«Saıasattyń bir tili – dánekerlik»

Qazaqstannyń Reseıdegi Tótenshe jáne ókiletti elshisi Zaýytbek TURYSBEKOVPEN áńgime – Qurmetti elshi myrza, biz – Reseımen irgeles, ejelden kórshi, aralas-quralas jatqan, tarıhymyz da, taǵdyrymyz da ortaq elmiz. Keden odaǵynda bolýymyz, Birtutas ekonomı­ka­lyq keńistikke kirýimiz, sol sııaqty Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaev táýelsizdik jyldarynyń eleń-alańynda kóregendikpen negizin qalaǵan Eýrazııalyq odaqqa birigýdiń Reseı tarapynan qolǵa alynyp jatqan búgingi qadamdary buǵan aıqyn dálel bola alady. Qazaqstan men Reseıdiń yntymaqtastyǵy qazir qaı kezdegiden de bıik óristep, jańa sapalyq deńgeıge kóterildi. Memleketaralyq osy ıgi qarym-qatynastardyń jaı-kúıi, damý barysy týraly baıandap berseńiz. – Qazaqstan Respýblıkasy men Reseı Fede­rasııasy arasyndaǵy qarym-qatynastardyń qazirgi ahýalyn «barlyq salada oń úrdispen serpindi damý ústinde» dep baǵalap, osylaı sıpattaýǵa bolady. Jalpy, jan-jaqty qatynastarymyzdyń qalypta­syp, damýynda eki qujattyń aıryqsha mańyzy bar, olar – Dostyq, yntymaqtastyq jáne ózara kómek týraly shart, sondaı-aq HHI ǵasyrǵa baǵdarlanǵan Máńgilik dostyq pen odaqtastyq týraly deklarasııa. Bul tarıhı qujattarda ár eldiń egemendigin ózara qurmetteýdiń, teń quqylyqtyń, tatý kór­shiliktiń, eki jaqqa da tıimdi yntymaqtas­tyqtyń negizi qalanǵan. Eki el arasyndaǵy strategııalyq áriptestiktiń nyǵaıýyna Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaev pen Reseı Prezıdenti D.A.Medvedevtiń bıik deń­geıdegi kezdesýleri men kelissózderi keleli tynys ashyp, keń óris berip otyr. Sonyń nátıjesinde barlyq sala boıynsha qol jetken ýaǵdalastyq­tardy abyroımen iske asyrýǵa tolyq múmkindik týdy, ózara baıla­nystarymyz barynsha jetilip, tereńdeı tústi. Mysa­ly, 2010 jyly ǵana Qazaq­stan men Reseı Prezıdentteri 11 márte kezdesti. Álbette bul kezdesýlerde eń aldymen eki jaqty yntymaqtastyqty nyǵaıtýdyń perspektıvalary keńinen talqylana­tyny sózsiz. El basshylarynyń taıaýda ǵana ótken kezdesýi barysynda Birtutas ekonomıkalyq keńistiktiń 2012 jylǵy 1 qańtardan bastap jumys isteı bastaýyna negiz qalaıtyn irgeli qujattarǵa qol qoıyldy, Eýrazııalyq ekono­mıkalyq komıssııa quryldy. Bul – Keden odaǵyn­daǵy úsh memleket ıntegrasııanyń neǵurlym jańa satysyna kóterildi degen sóz. Negizgi jumystar Qazaqstan men Reseıdiń 2011-2012 jyldarǵa arnalǵan birlesken is-qımyl jos­pary aıasynda atqarylady. Budan basqa, óńirler arasynda ártúrli salalardaǵy yntymaq­tastyq bo­ıynsha eki júzden astam kelisimderge qol qoıyl­ǵan. Kórshi elderdiń ózara bereke-birliginiń ózekti máseleleri úkimetter deńgeıinde de ońtaıly sheshimin tabýda. Uzaq merzimdik baǵdarlamalardy oryn­daý, ekonomıkalyq ynty­maq­tastyqty damytý, shekara boıyndaǵy baıla­nys­tardy jetildirý, birlesken mádenı-gýmanı­tarlyq jobalardy júzege asy­rý buǵan eleýli yqpal etýde. Saýda-ekono­mıkalyq qatynastardy odan ári damytý máseleleri birlesken Úkimet­aralyq komıssııa sheńberinde, sondaı-aq ártúrli baǵyttar boıynsha jumys isteıtin komıssııalarda júıeli talqylanyp turady. Bizdiń ekono­mıkalyq yntymaqtastyǵymyz ulttyq ekonomı­kalar men eksporttyń shıkizattyq baǵytyn birlesip eńse­rýge, ekonomıkalyq damýdy ınnovasııalyq jolǵa kóshirýdi qamtamasyz etýge baǵdar ustaı otyryp, prınsıpti jańa bıikke shyqty deı alamyz. – Qazir mádenı-gýmanıtarlyq baılanys­tardyń utymdy damyp, jan-jaqty jetile tús­keni anyq baıqalýda. Osynyń aıasynda sońǵy jyldary elshilik Qazaqstannyń, qazaq hal­qynyń tarıhyna qatysty eleýli mádenı jo­balardy júzege asyrǵany málim... – «Bári ótedi, bári ózgeredi» desek te, halyq tarıhynyń ýaqyttyń ózi umyttyrmaıtyn kezeń­deri bolatyny belgili ǵoı. Sonyń biri 1941-1945 jyldardaǵy Uly Otan soǵysy der edim. Soǵys­tyń aıaqtalǵanyna 66 jyl boldy, biraq áli kúnge deıin sol qaharly jyldarda qaza tapqan