Rymǵalı NURǴALI

Qazaq ǵylymy men mádenıeti aýyr qazaǵa ushyrady. Kórnekti ádebıet­tanýshy ǵalym, jazýshy, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym aka­de­mııasynyń tolyq múshesi, Memlekettik syılyqtyń laýreaty, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Rymǵalı Nurǵalı dúnıe saldy. Rymǵalı Nurǵalı 1940 jyly 1 maýsymda Semeı óńirindegi Abyraly aýdanynyń Qaınar aýylynda týǵan. S.M.Kırov atyndaǵy Qazaq memle­kettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetin bitirgen soń ol eńbek jolyn “Lenınshil jas” gazetinde bastap, keıin Qazaqstan Jazýshylar odaǵynda qyzmet istedi. Odan soń Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, professory, fılologııa fakýltetiniń dekany boldy. 1986-1996 jyldarda Qazaq sovet ensıklo­pe­dııasynyń bas redaksııasyna bas­shylyq etti. О́miriniń sońǵy kún­de­ri­ne deıin L.N.Gýmılev atyndaǵy Eý­razııa ulttyq ýnıversıtetiniń ka­fedra meńgerýshisi bolyp qyzmet istedi. R.Nurǵalı qazaq teatry men dra­matýrgııasynyń tarıhy, A.Baıtur­synov, M.Jumabaev, J.Aımaýytov, M.Áýezov jáne basqa qazaq ádebıeti klassıkteriniń shyǵarmashylyǵy tý­ra­ly irgeli monografııalyq eńbekter jazdy. Ol belsendi ǵylymı-peda­gogıkalyq qyzmetin ádebı shyǵarma­shylyqpen qatar alyp júrip, roman, kórkem áńgimeler men povester jazdy. Álem jáne orys ádebıeti klassıkteriniń birqatar eńbekterin qazaq tiline aýdardy, óz eńbekteri men kórkem shyǵarmalary da biraz elderdiń tilderine tárjimalandy. R.Nurǵalı respýblıkadaǵy ensı­klopedııa isin damytýǵa aıryqsha úles qosty. Memleket aldyndaǵy eńbegi úshin ol birqatar memlekettik marapatqa ıe boldy. “Parasat” ordenimen marapattaldy, “Qazaq­stannyń ǵylym men tehnıkaǵa eńbek sińirgen qaıratkeri” ataǵyn ıelendi, al 1988 jyly ádebıettaný sala­syndaǵy trılogııasy úshin Qazaqstan Respýblıkasy Memlekettik syıly­ǵynyń laýreaty atandy. Kórnekti ǵalym, pedagog, abzal azamat Rymǵalı Nurǵalıdyń jarqyn beınesi bizdiń júregimizde árdaıym saqtalady. Qazaqstan Respýblıkasynyń Úkimeti. Marqummen qoshtasý rásimi 19 aqpanda Almaty qalasynda, M.Áýe­zov atyndaǵy Qazaq memlekettik akademııalyq drama teatrynyń ǵı­maratynda saǵat 10.00-de bas­talady. BIIK PARASAT IESI Ulttyq ǵylym akademııasy múshele­ri­niń qatarynda tereń mándi zertteýle­rimen, ashqan jańalyqtarymen, tamasha kitaptarymen halqymyzdyń rýhanı qazynasyna olja salǵan iri tulǵalar az emes. Sol shoǵyrdyń ishinen oıyp turyp óz ornyn alǵan adamdardyń biri keshe aramyzdan qapııada attanyp ketken akademık Rymǵalı Nurǵalı edi. Ol kisiniń alystan jetken azaly habaryn estigende qabyrǵamyz qaıysa qınaldyq. Rekeń shyn máninde búgingi zaman ın­tellıgensııasynyń aldyńǵy qatarly ókil­deriniń biri bolatyn. Ǵylymnyń ózge sa­lalarynda jumys isteıtin árip­teste­ri­mizdiń ózi Rymǵalı Nurǵalıdyń ótken ǵa­syr­dyń 70-shi jyldarynda shyǵa bastaǵan ádebıettanýshylyq eńbekterimen qyzyǵa tanysqan dep senimmen aıta alamyn. Fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor Rymǵalı Nurǵalıdyń us­taz­dyq qyzmeti de qandaı jemisti bolǵanyn bárimiz bilemiz. Ǵalymnyń úsh kitaptan