqat bolsa, munyń sebebin bilýge bolar ma eken? – Áli esimde, Memleket basshysy 2000 jyly 29 maýsym kúni meni shaqyryp, maǵan «Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy» qyzmetin laıyqty kórip otyrǵandyǵyn aıtty. Alaıda, men Elbasynyń ózime qatysty bul usy­nysyn qabyldaı alma­dym, qarsylyǵymdy bildirdim. Onyń ártúrli sebepteri de boldy, sony Nursultan Ábishulyna túsindirip, «qazirgi ýaqytta meni bul orynǵa qoıǵa­nyńyzdy qalamaımyn, meni óz qyzmetimde qaldyryńyz» dep aıttym. – Budan, sizdiń ózińizge Prezıdent júk­tegen úlken seniminiń údesinen shyǵýdaǵy joǵary jaýapkershilikti aıqyn uqqa­nyńyz ańǵarylǵandaı. – Shyndyǵynda da, árkim úshin qandaı iste bolsa da, jaýapkershilik júgin sezinýdiń mańyzy zor. Árıne, bul sheshim meniń kásibı biliktiligim nemese jınaqtaǵan tájirıbem ózgelerden tómen degen sóz emes. Másele árkimniń ózine syn kózben qaraı bilýinde. О́z basyn ǵana oılamaı, ózińe kómek qolyn sozyp, jaqsylyq jasap otyrǵan adamnyń jáne ol Memleket basshysy bolsa, onyń abyroıyna ıneniń jasýyndaı da daq túsir­meýdi oı eleginen ótkizýdi ózimniń azamattyq paryzym, óz boryshym dep eseptedim. – Sonda árbir adamnyń boıyndaǵy ıntellektiniń túp-tamyry qaıdan bastaý alady dep oılaısyz? – Týǵan aýylym Qastekte júz elýdeı ǵana úı bar. Senesiz be, sol bir shaǵyn ǵana aýyldan jetpiske jýyq ǵalymdar, kandıdattar men doktorlar shyqqan. Sonda árbir úıge bir-eki kandıdattan keledi, shyndy­ǵynda da tańǵalarlyq jáıt emes pe?! Bizdi bilim nárimen sýsyndatqan sol bir aıaýly ustaz­darǵa, altyn uıa – mektepke, bizder, shákirtter máńgi qaryzdarmyz. Men muny aıtyp otyr­ǵanym, adam bolyp qalyptasýda, eń aldymen, ata-ananyń, ustazdardyń tálim­di tárbıesiniń úlesi zor. Meniń ózim anda-sanda aýylyma baramyn, burynǵy ustazdar qazir joq, al balalardyń bilimi tómendep ketken, álde qazirgi zaman solaı bolyp ketti me? Tipti, bú­ginde shyrqyraǵan shyndyqty, aqıqatty ashyp aıtqanyń úshin de jaqtyr­maıtyndar bar. Meniń ózimniń tabıǵatym sondaı, qandaı da bolmasyn keleńsizdikke kóz jumyp qaraı almaı­myn, qattyraq aıtyp jiberemin. Sóz reti kelgende áskerılerdiń áleýmet­tik-turmystyq ahýaly týraly da aıta ketken jón sııaqty. «Bireý toıyp, bireý tońyp sekiredi» demekshi, áskerılerge qatysty sońǵy ýaqytta kóptegen jeńildikterdiń aly­nyp tastalýy, áskerılerdiń ózderine tıisti baspanany ýaqy­tynda ala almaýy, ózge de jaǵdaılar olardyń tarapynan shaǵym­nyń kóbeıýine yqpal etýde. Máselen, QR Áskerı sotynda búginde nebári 38 sýdıa jumys isteıdi jáne olar respýblıka boıynsha sot isterine júıeli túrde qatysady. Al, áskerı sýdıalardan kóptegen jeńildikter alynyp tastalǵan, sondyqtan qazirde kadrlar turaq­tamaýshylyǵy oryn alýda. Munyń ózi qosymsha qıyndyqtardy týyndatýda. Meniń oıymsha, áskerıler de, áskerı sýdıalar da eń aldymen, erteńgi kúnine, keleshegine senimmen qaraýy qajet. Sózimniń sońynda ata-babalarymyz san ǵasyrlar ańsap, armandaǵan, armandap qana qoımaı, sol jolda janqııarlyqpen kúresken Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵymen qazaq hal­qyn quttyqtaımyn. Alasapyran, qıyn-qys­taý joldan ótken ata-babalarymyz urpa­ǵyna ulan-baıtaq dalasyn, baı tarıhyn, baǵa jetpes rýhanı qundylyq – ómirlik mol ulaǵatyn máńgilik muraǵa amanat etip qaldyryp ketti. Búgingi kúni bizdiń elimiz Memleket bas­shysy­nyń sarabdal saıasatynyń arqasynda álem tanyǵan memleketke aınaldy. Adamzat­tyń eń úlken jetistigi – Táýelsizdik, sol Táýelsiz­dikti baǵalap, qadirleı bileıik. – Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken  Baqyt BALǴARINA.

Almaty.