qahar­mandar esimi tolyq belgili emes. Habarsyz ketken, súıegi qaıda jatqany belgisiz jaýyngerler jetip arty­lady. Burynǵy maıdan dalalaryn aralap, izdeý jumystaryn júrgizetin reseılik otrıadtar jyl saıyn soǵystyń belgisiz soldattarynyń súıegin tabady. Ústimizdegi jyly izdeýshiler tapqan 1054 keńes soldattary men ofıserleriniń súıegin Tverdiń memorıaldyq kesheninde salta­nat­ty jerleý rásimine ózim de qatystym. Bulardyń arasynda óz otandastarymyz, qazaqtar da az kezdespeıdi. Biz Tver oblysynyń Rjev qalasynda qazaqstandyq 100 jáne 101-derbes atqyshtar brıgadalarynyń jaýyngerleri qurmeti­ne eskertkish ornatý ıdeıasyn kótergende, keıin ony aqtóbelikterdiń qarjylaı kómegimen júzege asyrǵanda eń aldymen jerles­terimizdiń erligin basqa jurtqa pash etý maqsatyn kózdedik. Onyń ústine eki brıgada qatysqan qantógisti shaıqas syry 2007 jyldan keıin ǵana birtindep ashyldy, jalpy naq osy maıdandaǵy soǵys barysynyń derekteri 2017 jylǵa deıin jabyq dep esepteledi. Onyń ústine jaýyngerler­diń tolyq tizimi ne Qazaqstanda, ne Reseıde saqtal­ma­ǵan eken. Mine, osyndaı qıyndyqtarǵa qaramastan, biz eń aldy­men eskertkish ornatý jónindegi kelisimge qol jetkizdik. Odan keıin Elshilik dıplomattary Reseı Qorǵanys mınıstr­liginiń Podolskidegi muraǵa­tyn­da birneshe aı shuqshıyp otyryp, qos brıgada jaýyngerleriniń aty-jónin jaýyngerlik jýrnaldardan, ártúrli anyqtamalardan, sol kezdiń basqa da qujattarynan mysqaldap jınady. Nátıje­sinde on myń jaýyn­gerdiń esimi anyqtaldy, olardy Rjevtegi eskertkish qabyrǵasyna jazdyq, bulardyń 8600-den astamy óz qandastarymyz. Sóıtip, osy arqyly uly soǵys­ta ulttyń atyn shyǵarǵan qaharman aǵa-atalardyń esimin máńgilik este qaldyrdyq, urpaqtary taǵzym etip keletin qasıetti orynǵa aınaldyrdyq. – Jergilikti bıliktiń eskertkishke qazaq­standyq on myń adamnyń aty-jónin jazýǵa kóp ýaqytqa deıin kelisim bermeı kelgeni belgili. Munyń jolyn qalaı taptyńyz? – Eskertkishke qazaqstandyq jaýyngerlerdiń tegin túgel jazamyz degende, kórshilerimiz áýeli kibirtiktep qaldy, birden kesip aıtpasa da, ishteı buǵan qarsy ekendikterin sezdim. Bara-bara adam attaryn jazýdyń múlde qajeti joq dep shyqty. О́ıtkeni, Rjevtegi osy tektes basqa eskertkishterde jaýyn­gerlerdiń aty-jóni joq deýge bolady. Reseılik áriptester sony alǵa tartyp, kóp ýaqytqa deıin «eskertkish ornatýmen ǵana shekteleıik» degen pikirden taımady. Árıne, munyń belgili-belgisiz sebepteri bar ekenin sezdim. О́zińiz oılańyz, soǵys jyldary Rjev shebinde 1 mıllıon 350 myń­nan astam adam qaza tapqan dep esepteledi, qaladaǵy keshendi eskertkishterdiń bári de ortaq mazmunǵa saı salynǵan. Al sol kezde qazaqstandyqtardyń eskertkishinde Rjev úshin qan tókken qaharmandardyń aty-jóni jarqyrap turady... Áriptesterimizdiń oıynda ne turǵanyn túsindim, soǵan qaramastan, qaıta-qaıta baryp, kezdesip, úzdiksiz kelissóz júrgizý nátıje­sinde qalaı da eskertkishke on myń jaýyngerdiń tegin jazý qajettigine kóndirdim, kózderin jetkizdim. Qa­zaq­standyqtar turǵyzǵan eskertkish qazir basqa­lar­men salystyrǵanda áldeqaıda aýqymdy, álde­qaıda eńseli kórinedi. Onyń mazmunyn ashyp turǵan eń basty artyqshylyq – jaýyngerlerdiń aty-jóni­niń jazyl­ǵany. Eskertkish taqtasyna biz qaza tapqan jaýynger­lerdi ǵana emes, osy brıgadalar sapynda soǵysqan, kózi tiri, búginde aldy toqsanǵa kelgen aqsaqal-qaHarmandarymyzdyń esimin de qosa jaz­dyq. Eskert­kishtiń ashylý rásimine oraı uıymdas­tyrylǵan «Jeńis poıyzymen» Rjevke kelgen ataqty brıgada­lardyń tiri júrgen sanaýly soldattarynyń tas taqtadan óz aty-jónderin kórgendegi tolǵanys­taryn tilmen aıtý jetkizý tipti múmkin emes... Jalpy, bul jobany halqymyzdyń erlik tarıhyn este qaldyrý jolynda atqarylǵan mańyzdy is boldy dep sanaı­myn. Kóp uzamaı bizdiń usynysymyzǵa sáıkes Rjev qalasynyń bir mektebi qazaqstandyq brıgada­lar­dyń atymen