turatyn ádebıettanýshylyq eńbekteri ke­zin­de elimizdiń Memlekettik syılyǵymen mara­pattalǵan. Rekeńniń ǵylymǵa shyn be­rilgen tazalyǵy, bıik parasat ıesi eken­digi ony aka­demııalyq ortada laıyqty bedelge bóledi. Ol kisiniń qashanda ult uranshysy, Alash uly retinde sóıleıtinin biz bárimiz qadir tutatyn­byz. Osyndaı abzal azamatty jetpistiń jota­syna endi shyqqaly turǵan jerinen aramyzdan alyp ketken sum ajaldyń ádiletsizdigi janǵa batady. Qınala turyp: “Qosh, asyl azamat, topyraǵyńyz torqa bolsyn, nuryńyz peıishte shalqysyn”, deımiz. Murat JURYNOV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵylym akademııasynyń prezıdenti. SIZ IRI EDIŃIZ... Jalǵan-aı! Áı, dúnıe netken sholaq edi... Qazaq eli qapııada taǵy arys tulǵaly perzentinen aıyrylypty. “Alashym”, “Elim” degende keýdesi qars aıyrylatyn, ultynyń rýhy men na­mysyna eki dúnıede eshteńeni teń­ger­­megen, qazaq deıtin halyqtyń qaba­ǵyn jerge qaratpaý úshin bar sanaly ómirin arnaǵan sanaýlylarymyzdyń biri, jany jaısań, minezi márt aǵanyń júregi soǵýyn toqtatypty degende arqamyzdy aıaz qaryp ótkendeı boldy. Rymǵalı Nurǵalıuly men úshin jasy úlken aǵa ǵana emes, leksııa oqyp, dáris ber­gen, emtıhan alǵan ustaz ǵana emes, ómir­taný mektebimniń qalyptasýyna erek­she yqpal etken, joly, jóni bólek aǵa-dos, shynaıy ustaz, tuǵyry bıik tulǵa edi. Alpysynshy jyldardyń orta tusynda Almaty deıtin alash jurty­nyń eń sulý, eń ádemi qalasyna arman qýyp, ádebıet izdep kelgen jigitter men qyzdardyń kó­kireginde jattalǵan alǵashqy óner týraly, so­nyń ishinde sóz óneri jaıly áńgi­melerdiń qaı-qaısysy da jadymyzda... Búginde myna fánı dúnıeden baqı dúnıege ozǵan sol ardaqty aǵalardyń ár­qaı­synyń biz úshin orny bólek. Olardyń qaı-qaı­sysyn álgi kókiregimizdiń tórinde qonaq­tap qalǵan ómir, óner, ádebıet ha­qyndaǵy bolmysy taza, adal áńgime­ler­diń bir-bir jaratylysyndaı elesteıdi. Jas kezdegi alǵan bilimiń de, kórgen ortań da, alǵan tárbıeń de keıingi úlken ómirińe serik bolary anyq. Rymǵalı Nurǵalıuly biz úshin sondaı ómirlik qazyna syılaǵan alyp júrekti, alash bitimdi sırek jan­dardyń biri edi. Sóılese sózden aldyrmas, oı dú­nıe­­si­ne súńgise, shashasynan saldyr­mas, bek­zat bitimdi, bekem pikirli, ustassa qaıtpaı­tyn osy bir qaısar jannyń qazaq kórkem oıy men kórkem synı pikiriniń óristep damýyna sińirgen eńbegi orasan edi. So­n­dyqtan bular áde­bıet óziniń órisin ól­sheýsiz keńeıt­ken keshegi jıyrma­synshy ǵasyrdyń aıdyndy keńistiginde dúnıege kelgen árbir jańa týyndynyń avtorlary, eń áýeli, osy Rekeńnen, Rekeń syndy qa­zaq synynyń sol tustaǵy azýly ókil­derinen pikir kútetin. О́z kezeginde Rekeń de, Rekeńniń parasat-paıymy tereń qurby-qurdastary da ádebıet aldyndaǵy adaldyqtaryna kóleńke túsirmeıtin. Rekeń ǵylymda da, ustazdyq ómi­rinde de sol ómirlik qaǵıdatynan jańylǵan joq. Taýyp aıtatyn, kónbedi me, qaýyp aıtatyn, tereńnen sýyryp aıtatyn, tyńdamasa apshysyn qýyryp aıtatyn... ádebı jurtshylyq ta, ǵylymı orta da asyl aǵany sol minezi úshin syılaıtyn. Qaıran da qaıran qazaq synı pikiriniń aq semseri! Qaıran da