ataldy. Jerlesterimizdiń soǵys jyldarynda Rjev-Tver-Vıazma maıdanynda kórset­ken óshpes erligin este qaldyrý úshin osy shepte shaıqasqan basqa da qazaqstandyq alty dıvızııa jaýyngerlerine baılanysty Rjev-Vıazma mura­jaıyn uıymdastyrýǵa qatysty pysyqtalyp jatqan jobalarymyz bar. Elshiliktiń júıeli, tabandy júrgizgen nátıjeli jumystarynyń arqasynda byltyr Máskeýdiń № 229 orta mektebine Keńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshulynyń esimi berildi. Baýkeń – búkil hal­qymyz batyrym dep tanyǵan qaıtalanbas tulǵa. Onyń atyn alǵash shyǵarǵan Máskeý túbindegi shaı­qastar. Sondyqtan ózi jan aıamaı soǵysyp, qan tógip qorǵaǵan Máskeýdeı qalada Baýyrjandaı batyrdy máńgilik este qaldyratyn bir belginiń bolýy kerek edi. Muny búkil halqymyz kútip júrgen. Biz Elbasymyzdyń tapsyrmasymen halyqtyń sol tilegin júzege asyrýǵa dáneker boldyq... – Zaýytbek Qaýysbekuly, sózińizdi bóleıin, kópshilik bile bermeıtin bir jáıt eske tústi, qa­zaqtyń «til – elshiniń qylyshy» degen máıekti sóziniń mánin ashatyn sáttiń oraıy kelip qaldy... Máskeý merııasynda shaharbasynyń qatysýymen Baýkeńe mektep atyn berý týraly másele qara­lyp jatqan kúrdeli sátte Iýrıı Lýjkov: «Bul kisige osy ýaqytqa deıin nege ataq berilmegen?» dep suraǵan edi. Sonda sizdiń: «Baýyrjan Momyshuly aqıqatty tý etken, eshkimnen taısalmaıtyn, birbetkeı, óz pikirin eshkimniń bet-júzine qaramaı batyl aıtatyn naǵyz batyr edi. Siz sııaqty ádiletti adam bolatyn», degen sózderińiz belgili bir shamada máseleniń tezirek, ońtaıly sheshilýine yqpal etkenin biletin edik. – Ol ras, joǵaryda aıtqanymdaı, Reseı aýma­ǵynda qandaı da bir eskertkish belgiler ornatýdyń ózin­dik qıyndyǵy bar, buǵan bıliktiń de, basqa­lardyń kózin jetkizý ońaıǵa túse qoımaıdy jáne ol tez sheshiletin másele emes. Sondyqtan mundaı rette áserli dep sanalatyn, adamdardy ılandyra alatyn kez kelgen qolaıly ádisti, ońtaıly sátti paı­da­lanýǵa týra keledi. «Almaty» metrosyna baılanys­ty aıtyl­ǵan áńgime she? Oǵan keıinirek toqtalar­myn. Baýyrjan Momyshuly týraly áńgimemizdi jalǵas­tyrsaq, osy rette Elshiliktiń qoldaýymen jaryq kórgen «Legen­­darnyı batyr» jınaǵynyń tusaýkeser rásimine jınalǵan reseılik ardagerler­­diń keıin Máskeý ákimshiligine bizdiń usynysymyzdy qoldap hat jazǵa­nyn aıtpaı ketýge bolmaıdy. Sol sııaqty Baýkeńe mektep atyn berý týraly másele Máskeý merııasynda qaralǵan kezde batyr týraly shyndyqty aıtýym belgili bir jeńiske jetkizgendeı bolyp edi. Bul is oıdaǵydaı sheshilgen soń, biz Jambyl jáne Aqtóbe oblystary ákimdikteriniń qoldaýymen jáne Máskeý úkimetinen de qosymsha qarjy bóldirip, Baýyrjan mektebiniń jáne Á.Moldaǵulova atyndaǵy № 891 orta mekteptiń qazirgi zamanǵy oqý-tehnıka­lyq qural-jab­dyqtarmen jan-jaqty jaraqtandyry­lýyna, túbegeı­li jańarýyna basshylyq jasadyq. Bir jazdyń ishinde eki mektepti burynǵy kúıinen adam tanymastaı etip ózgertý ońaı emes, sonda da, elimiz­diń atyna laıyq bolý úshin barynsha jaýapkershilikpen atqardyq. – Mektepterge baılanysty sózińizde siz «ata-analardyń kózqarasy» degendi aıtyp qaldyńyz. Bul shynymen sheshýshi faktordyń biri bolyp sanala ma? – Reseıde kez kelgen obektige, sonyń ishinde mektepke at berý kezinde qoǵamdyq pikir, jalpy jurt­shylyqtyń oıy jan-jaqty zertteledi jáne mundaıda ata-analar pikiri sheshýshi daýysty bolyp sanalmasa da, belgili bir dárejede eskeriledi. Al Baýkeń atyndaǵy mektep aldyn ala belgili bolǵan soń, biz elimizdi jurtshylyqqa jaqsyraq tanysty­ryp, tur­ǵyn­dardyń mektep atyna qatysty oń pikirin qalyp­­tastyrý úshin Zelenograd qalasynda qazaq­standyq birneshe óner ujymdarynyń konsertin uıymdastyr­dyq, mektepte ata-analardy jınap kezdesý ótkizdik. Osy kezdesýde Qazaqstan men Reseıdiń búgingi qarym-qatynasy, Baýyrjan Momyshulynyń ómiri, erligi týraly keńinen áńgimeledim. Jınalǵan ata-analar, tutastaı deýge bolady, mektepke Baýyr­jan Momysh­ulynyń atyn berý týraly usynysty tolyq qoldady. Biraq, áli esimnen ketpeıdi, kenet bir apa­myz: «Men nemeremniń attestatynda belgisiz bir adamnyń atyndaǵy mektepti bitirdi degen jazý jazylǵanyn qalamaımyn», dep aıtyp qaldy. Kimniń aýzyna qaqpaq bolasyń?!. Mundaı pikirlerdiń bola­tynyn bilgenmin. Aıtqan sózimizde tura almasaq, qarsylyqtyń tipti kóbeıetinin sezgenmin. Sol sebepti, joǵaryda aıt­qanymdaı, oqý jyly aıaqtalysymen búkil jaz boıy Baýkeńniń mektebin túbegeıli jańar­typ, jańa oqý jylyna oıdaǵydaı daıyn ettik. Mektep basshylyǵy maǵan: «Jan-jaqtan basqa mektep­ter­diń muǵalimderi, ata-analar kelip, qarap, tań­qalyp, qazaqstandyqtarǵa rıza bolyp jatyr», dep habarlady. Oqý jyly bastalǵan kúni saltanatty lıneıkaǵa qatysyp, sóz sóıledim. Sol kezde baıaǵy qarsylyq bildirip, nemeresi týraly aıtatyn apaıdy surastyrdym. «Ol kisi mekteptiń mynadaı túrlen­genin kórip, bir kezde aıtqan sózinen uıalyp, kelmeı qaldy», dep mektep dırektory keshirim surady. «Bermegendi berip uıalt» demeýshi me edi qazaq osyndaıda. – Elshi myrza, ultymyzdyń talaı arysta­rynyń ómir-ǵumyry Reseımen baılanysty bol­dy ǵoı, qatal zamandar qudyretimen súıegi osy elde qalǵan azamattarymyz qanshama?! Osy ba­ǵyt­­ta jasalǵan jumystar jóninde aıta otyrsańyz. – Elbasymyzdyń tapsyrmasymen, Qazaqstan Úkimetiniń qoldaýymen ótken jyly Orynborda 1917-1920 jyldary Alashorda úkimeti otyrystar ótkizgen, birinshi jáne ekinshi jalpy qazaq sezderi ótken úıge, sondaı-aq 1913-1918 jyldary «Qazaq» gazetiniń redak­sııasy ornalasqan, Ahmet Baıtursy­nov turǵan úıge memorıaldyq taqtalar ornatyldy. Orynbor jurtshylyǵy Álıhan Bókeıhanov, Ahmet Baıtur­synov, Mirjaqyp Dýlatov jáne basqa qaırat­ker tulǵalardyń abzal beınesi men adal isteri jó­ninde tanymdyq, taǵylymdyq, tárbıelik áńgimege qanyqty. Osy saltanatty rásimde men orynborlyq áriptes­terge Dostyq saıabaǵyn ashý jóninde usynys jasa­dym. Ondaǵy oıym – ómir joly Reseımen baıla­­nysty bolǵan qazaqtardyń, sonyń ishinde Alash arystarynyń, sondaı-aq Qazaqstanǵa qatysy bar reseılik belgili tulǵalar eskertkishteriniń alleıa­syn jasaý edi. Bolashaq halyqaralyq joba Orynbor jáne Astana qalalary ákimdikteriniń oń qoldaýyna ıe boldy, qazir eki tarap ta muny júzege asyrýdyń joldaryn pysyqtaýda. Tárbıelik mańyzy zor bul bastama Qazaqstan men Reseıdiń dostyq baılanys­tarynyń túp-tamyry qaıda jatqanyn óskeleń urpaqtyń bilip ósýi úshin asa qajet dep oılaımyn. Ústimizdegi jyly Máskeýde belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Turar Rysqulov turǵan úıge eskertkish taqta ornatyldy. Turardy keńes zama­nyn­da memleket basshylyǵynda jaýapty jumystar atqarǵan, Lenınmen, Stalınmen qatar júrgen jalǵyz qazaq deý­ge bolady. Soǵan qaramastan, ol da otyzynshy jyldardaǵy stalındik saıası qýǵyn-súrginde jazyq­syz jazaǵa ushyrady. Máskeýde Turar turǵan úıge memorıaldyq taqta ornatylýy eki elde de halyqtyń óz ulyna kórsetken qurmeti jáne Turar syndy armanda ketken azamattardyń bárine qoıylǵan eskertkish-belgi dep qabyldanǵany sodan bolsa kerek. – «Eskertkish taqta ornatyldy» dep jaı aıtyla salǵanymen, buǵan qol jetkizgenshe elshilik tarapynan kópshiliktiń kózine kórine bermeıtin kólemdi uıymdastyrý sharalary júrgi­zilgeninen jaqsy habardarmyz. Bul baǵyt alda da jalǵastyrylatyn bolar dep oılaımyz. – Árıne, jeke tulǵalarǵa jappaı eskertkish ashý, memorıaldyq taqta ornatý, t.b. osy tektes shara­lardy iske asyrý mindetti shart bola qoımas, biraq olardy umytpaı, udaıy urpaqtar esine salý, múm­kindikti eskere otyryp, este qaldyrý sharalaryn qolǵa alý – bárimizdiń perzenttik paryzymyz. Bul oraı­daǵy ortaq másele – árdaıym eldik rýhty kórsete bilý, ulttyq qasıetińdi bildirý, sáti túsip turǵan iske sebepshi bolý. Bir mysal keltire keteıin: ústimizdegi jyly belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, qazaqtyń