qaıran qazaq kórkem oıynyń qara kórigi! Qaıran da qaıran alash júrekti adalymyz! Qaıran da qaıran qazaq rýhanı kóshiniń qara nary! Qosh bolyńyz! Ornyńyz oısyrap qalatyn boldy... О́ıtkeni siz ádebıetti taný, ádebıetti ta­ratyp taldaý deıtin, ókinishke oraı, qyzyl kitapqa enip bara jatqan synshy deıtin sırek mamandyqtyń dara bitimdi sanaýly tulǵalarynyń biri, biregeıi edińiz. Siz iri edińiz... Baqul bolyńyz, aǵa. Nurlan ORAZALIN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basqarmasynyń tóraǵasy. BIREGEI ǴALYM EDI-AÝ! Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń taǵy bir báıteregi qulady. Báıterek bolǵanda qandaı edi?! Záýlim edi, orasan keń japyraq jaıǵan, saıasy mol, tamyry tereńge ketken ǵalamat edi. Ǵajaıyp talantty, shetsiz de sheksiz bilimdi, naǵyz eýropalyq úlgidegi ǵalym edi. Nebári jı­yrma bir jasynda uly ustazy Beısenbaı Kenjebaevpen birge “Sabyr Sháripov” atty kitap jazyp, ǵylymı jurtshylyqty eleń etkizgen bolatyn bul Rymǵalı. Sodan bastap jarty ǵasyr boıy týǵan ádebıetiniń san-salaly problemalaryn zerttep, ǵylymǵa ólsheýsiz úles qosyp, bir eńbekten bir eńbegi arta túsip, eldi tań qaldyrýmen bolyp edi. Ásirese, Rym­ǵa­lıdyń qazaq dramatýrgııasy týraly zert­teýleri ala-bóten erekshelenip, qarastyr­ǵan máseleleri men jasaǵan taldaýlary ǵylymı jumys qandaı bolýynyń eta­lony edi. Ol M.Áýezovtiń dramatýrgııasy týraly kandıdattyq dıssertasııa jazyp, óziniń erýdısııasynyń keńdigin tanytyp qana qoımaı, tiliniń óte sheshen, shuraıly ekenin, sóıtip ana tilin keremet meńgergenin kórsetken bolatyn. Oppo­nent bolǵan Ábdilda Tájibaevtyń ózi tań-qalyp: “Rymǵalıdyń tili asyp-tógilip jatyr”, dep súısingenin bilemiz. “Tra­gedııa tabıǵaty” dep jaryqqa shyqqan kitaby – áli kúnge deıin ǵylymı qun­dylyǵymen ǵana emes, taldaý sheber­ligimen oqyr­mandy rıza etýde. Rymǵalı Nurǵalıuly Táýelsizdik al­ǵannan bergi jyldary Alash zııalyla­rynyń murasyn jarııalap, zertteý, nasıhattaý isinde qyrýar jumys atqaryp júr edi. Sonaý 1988 jyly-aq ol Ahmet Baı­tursynovtyń shyǵarmalaryn jınas­tyryp, jeke tom etip shyǵarǵan edi. Osy tomǵa jazǵan alǵy sózinde Ahańnyń aqyn­dyǵymen qatar, ádebıet týraly ǵylymǵa qosqan úlesi týraly salıqaly da dáleldi pikirdi alǵashqy bolyp aıtqan. Al Rymǵalıdyń “Áýezov jáne Alash” atty monografııasy Ahmet Baıtursynov, Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov, Maǵjan Jumabaev, Júsipbek Aımaýy­tovtar týraly, solardyń izin de, jolyn da, qýa shyqqan Muhtar Áýezovtiń shy­ǵarmashylyǵy jóninde, olardyń rýhanı, ıdeıalyq sabaqtastyǵy jaıynda úlken súıispenshilikpen jazylǵan týyndy boldy. Kitaptyń ár taraýyn bir-bir arysymyzǵa arnap, ár qalamgerdiń ádebı mátinine úńile qarap, mátinderdiń tekstologııalyq nusqalaryn sholyp, shyǵarmanyń shyǵý tarıhyn baıandap, ǵalym Alash aqyn-jazýshylarynyń shyǵarmashylyq laboratorııasyn ashqan bolatyn. Ata-babalarymyz bir topyraqtan, Qarqaraly – Abyraly óńirinen bolsa da, biz kesh tabysyp edik. Rymǵalı – Arqada, men – Jetisýda óstik, al bizdi tabys­tyrǵan qazaq degen halyqtyń sóz óneri edi. Osy ónerdi zertteýde, baǵalaýda, na­sıhattaýda Rymǵalı az ter tókken joq, osy jolda uly istiń rahatyn da, mıh­natyn da kórdi. Qosh, asyl qurdasym, baqul bol! Hal­qyńa, qoǵamǵa sińirgen eńbegiń Seni umyt­tyrmaıdy! Alla aldyńnan jarylqasyn! Seıit QASQABASOV. ALTY ALAShTYŃ ASYLY Bizdiń zamanymyzdyń asa kórnekti ǵylym qaıratkeri, ardaqty ustazymyz Rekeń kenetten bul dúnıeden baz keshedi dep kim oılaǵan. Osydan onshaqty kún buryn sóılesip, qazirgi jastar prozasy jaıly áńgimelesip edik. Jetpiske tolǵan aldııar jasyn atap ótý ári mereı, ári salmaq bolyp, baıyz taba almaı júrgenin sezdirgen sonda. – Sender jaqtyń, Jańaarqanyń qymyzy bal ǵoı, toıyma aldyrarsyń, – dep ázil-shyny aralas qolqa da salǵan. Rekeń bizge sonaý alpysynshy jyldarda KazGÝ-de dáris oqydy. Otyzǵa tolmaǵan jas ǵalymnyń ǵalam ádebıeti týraly órbitken áserli leksııasyna qumarymyz qanbaıtyn. Saǵat Áshimbaev, Nurlan Orazalın, Alma Qyraýbaeva, Rızabek Ádýov, Saılaýbek Jumabekov, Áshirbek Kópishevter osy ustazdyń áserimen ádebıet álemine birjola endi. Rekeńniń ulaǵatymen talapshyl boldyq, aqıqatty qadirledik, ulttyq namystyń qudiret kúshine ılandyq. Kórkem sózdiń kıeli ekenin uqtyq. Tálim bergen ustazyń dana bolsa, shákirt bolý bir baqyt, aldyńdaǵy aǵań meıi­rimi tógilgen abzal bolsa, ini bolý zor baqyt. Rekeń ádebıet keńistigin erkin ıger­gen ensıklopedııalyq bilimi bar asa daryndy ǵalym edi. Uqsap baǵýǵa tyrys­tyq, shákirti bolǵanymyzdy maqtan tuttyq. Talaptyny órge, zerdelini tórge ozdyrǵansha taǵat tappaıtyn qamqor aǵa edi. Jaqsylyǵyn kóp kórdik, jaqsy­lyq­pen qaıtarýdy paryz sanadyq. Keıingi jaryq kórgen irgeli eńbegi – “Qazaq ádebıetiniń altyn ǵasyry” arqyly Alash arystarynyń mol murasyn qaıta zerdeledi. Endi Rekeń áleminiń óz altyn ǵasyryn bizderge zerdeleýge jazypty. Aýyr tıdi, aldııardaı ardaqtynyń qazasy. Ahańnan soń, qazaqtyń Aqse­leýinen soń tynshydy ma bul jalǵan desek, sabyr tappapty. Qosh aıaýly aǵa, alty alashtyń asyly! Aldan SMAIYL, Parlament Májilisiniń depýtaty. QOSh, BEDEL-DOS! Qap! Tosyn habardyń oqys jetkenin qarashy... Sýyq habar júrekti ezdi-aý... Astanadan kúni keshe ǵana kelip edim, dosymdy taba almaı ketip edim... Telefonyn almaǵan... Endi, mine... Jalǵan-aı, Sen de kóshtiń be bul jal­ǵan­­nan... Sený qıyn... О́tkinshi dúnıe degen... О́tken kúnder eske túspeı me mun­daıda. Rymǵalıdy alǵash kórgenim este. Shıdeı aryq, qulaǵy qalqıǵan, ashań jigit kisige barlaı qaraıdy eken. Bir baıqaǵanym: sóılep tur, erkin kósiledi, tipti tarpańdaý ma qalaı? Ol kezde biz oqıtyn jýrnalıstıka bó­limi KazGÝ-diń fılologııa fakýltetine tirkeýli edi. Rymǵalı fılfakqa túsipti. Bul jigitti kóbine-kóp kitaphanalardan kó­remiz, kitapty kózi qyzarǵansha oqı­tynyn baıqadyq... Alǵashqy kýrstardy fılfakta oqyǵan Rymǵalı 3-shi kýrstan bizdiń jýrna­lıstıka bólimine aýysty. Birden jaqyn aralasyp kettik. Rymǵalıdyń kelýimen bizdiń biraz ji­gitter kitaphana esigin ashatyn boldy, kó­bine sabaqtaryn sonda daıyndap, sonda “tirshilik” etetin qalypqa tústi. Kitapty jarysa oqıtyn dárejege jetti. Rymǵa­lıdyń oqýy jaqsy edi, sol