asyl ulda­rynyń biri Smaǵul Sádýaqasovtyń súıeginiń 78 jyl boıy Máskeýdiń Don zıratynda turǵan kúli Qazaq­stanǵa jetkizildi. Zırattan kúl salynǵan qutyny alýdan bastap, ony ushaq bortyna shyǵaryp salýǵa deıingi barlyq qajetti rásimdik jumystardy uıymdas­tyrýǵa Elshilik dıplomattary bir kisideı atsalysty, marqumnyń rýhyna arnap as berýge járdemdesti, keıin reseılik qazaqtar arasynda Smaǵuldyń ómiri men qaırat­kerlik tulǵasy jaıynda tanymdyq áńgimeler ót­kizil­di. Mundaı is-sharalar Elshilik ómirinde úzdiksiz júrip jatady. Barlyq jaǵdaıda da biz halyq tarıhyna qatysty árbir máselege, árbir derekke qurmetpen, iltıpatpen qaraımyz jáne bul baǵyt­taǵy kez kelgen ıgilikti iske tikeleı atsalysamyz, qoldaımyz, kómek kórsetemiz, bastamashy bolamyz. «О́li rıza bolmaı, tiri baıymaıdy» degendi halqymyz tegin aıtpaǵan. Soǵan sáıkes naq osy baǵytta jurtshylyq bolyp, bárimiz birlesip atqa­­rýǵa tıisti jumystar áli de az emes dep oılaımyn. – Elshi myrza, budan birer jyl buryn astra­handyq aǵaıyndarmen áńgimelesken kezimizde olar: «Bókeı hanǵa zırat turǵyzý kóp jyldardan bergi armanymyz edi, biraq sonyń reti kelmeı júr...», dep qynjyla aıtqany esimizde. Al bıyl­ǵy Bókeı han zıratynyń saltanatty ashylý rásiminde Astrahan oblysynyń gýbernatory Aleksandr Jılkın sizdi birneshe márte «kesene qurylysynyń shyn máninde proraby boldy» dep atap aıtty. О́zara tyǵyz baılanysty osy eki pikir elshiliktiń bastamasymen taıaýda júzege asyrylǵan jańa halyqaralyq joba jaıyna toqtalyp ótýińizdi suranyp turǵan tárizdi. – Qazir Reseıde 1 mıllıonǵa jýyq otandas­tary­myz turady, sonyń ishinde 160 myń qandas aǵaıyn Astrahan oblysyn mekendeıdi. Qazaq sany jaǵynan Astrahan – Reseıde birinshi orynda tur jáne olar oblys halqynyń shamamen 15-16 paıyzyn quraıdy. Elshi bolyp taǵaıyndalǵan soń birinshi issaparymda osy otandastarmen kezdesýge bardym, Qazaqstan men Reseıdiń memlekettik shekarasyna taıaý jerde jatqan, Krasnoıar aýdanynyń Kishi aral aýylyndaǵy Seıit babanyń, Bókeı hannyń zıratyna táý ettim. Biraq qazaqtyń Bókeıdeı ataqty hanynyń temir syryq­tarmen qorshalǵan zıratynyń jalpy túri kóńilge qonbady, ol hannyń atyna da, ataǵyna da laıyq emes eken. Bókeı ordasynyń tarıhyn, Bókeı hannyń, onyń uly Jáńgirdiń halqymyz úshin istegen eńbegin biletin adam muny jaqsy túsinse kerek. Surastyryp kórsem, atalǵan másele jergilikti qazaq­tardy da, eldegi aǵaıyndy da kópten tolǵan­­­dyryp júr eken. Bókeı handaı uly babamyzdyń basyna kórnekti kesene turǵyzý ıdeıasy solaı týdy. Atyraýlyq bir top ultjandy, eljandy azamat­tar­dyń Bókeı han beıitin jańadan turǵyzýǵa qar­jylaı kómek kórsetý nıetteri bar ekenin ári Elshilik qolǵa alǵaly turǵan istiń jergilikti halyqtyń tilek-múddesine de saı keletinin sáti túsip Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa aıttym, Elbasy­myz bizdiń usynysymyzdy birden qoldady. Sóıtip, 2010 jylǵy qyrkúıekte Prezıdentimizdiń tapsyrma­symen Astrahan oblysynda issaparda bolyp, oblys gýbernatory Aleksandr Jılkınmen kezdestim. Kezdesý barysynda Bókeı hanǵa kórnekti kesene turǵyzý jónindegi ýaǵdalastyqqa qol jetti, keıinnen oblys gýbernatorymen birge qurylysty bastaý rásimin ótkizdik. Kesene salynyp jatqan kezde onyń ártúrli uıymdastyrý jumystaryna baılanysty Astrahanǵa taǵy da onshaqty ret jol tústi, Máskeýde sheshýge týra kelgen máseleler qanshama?! Munyń bárin aıtýdyń qajeti bola qoımas, alaıda, Astrahan oblysy gýbernatorynyń «qurylystyń proraby boldy» deýiniń syry osynda shyǵar dep oılaımyn. Sóz oraıynda myna máseleni de aıta keteıin. Kópshilik «Bókeı hanǵa osy ýaqytqa deıin nege kesene turǵyzylmaı keldi?» dep surap jatady. Máselen, Qazaqstanda batyrlarǵa, bılerge, óner qaıratkerle­rine, t.b. ataqty tulǵalarǵa eskertkish ornatyp, kesene salýdyń óz reti bar. Reseıdiń qazaq kóp qonys­tanǵan óńirlerinde de sondaı estelik