zerektigin bizge kelgesin de tanytty. Júırik qashan da júırik! Sońǵy kýrstarǵa taman Rymǵalı gazet-jýrnal betterinde maqalalarymen jıi kórindi. Jazý-syzýynda tyń ekpin bar, maqala, ocherk, synı materıaldary tosyn bastalyp, tosyn aıaqtalatyn, zaty bólek esti dúnıeler... Onyń jazǵandary oqýshysyn birden eleń etkizetin... “Lenınshil jas” – Rymǵalıdyń qoly boldy. Stıli jastar basylymyna oń keldi, sodan tópedi-aı kelip. Qulash-qulash, etekteı-etekteı maqalalary jıi shyǵady. О́stip júrip ol ádebı synǵa kóshti, óner taqyrybyna oıysty. Ásirese teatr jaǵyn qaýzady. Baqsaq, Rymǵalı teatrdy tekke qýyp ketpegen eken, aldyna maqsat etip qoıǵan kandıdattyq jumysyn jazyp júrgenin keıin bildik. Bul isin jáne sátti aıaqtady. Sodan doktorlyǵyna kiristi, qorǵady. Biraq bul jol oǵan ońaı bolǵan joq. Bárine tózdi, tóze júrip qıyndyqty jeńdi. Jáne bilimimen jeńdi, súıeý baldaqsyz, jeke kúresip júrip muratyna jetti. Ǵulama ǵalym boldy. Akademıktik ataq aldy. Túbi jaqsynyń tegi jaqsy. Qazaqtyń jalpy negizi jaqsy halyq qoı, tárbıesi besikten qalyptasatyn mundaı ult jer betinde az. Rymǵalıdyń tálimi jórgeginen qalyptasqan desek oryndy. Rymǵalıdyń tabıǵı darynyn shynaıy zerdelegen kisi onyń shyn talantty jan ekenin baǵdarlar edi. Mundaı jandardy “ulttyq úlgi” deıdi óser el. Eńbegi halqy úshin, qalamy rýh úshin, aqyly zaman úshin jumsalatyn tulǵalar ómirde kóp emes. Rymǵalı jan-jaǵyna sáýle túsirip júretin jan-tyn. Osy retten de onyń shákirtteri kóp. Bir jáıt eske túsedi. Meniń roman jazyp júrgenimdi biletin (Amankeldi batyr jaıly) dosym birde maǵan telefon shaldy. – Seniń romanyńdy “Jalyn” baspasynyń taqyryptyq josparyna “Qyzyl jalaý” degen atpen kirgizip jiberdim. Janryn tarıhı-revolıýsııalyq roman dedim, – deıdi. – Aý, men áli romanymdy bitken joqpyn ǵoı, – desem, ol: – Oqa joq, bitpeseń bitiresiń! – dep, meni bılep-tóstep aldy. Aqyry meni kóndirdi. Maǵan endi romanymdy jazýdy jedeldetýge týra keldi. Qamshyny bastym. Kúzinde jýrnaldyq nusqasy (1977 j) “Juldyzda” jaryq kórdi. Uzamaı “Qyzyl jalaý”degen atpen kitap bolyp shyqty. Endi az kúnde 70-ke tolatyn Rymǵalı Nurǵalıuly ǵulama ǵalym, zııaly ustaz, kóptegen tom-tom kitaptar, óziniń 7 tomdyǵyn shyǵarǵan jazýshy edi. Búginde kóp jurt alashshyl. О́z basym soǵan sene bermeımin. Al Rymǵalıǵa se­ne­tinmin. О́ıtkeni, ol Ahańdy, Álekeńdi (Ah­met Baıtursynov, Álıhan Bókeı­hanovty) shyn aqtaryla – qanymen, janymen jazǵan ǵalym-izdenýshi edi. Muny onyń ádebıetke, jalpy Túrki álemine sińirgen asa qundy isi dep baǵalaǵan oryndy. Rymǵalımen qazaq qaýymy maqtansa bolady. Qosh, ar-uıat, rýhty, qımas namysty – Rymǵalıym, betke ustar bedelim, az kúngi ǵumyrda syılasyp ótken Dosym! Qoǵabaı SÁRSEKEEV, jazýshy. ULT NAMYSYN USTANǴAN Qara habar... Aıaq asty... Tosyn-aı... Qaldy-aý qulap kóńil degen qosym-aı. Alty alashty qazasymen jylatqan, Arysym-aı! Aıaýlym-aı! Dosym-aı! Qara kózden aqqan jastyń josyny-aı, Qaıran júrek qaıdan tursyn shoshymaı. Basy saıran, túbi oıran dúnıeden Oıda joqta ótkeniń be osylaı?! О́zińsiz bul ómir-dúnıe bosyn-aı. Tirligińe tilek, nıet qosyp-aı, Jetpisińdi toılaımyz dep júrsek biz, Aldyńda ajal tur eken aý tosyp-aı! Irisi ediń, birisi ediń alyptyń, Alash dese, aıtady endi janyp kim?! Iesi ediń ult namysyn ustanǵan, Kıesi ediń qazaq degen halyqtyń. Asyl sózden monshaq tizgen, laǵyldan, Arysym-aı, Arǵa ǵana baǵynǵan! Akademık Rymǵalı eń biz úshin Jıyrmadaǵy stýdenttik shaǵyńnan. Jap-jasyl sol kezińnen-aq jalyn jas, Er ediń sen jalǵandyqqa qanyń qas. “Eýrazııaǵa” ustaz aǵa tabylar, Esenbaıǵa ózińdeı dos tabylmas! Essiz ajal bergen kimge eseni, Qulap taýym, qaıtty kóńil meseli... Dostaryńmen qoshtasýyń eken-aý – “Saǵynyshtyń bir tamshysy” keshegi... Esenbaı DÚISENBAIULY. NAǴYZ AKADEMIK EDI... Rymǵalı Nurǵalıev qazaq ádebıeti tarıhynda erekshe oryn alatyn úlken ǵalym, tanymal kósemsózshi, ulaǵatty ustaz. Ol 60-shy jyldaǵylar dep atalatyn aǵymnan bolatyn. Bul toptyń ókilderi totalıtarlyq oılaý júıesiniń sanalyq tinine syzat túsirdi, qazaqtyń kóne ádebıetiniń adamzat órkenıetine qosqan úlesi týraly tolǵaqty máseleler kóterdi. Ardaqty aǵadan aıaq astynda aıyry­lyp qaldyq. Dýbaıdan jetken qaraly habar janymdy jetimsiretip, basylmaı­tyn ókinish, jubanbaıtyn óksikke ulasty. Kózden de, kóńilden de ketpeıtin kóri­nister kóz jasyma shylanyp, býaldyr, saǵym dúnıege aınalyp barady. ...1966 jyly Qazaq memlekettik ýnıversıtetiniń fılologııa fakýltetine qujattarymdy tapsyryp, emtıhanǵa daıyndalyp júrgenbiz. Konsýltasııany R.Nurǵalıev júrgizdi. Betiń bar, júziń bar demeı, týra sóıleıtin jas jigit eken. Ol: “eger muǵalim bolǵylaryń kelse, pedagogıkalyq ınstıtýtqa barý kerek, al óz taǵdyryńdy qazaq ádebıetin damytýǵa arnaǵylaryń kelse, KazGÝ-ge kel. Men senderdi sondaı qyz-jigitterdiń qata­rynan kórgim keledi”, – degen. Keremet stýdenttik kúnder bastaldy. Abıtýrıenttik shaqtan bastaý alǵan Rekeń ekeýmizdiń aǵaly-inili, ustazdy-shákirttik jyly qarym-qatynasymyz ornyqty. Sol syılastyq búgingi kúnge deıin úzbeı jalǵasyp kelgen. Endi ustazymnyń nurly júzin, baıypty da salmaqty sózin saǵynyp ótetin shyǵarmyn. Ár adamnyń taǵdyry ártúrli. Rekeńniń taǵdyry ońaı bolǵan joq. Qazaqtyń kilem asty oıyndarynyń qurbany bolyp, doktorlyq dısserta­sııasy bekimedi. Bireýlerdiń unjyrǵasy túsip, ǵylymnan qol úzip, ózin joǵaltyp alar ma edi? Al R.Nurǵalı kúresker adam. Ol kúıinse ishinen kúıindi, biraq jaýlaryn tóbesine shyǵarǵan joq. Basqa jumys jazdy. Doktorlyq ataq aldy. Bedel de, bilim de onyń irgeli ǵalymdyq tulǵasyn kótere tústi. Jıi kezdesip, telefon shalysyp, tipti keıde saǵattap sóılesetin ádet te paıda boldy. Keıin kórshi turdyq. Birge serýen quryp, Esentaı ózeniniń jaǵalaýynda ótken-ketkendi, bolashaqtyń baǵyt-baǵdarlamalary týraly da pikir alysyp turdyq. Men akademık Rymǵalı Nurǵalıevti ózimdi abıtýrıentten doktorlyqqa deıin jetkizgen ustazym dep bilemin, ári aǵa retinde kózi jumylǵansha keńesip júrdim. Ádebıettiń, mádenıettiń qoǵam da­mýyndaǵy, qoǵamdyq sanany qalyptas­tyrýdaǵy róli týraly jasaǵan zertteý­leriniń bárinen R.Nurǵalıdyń ensıklo­pedııalyq bilim deńgeıi kórinip qana qoımaı, onyń azamattyq tulǵasy men