belgiler orna­týǵa bolady. Qazir Astrahan oblysy aýmaǵynda Qurmanǵazynyń kesenesi bar, Qurmanǵazy atyndaǵy halyqaralyq mádenı ortalyq kesheni salynǵan, qala ortasynda ataqty kúıshiniń at ústindegi eskertkishi tur. Biraq bul rette Bókeıdiń jóni bólek, ol – ishki qazaq ordasynyń hany, keıde tutastaı Kishi júzdiń hany dep de atap jatady. Burynǵy Bókeı ordasynyń aýmaǵy qazirgi Reseı men Qazaqstannyń kóptegen óńirlerin qamtıdy. Demek, Bókeı han – Edil men Jaıyq arasyna ornalasqan memlekettik qurylym – Bókeı ordasyn basqarǵan saıası qaıratker, saıası tulǵa. Osynyń bárin eskere kelgende, óz aýmaǵynda Bókeı hanǵa kesene turǵyzýǵa kelisim berýi úshin eń aldymen Reseı tarabynyń saıası sheshimi kerek edi. Al qaı ýaqytta da saıası sheshim qabyldaý ońaı emes, ol máseleniń barlyq qyryn, kózge kórinbeıtin, kópke bilinbeıtin ishki ıirimderin jan-jaqty saralap, salmaqtap, saraptaýdy qajet etedi. Kezdesýler kezinde men Elbasymyzdyń búkil­álem­dik bedelin, tıisti tapsyrmasyn alǵa ustap, eki memleket arasynda ornyqqan búgingi jaqsy qarym-qatynasty negizge ala otyryp, reseılik áripteste­rime Edil boıyn jaılaǵan qandas aǵaıynnyń, Qazaq­stannyń batys oblystary turǵyndarynyń kóńil kúıin, arman-tilegin jetkizýge tyrystym. Bókeı hanǵa kórnekti kesene turǵyzý, ásirese, belgili bir shamada Reseıdegi ártúrli saıası naýqandar kezinde oń nátıjege jetýge yqpal etetindigine erekshe nazar aýdarýǵa týra keldi. Bókeı hannyń jańa kesenesi shekaralyq aımaqtaǵy yntymaqtastyqty arttyraty­ny da sózsiz edi. Osyǵan baılanysty Seıit baba men Bókeı han jatqan jerge burynnan da eki memleketten táý etip keletin adamdar sanynyń endi kúrt artaty­nyn, sóıtip oblysta týrızm jańasha damıtynyn dáıektep, negizdep berdim. Jasyratyny joq, reseılik áriptester tarapynan maǵan: «Sizder anaý eskertkishti alyp tastadyńyzdar ǵoı», «Anaý qalanyń atyn ózgerttińizder ǵoı, sondaı jaǵdaıda biz qalaı Bókeı hanǵa kesene salýǵa ruqsat berýimiz múmkin», degen sııaqty zilsiz ýájder aıtylmaı qalmady. Túsinistikke qol jetkizý úshin osynyń báriniń tigisin jatqyzyp, senimdi dálel keltirýge, nanymdy jaýap berýge, nıetimizdiń durystyǵyna áriptesterimizdiń kózin jetkizýge týra keldi. Bizdiń maqsat-múddemizdi, tarı­hy­myzdy qurmetteıtin ult­tyq qasıetimizdi jaqsy túsinetin Astrahan obly­synyń gýbernatory, Qazaq­stannyń «Dostyq» orde­niniń ıegeri Aleksandr Jılkınge eń aldymen osy saıası sheshimi úshin shyn rızashylyǵymyzdy bildirgenimiz jón. Gýbernator ekeýmiz kóp uzamaı Elshilik pen Astrahan oblysy ákimshiliginiń Bókeı han kesenesiniń qurylysy jónindegi birlesken is-sharalar josparyn bekittik. – Bókeı hanǵa kesene salýdy qolǵa alǵan kezde, sizdiń Báıdibek baba, Domalaq ana, Bes ana, Shash­ty Ázız kesenelerin jańǵyrtýǵa, «Orda­basy» monýmentin ornatýǵa, О́zbekstanda Áıteke bı kesenesin turǵyzýǵa, Tóle bı kesenesin qaıta qalpyna keltirýge basshylyq jasaǵan tájirı­­beńiz kómekke kelgeni sózsiz. Bular ózara jeliles áńgimeler ǵoı. Endi О́zbekstanda oraıyn keltirgen ıgilikti isterińizden de habardar ete ketseńiz. – Úsh bıimizdiń ekeýi О́zbekstan jerinde. Tashkentte – Tóle baba, Nuratada – Áıteke baba, Túrkis­tan­da – Qazybek baba jatyr, úsheýiniń geografııalyq kindigi ispetti ortada qazaqty biriktirgen Ordabasy tur. Jaratylystyń ózi bulardy osylaı damyldaýǵa jazǵan tárizdi. Sondyqtan eskertkish ne kesene qaı elde salynsa da, qazaq halqynyń tarıhyna, ataqty tulǵalarǵa degen kózqaras bireý ǵana bolýǵa tıis. Mundaıda «ol anaý óńirdiń adamy ǵoı», «ol pálensheniń babasy ǵoı»... degen sııaqty qyńyr áńgime eldik muratqa qyzmet ete almaıdy. Árbir qandasymyzǵa bárimiz bir qazaqtyń balasymyz dep qaraǵan jón. Naǵyz ultty bıiktetetin qasıet osy. Biz jalpy namysqoı halyqpyz ǵoı. Babalardyń basy qaraımaı, belgisiz jatýy bir jaǵynan namysty da oıatpaı qoımady. О́zbekstanda bolsyn, Reseıde bolsyn, áıgili