bolmysy tanylady. Rymǵalı Nurǵalıev óziniń 70 jylǵa jetpes ǵumyrynda 14 ǵylym doktoryn, 42 ǵylym kandıdatyn daıyndap, úlken ustaz retinde, abyroı men bedel bıiginde dúnıeden ótti. Qosh, naǵyz akademık, baqyl bol, asyl aǵa, umytylmas ustaz! Ýálıhan QALIJAN, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, arlament Májilisiniń depýtaty. MURASY BOLAShAQQA QYZMET ETEDI Rymǵalı aǵa qaıtys boldy degen habar tóbeden jaı túskendeı etti. Aıaýly, abzal aǵa ómirden ótti ózekti órtep. Aqylshy ustaz, halqynyń asyl tekti perzenti, dar­han daryn ıesi, qazaq sóz óneri sheber­le­riniń biri, talantty ǵalym, alashshyl qaı­ratker Rymǵalı Nurǵalı ketti aramyzdan máńgilik saparǵa attanyp. Abyrjyǵan kóńil-kúıden oıǵa da eshteńe oralmaıdy eken. Isterge shara joq. Aıaýsyz ajal taǵy da ardaqtymyzdy alyp tyndy. Men úshin Rymǵalı aǵanyń orny bó­lek edi. Ǵylym jolynda da, ómir jolym­da da aqylshym bolyp edi. Týǵan inisi Aı­ǵalıdan kem kórmeı, aǵalyq qamqorlyǵyn aıamap edi. Týǵan jeri Semeı polıgo­nynyń aýmaǵy ekenin aıtyp syr bólisýshi edi. О́mirden erte ketken aǵasy men eki inisiniń, qaryndasynyń jaıyn baıandap muńaıatyn. Bári de polıgonnyń kesiri deýshi edi. О́zin de sol polıgonnyń zardabynan paıda bolǵan túrli syrqat mazalap júrgenin aıtatyn. Aǵanyń qyryq jyldan asa ýaqyttan beri ýnıversıtet aýdıtorııasynda oqyǵan leksııasy aldynan dáris tyńdaǵan myń­daǵan stýdentterdiń júreginde uıalap, kó­ńil­derinde toqylǵany sózsiz. Sheber stıl, sheshen tilmen órilgen dáris maz­muny tyńdaýshysyn uıytyp, sanalaryna ádebıet áleminiń qasıetin sińdirgen, alash rýhyn uıalatqan sátter shákirt kóńilinen óshpek emes. Aǵanyń artynda qalǵan murasy eshqa­shan ólmeıdi. Bolashaq urpaqqa qyzmet etip, birge jasaı beredi. Qosh bol, asyl aǵa, ardaqty ustaz! Qunypııa ALPYSBAEV. USTAZDYQTY ULTYNYŃ UIаTYNA BALAITYN Kórnekti ǵalym, ulaǵatty ustaz, qazaq rý­ha­nııatynyń aıtýly ókili, qoǵam jáne má­de­nıet qaıratkeri Rymǵalı Nurǵalı ómirden ótti. Sanaly ǵumyryn ult mádenıeti men áde­bıetine arnaǵan, ǵylym jolynda aıanbaı ter tókken, ádebıettaný salasynda eleýli mektep qalyptastyrǵan ǵalym-ustazdyń halqyna bergeni kóp, bereri odan da kóp edi. Akademık R.Nurǵalı 2000 jyly jańa­dan boı kótergen Astanaǵa qonys aýdaryp, elordanyń eńsesi bıikteýine, mundaǵy áde­bı-mádenı ómirdiń jandanýyna qomaqty úles qosty. Sonymen birge jańa astana­myz­daǵy ǵylymı-rýhanı ortanyń qalyp­ta­sýyna eleýli eńbek sińirdi. Astana qalasynda Elbasy bastamasymen kóterilgen rýhanı-mádenı máselelerdiń barlyǵyna belsendi aralasyp, kóp iske basshylyq jasaı bildi. Rymǵalı Nurǵalıdyń shákirt tárbıeleý isindegi ustazdyq tálimi talaı jastyń ta­nym kókjıegin keńeıtti. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetinde qazaq ádebıeti kafedrasyn basqara júrip, shákirtterge oqyǵan dáristeri jaýqazyn ke­leshek urpaqtyń qanatyn bekitip, baǵytyn túzeýine dańǵyl jol saldy. Birshama jyl dıssertasııalyq keńestiń tóraǵasy boldy. Ýnıversıtettiń ǵylymı keńesi májilis­terinde mańyzdy oılaryn ortaǵa salyp júrdi. Ǵalym orta jáne joǵary mektepke arnap oqý quraldaryn daıyndady. Sondaı-aq respýblıka joǵary oqý oryndaryna ǵy­lymı kadr daıyndaý isine de aıryqsha úles qosyp, on tórt ǵylym doktory men qyryq eki ǵylym kandıdatyn daıyndap shyǵardy. Rymǵalı Nurǵalıuly qoǵam ómirine de belsene aralasty. Máselen, Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Termınologııa jáne ono­mastıka komıssııalarynyń múshesi retinde tutas elimizdegi jer-sý attarynyń jáne Astana qalasyndaǵy kóshe attarynyń ulttyq baǵytta qalyptasýyna zor eńbek sińirdi. “Ǵalymnyń haty ólmeıdi” degendeı, akademık Rymǵalı Nurǵalıdyń jarqyn beınesi ǵylymı orta men ujymynyń esinde saqtalyp, óskeleń urpaqtyń sanasynda júredi. L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń ujymy. ÁDILDIKTIŃ ALDASPANY “Rymǵalı baqılyq boldy” degen sýyq sóz júrekti aıazdaı qaryp, qanjardaı tilip ótti. Bireý tosynnan basqa soqqandaı, býyn-býynymnan ál ketip, óń men tústiń arasyndaǵydaı eseńgirep otyryp qaldym. Qulaǵym estigen sózdi mıym men júregim qabyldar emes. Apyrmaý, kúni keshe ǵana emes pe edi, ýnıversıtetke túskennen soń tanysyp, tabysyp, dostyqtyń qımas sezimi kóńi­limizde búr jarǵany. Úshinshi kýrstan keıingi jýrnalıstik alǵashqy praktıka­myzdy eki oblysta ótkizgenmen, tórtinshi kýrstan keıingi praktıkamyzdy birge ót­kizeıik dep kelisip, Qaraǵandy oblystyq “Ortalyq Qazaqstan” gazetine birge barǵanbyz. Odan keıingi jol-saparymyz da birazǵa deıin qatar órildi. Ýnıver­sıtettiń sońǵy kýrsynda oqyp júrip sol kezdegi jastardyń súıikti gazeti “Lenın­shil jasta” qyzmetti birge atqardyq. Oqýdy bitirip, dıplom qolǵa tıgen soń oblystarǵa tilshi bolyp baryp, ómirdi bile túseıik degen nıetpen Rymǵalı sol kezdegi Selınograd oblysyna, men qanattas jatqan Qaraǵandy oblysyna “Lenınshil jastyń” menshikti tilshisi bolyp qatar attandyq. Odan keıingi jolymyz eki aıryldy. Ýnıversıtettiń aspırantýrasyna túsken Rymǵalı az-aq jyldyń ishinde ǵylym kandıdaty, ǵylym doktory ataqtaryna ıe bolyp, Jazý­shylar odaǵynda jyl qorytyndylary boıynsha jasaǵan baıandamalarymen, ádebı-syn eńbekterimen qazaq ádebıetiniń eleýli tulǵalarynyń birine aınaldy. Rymǵalı Nurǵalıdyń ulttyq qundy­lyqtarymyzǵa – ádebıet taný men teatr tanýǵa úles qosyp jazǵan, jilik maıy tolymdy, salıqaly eńbekteri joǵary baǵalanyp, Memlekettik syılyqqa ıe bolǵanda ol qýanyshyn da birge toılap, mar­qaıǵan edik. “Týra bıde týǵan joq” de­gendeı, ádebı shyǵarmalarǵa pikir aıtqan­da da ol árqashan ádili men shyndyǵyn aıtyp, tilip túsetin. Onyń ot aýyz, oraq tilinen talaılar-aq yǵyp júretin. Biraq ol eshkimdi de orynsyz kústánalaýǵa barmaıtyn. Kishkentaı bala kezinen Semeı polı­gonyndaǵy azap pen tozaq sııaqty atom bombalary jarylystarynyń zardabyn shegip, ómir men turmystyń da nebir kúrdeli synaqtarynan syr bermeı ótken asyl azamattyń ystyq ta asaý júregi máńgilikke toqtap tyndy. Biraq artynda ultymyzǵa qyzmet ete beretin, ólmeıtin shyǵarmalary men ádebı eńbekteri qaldy. Uldary men qyzdary qaldy. Onyń endigi ǵumyry solarmen jalǵasady. Qosh bol! Janyń jánnatta bolyp, nuryń peıishte shalqysyn, asyl dos! Bolat BODAÝBAI, jazýshy.