tulǵalarǵa kesene turǵyzý isin qolǵa alǵan sátte, meniń alǵa qoıǵan maqsatym da, muratym da osy el namysy, ult namysy boldy. Ekinshi jáıt – shet elde óz halqyńnyń tulǵa­lary­na kesene salýdyń kózge kórine qoımaıtyn belgili bir shekteýleri bar. Onyń shet-jaǵasyn aıtyp óttim ǵoı. Qaı kezde de munyń qolaıly sáti bolady, sony der kezinde kóre bilý kerek. Qazaqstanda Áıteke bıge kesene salý jóninde talaı márte áńgime bolǵanyn, birneshe qor bar ekenin, qarjy jınal­ǵanyn biletinmin. Biraq zıratyna barǵanda ózim de kórdim, «osy jerge Áıteke bı jerlengen» degen mármár tastaǵy jazýdan basqa eshteńe joq edi. Shynynda bul aqshamen bitetin dúnıe emes, til tabysýdan shyǵatyn dúnıe edi. Jeti jigit jınalyp, qarjymyzdy qosyp, ıgilikti iske talaptanyp jatqanymyzda, buryn О́zbekstanda kóp jyl jaýapty qyzmetter atqarǵan qandasymyz Ibadýlla Qalybekov esimdi azamattyń: «Áı, bul bitpeıtin is qoı... О́zbek aǵaıyndar buǵan ruqsat bere qoıar ma eken?» dep kúmándanǵany áli esimde. Jergilikti halyqpen sóılesip kórgenimde, olar­dyń Áıteke bıden góri Seıitqul áýlıeni kóbirek bilińkireıtinin baıqadym. Bul maǵan ózbekstandyq áriptesterdiń aldyna máseleni bas­qasha qoıýǵa sebepshi boldy. О́zbek baýyrlarǵa áýeli Áıteke bı Báıbekuly shyqqan Álim ulysy­nan bastap, tarıh­ty áriden qozǵadym. Áıteke babamyzdyń qazaqtyń áıgili úsh bıiniń biri bolyp tarıhqa engenin, túbi bir túrki halyqtaryna ortaq tulǵa ekenin aıttym. Ol búkil túrki-parsy halyq­tary moıynda­ǵan, kezinde Nuratany basqarǵan ataqty Seıitqul áýlıe­niń urpaǵy ekenin, al Seıitqul áýlıeniń atasy Oraz qajynyń Ámir Temirge bas keńesshi bolǵanyn, Oraz qajynyń uly Aqshanyń Qoqanǵa han bolǵanyn atap kórsettim. Aqshadan Báıbek, Báıbekten Áıteke bı týǵan dedim. Sondaı-aq Samarqandy 47 jyl bılep, sondaǵy ataqty meshitterdi saldyrǵan Jalańtós bahadúrge Áıteke babamyz atalas týys bolyp keletinin táptishtep túsindirýge tyrystym. Sóıtip, Nurata jerinde kesene salýǵa ruqsat aldym, qurylys barysynda onyń aýmaǵy ulǵaıyp, tutas keshenge aınaldy. Keıin baryp kórgenimde baıqadym, Áıteke bıge kórnekti kesene salynǵan soń, ózbek baýyrlar da sol mańaıdaǵy burynǵy eski úılerdi buzyp, bárin retke keltirip, jańartyp, jaqsartyp jatyr eken. Áýlıeniń árýaǵy qoldady degen osy shyǵar... Al Tóle baba О́zbekstanda Qarlyǵash bı retinde belgili. Oblys ákimi bolyp júrgende alǵash ret baba kesenesine jóndeý jumystaryn júrgizip, aýla­syn keńeıtip, osy jerge aıban, meshit saldyrǵan retim bar edi. Sol kezde-aq maǵan kesenege jóndeý júrgizbek túgili, bir shege qaǵýǵa bolmaıdy degen edi. Elshi bolyp kelgen soń baba basyna taǵy bardym. Kesene tozyp, sý men sor irgetasyn kemirip, kirpishteri mújilip, kúıi ketip qalǵan eken. Biletinder kesene endi bes jyldan artyq tura almaıdy dedi. Áýeli «apatty jaǵdaıda tur» dep jabylady, adam kirgizbeıdi, sodan keıin turǵan orny bir túnde tegistelip shyǵa keledi, iz de qalmaı­dy, desti olar. Osynyń bárin zerdeleı kelip, týralap barǵanda, Tóle bı kesenesin jóndeýge ruqsat ala almaıtynymdy bildim. Basqa jolyn izdeý kerek boldy. Dál sol jyly Tashkenttiń 2200 jyl­dyǵy merekelengeli jatyr edi. Osyny paıdalanyp, bul toıǵa bizden ózbek baýyr­larǵa syılyq bolsyn, dep Sheıhantaýyr kesenesiniń ishi-syrtyn jańartý jumystaryn júrgizýge, oǵan qosa, qatar turǵan Tóle baba kesenesin retke keltirýge ruqsat aldym. Ol kezeńdegi uıymdastyrý shara­larynyń, atqarylǵan qurylys jumystary­nyń bárin qazir egjeı-tegjeıli aıtýdyń qajeti bolmas, al túptiń túbinde nátıjesi ózimiz kútkendeı bolyp shyqty. Sheıhantaýyr kesenesi jańǵyrdy, HVII ǵasyr­dyń kirpishin taýyp, Tóle baba kesenesin tutas­taı qaıta qalpyna keltirdik, jańarttyq. Basyna jeti tonna kóktas ornatyp, buǵan deıin Qarlyǵash bıdiń kesenesi atalyp kelgen qazaqtyń uly qaıratkeriniń máńgilik damyl tapqan mekeniniń bosaǵasyna birinshi ret Tóle bı baba­myzdyń shyn atyn jazdyrdyq. Qazir ol Tashkentke keletin sheteldik týrısterdiń qyzyǵa tamashalaıtyn sáýlet eskertkishteriniń birine aınaldy. – Endi Máskeý metrosyndaǵy «Almaty» stansasy týraly aıtyp berseńiz. Jańa keıinirek toqtalarmyn dep edińiz. – Máskeý metrosynyń bir stansasyna qazaq­standyq ataý bersek dep sońǵy jyldary maqsatty jumys istegenimizdi kópshilik biledi. Bul týraly «Egemen Qazaqstanda» da jazyldy («Máskeýdegi – «Al­ma­ty», Almatydaǵy – «Máskeý» – 15.07.11). Áýeli «Qazaq­stan» degen ataý úshin kúrestik, odan keıin «Astana» ataýy úshin áreket jasadyq. Eke­ýiniń de sáti túspedi, qoǵamdyq pikirdi jeńe almadyq. Más­keýdiń zańy boıynsha, stansa ataýy jer ústindegi obek­tilerdiń ataýymen úndesip turýy kerek jáne mundaı jaǵdaıda sol aýdanda turatyn halyqtyń qoǵamdyq pikiri qatań eskeriledi. Oılastyra kele, ońtaıly dep tapqanymyz bolashaq Brateevo stansa­sy boldy. Bul 1985 jyly Qazaqstannyń burynǵy astanasynyń qurmetine qoıylǵan Almaty kóshesine jaqyn ornalasqan edi. Sondyqtan «Brateevony» «Almatyǵa» qaraı burý áreketin bastadyq. Aldymen Brateevo aýdanynda turatyn máskáý­likterdi ózimizge tartyp, tyǵyzyraq qarym-qaty­nas jasaı bastadyq. Jańa oqý jyly bastalǵanda osy aýdandaǵy №975 mektepke baryp, muǵalim­dermen, ata-analarmen tanysyp, ústimizdegi jyl­dy Qazaqstanmen tanysý jyly dep jarııalaý týraly usynys aıttym. Bul usynysty mektep ujymy da, ata-analar qaýymy da qoldady. Budan keıin aýdan turǵyndarynyń qatysýymen Panfılov dıvızııasy­nyń Máskeý úshin shaıqastaǵy uly erligine 70 jyl tolýyna baılanysty úlken is-shara ótkizdik. Osy is-sharalarǵa qatysqan Keńes Oda­ǵynyń marshaly, KSRO-nyń burynǵy Qor­ǵanys mınıstri Dmıtrıı Iаzov, Máskeý qalalyq ardagerler keńesiniń tór­aǵasy, Eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri, belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri Vladımır Dolgıh jurtshylyqqa ataqty Panfılov dıvızııasynyń Almaty qala­synda qurylǵany týraly basa aıtyp, «Almaty» ataýynyń Máskeý jurtynyń júregine sol qaharly jyldardaǵy qahar­mandyq erlikpen birge jetkenin baıandady. Reseıge tanymal «A-stýdıo» toby ónerpazdarynyń konsertin uıym­­dastyryp, bul toptyń da tusaýyn kesken Almaty qalasy ekeni kórermen esine salyndy. Sóıtip, qoǵamdyq pikirdi stansaǵa qazaq­standyq ataý berýdiń oryndyly­ǵyna qaraı beıimdeı aldyq. Sonyń ózinde, arnaýly komıssııada qaralǵan kezde, tarazy basy teń túsip turdy. Komıssııa múshele­riniń jartysy qoldady, jartysy qarsy boldy. Máskeý meriniń orynbasary, óz jerlesimiz Lıýdmıla Shvesovanyń: «Men de Almatyda týdym, son­dyqtan stansa ataýynyń «Almaty» bo­lýyn qalaı­myn. Al Alma­ty metrosynda «Máskeý» stansasy bolady», degen sózinen keıin qoldaý­shylar jaǵy jeńiske qaraı bir taban jyljydy. Soǵan qara­mastan, qarsylyq­taryn bildirip, Máskeý merine Brateevo ataýyn ózgertpeý týraly hat jazýshylar az bolǵan joq. Sózdi túıindeı kelgende, metro ataýyn alý aýyr boldy, biraq oǵan qalaı da qol jetkizdik. Máskeý úkimeti 2011 jylǵy 29 qarashada «Almaty» ataýyn túpkilikti bekitti, amanshylyq bolsa, 2012 jyldyń sońyna qaraı Máskeý metro­synda elimizdiń atyn shyǵaryp turatyn «Almaty» stansasy paıda­lanýǵa beriledi. – Elshi myrza, suhbatymyzdy túıindeı kele, mazmundy áńgimeńiz úshin rızashylyǵymyzdy bildire otyryp, saıasat degen jalpy uǵymnyń ózińiz ustanatyn, ózińiz tuty­natyn tilin qalaı tujyrymdar edińiz? – Qaı salada eńbek etseń de, egemen elińniń jaqsy ataǵyn bıik ustap, óskeleń ultyńnyń qadir-qasıetin qurmettep, otanshyl rýhyńdy túsirmeı, halqyńnyń múddesine saı keletin árbir ıgilikti iske qolyńnan kelgenshe járdemdesip, yqpalyńdy tıgizip júrgennen, ómirde jaqsylyqqa jol ashqannan artyq ne bar?! Saıasat degenińizdiń tili, bálkim kilti de naq osy adaldyqqa, izgilikke dánekerlik etý bolsa kerek.

Áńgimelesken Serikqalı BAIMENShE,  «Egemen Qazaqstan».

Máskeý.