Foto: Erlan OMAR, «Egemen Qazaqstan»
Elbasy Nursultan Nazarbaev tabıǵaty erekshe, mol tarıhı murasy bar elimiz úshin týrızm men ólketanýdyń orny eren ekendigin atap ótken bolatyn. Sondaı-aq byltyr Memleket basshysy usynǵan «Qazaqstannyń kıeli jerleri geografııasy» jobasy da týrızm týynyń bıik jelbireýine birden-bir tetik der edik. Tabıǵaty tamyljyǵan, tarıhy san ǵasyrdan tamyr tartatyn qazaq jeri týrızmniń taptyrmas ortalyǵy bolýǵa ábden laıyq. Sonymen bıylǵy maýsymda elimizdiń qandaı aımaqtaryna at basyn tireýge bolady?
Qarqaraly
Qasıetti Qarqaraly – Arqadaǵy eń ádemi tabıǵat múıisteriniń biri. Qarqaraly qalasy ishki saıasat bóliminiń málimetterine súıensek, Qarqaraly ulttyq tabıǵı parkiniń jalpy aýdany 112,1 myń gektardy quraıdy. Onyń ishinde 21,3 myń gektar týrıstik jáne rekreasııalyq is-sharaǵa arnalǵan. Osy sebepti memlekettik ulttyq tabıǵı park aımaqtaǵy týrızmdi damytýǵa óte qolaıly. Búginde jalpy qýaty 2,5 myń adamdy qabyldaýǵa qabiletti 26 týrıstik nysan bar. Árıne, Shaıtankóldeı shyraıly kóldi, Astaý kóldeı (Basseın kóli) tylsym mekendi, Jırensaqaldaı dara shyńdy, ataqty Shahterdi kórýge árkim qumar. Byltyr bul aýdanǵa 49 628 adam kelgen.
Qarqaraly óńirine at basyn burǵan adam aldymen ulttyq tabıǵat parkimen tanystyrý maqsatynda jumys istep turǵan tabıǵat murajaıy men jabaıy janýarlar qorshaýyna soǵyp ketýine bolady. Sonymen qatar ulttyq parktiń janynda týrısterdi qabyldaýǵa arnalǵan vızıt ortalyǵy bar. Jalpy, týrızm ındýstrııasyn damytý maqsatynda Qarqaraly birqatar jobalardy iske asyrýda. Aldymen Qarqaraly qalasynan 15 shaqyrym jerde ornalasqan «Chkalov» qystaǵyndaǵy «Aısa» kempıngi jobasyn aıta ketkenimiz jón. 25 bólmeli qonaqúıde jobaǵa sáıkes, jergilikti halyq pen týrısterdi qamtamasyz etý úshin jylyjaı men mal sharýashylyǵy kesheni, basqa da qurylystar júrgizilýde.
Sondaı-aq «Joljaqsy» týrıstik aımaǵyn damytý aıasynda 20 orynǵa arnalǵan 2 qabatty kottedj meımandaryn qabyldaýǵa ázir. Munda 2 orynnan turatyn 24 bólmeli ǵımarattyń qurylysy aıaqtalǵan. Táýligine 90 adamǵa deıin qyzmet kórsetetin múmkindigi bar. Demalys úıi byltyr maýsym aıynda paıdalanýǵa berildi.
Sonymen qatar Qarqaraly ulttyq parki aýmaǵynda «Berloga» týrıstik kesheni de meımandaryna qushaǵyn aıtqara ashady. «Atlant Building KZ» JShS 50 mln teńge qarjy quıyp, týrıstik keshendi damytý aıasynda jalpy kólemi 60 oryndyq eki úıdiń qurylysyn aıaqtady. Ol keshenniń basty ereksheligi – sporttyq demalýdy nasıhattaý. Keshende dıetolog, psıholog, massaj mamandary jumys isteıdi.
Qarqaralyǵa qatysty ataqty «Tas bulaqty» bilersiz. Bıyl sol «Tas bulaq» taýly qonaq úıiniń janynan taǵy da bir demalys ortalyǵynyń qurylysy bastaldy. Bul joba Qarqaraly qalasynyń aýmaǵynda júzege asyrylýda. Demalys úıin damytý aıasynda jalpy syıymdylyǵy 30 oryndy úılerdiń qurylysy júrgizilip, mańaıyna 200 qaraǵaı otyrǵyzyldy. 2019 jyldyń ekinshi jartysynda iske qosý josparlanyp otyrǵan demalys orny keleshekte Qarqaralynyń kórikti kelbetin tamashalaýshylarǵa taptyrmas meken bolǵaly tur.
Qarqaraly – murajaı qala. Alash arystary oqyǵan, shákirt tárbıelegen tarıhı ǵımarattar, Mádıdiń eskertkishi, ataqty Qunanbaı qajynyń qasıetti meshiti týrıster úshin tyń derekterdi boıyna búgedi.
Osyndaı kıeli jerdi kórýge kelgen týrısterdi tartý úshin demalys úıleriniń jumysy áli jandana túspek.
Balqash
Elimizdiń injý-marjandarynyń biri – Balqash kóli. Tabıǵaty tartymdy, sýy saýmal kókshe teńizdi kóp týrıster kózden tasa qyla qoımaıdy. Jazda jaǵasynda qyzdyrynyp, qysta balyǵyn aýlap, baı sýdy barynsha kádesine jaratyp jatqandar az emes. Jetisýǵa qaraı bet alǵan saıahatshy kóldiń jaǵasynan bólek, Bektaý ata sııaqty kórkem taý tabıǵatyn qamtı keteri sózsiz. Ondaǵy qasıetti úńgirler, tańbaly tastar, qola dáýirinen qalǵan kóne qorymdar da sheteldik, tipti qazaqstandyqtar úshin de ashylmaǵan aral. Balqash kóline kelýshilerdiń sany jylyna 15 myńnan asady eken. Sonyń negizinde jergilikti bıýdjetke orta eseppen 250 mln teńge paıda túsedi. Aıta ketý kerek, kórikti Kókshe teńizdi kórýge Germanııa, AQSh, Kanada, Polsha jáne Reseı Federasııasynan kelýshiler sany jyldan jylǵa artyp keledi.
Týrısterdi tolǵandyratyn suraq – jol máselesi. Bul turǵyda Balqash kóline barý byltyrdan beri mehnat týǵyzbaıdy. Ishki týrızmdi jáne Qazaqstannyń kýrorttyq aımaqtaryna kólik qatynasyn damytý maqsatynda birqatar ishki marshrýttar ashyldy. Atap aıtqanda, jazǵy maýsymda Astana men Almatydan Balqashqa, Úsharal men Úrjarǵa turaqty áýe reısteri jumys isteıdi. Balqash kóline «Iýjnoe nebo» áýe kompanııasy aǵymdaǵy jyldyń 29 mamyrynan bastap Astana – Balqash baǵyty boıynsha 9 000 teńgelik tarıfpen, al Almaty – Balqash baǵyty boıynsha 14 000 teńgelik tarıfpen ushýǵa bolady. Sonymen qatar, osy áýe kompanııasy Shyǵys Qazaqstan oblysyndaǵy Alakól jaǵalaýyna Astana – Úrjar baǵyty boıynsha 19 500 teńgelik tarıfpen tasymaldaıdy.
Balqashta týrıster toqtaıtyn 37 oryn bar. Al týra kóldiń jaǵasynda 300 adamdy birden qabyldaıtyn «Samal», «Jemchýjına» syndy 4 demalys orny jumys isteıdi. Odan bólek, qala boıynsha motelder, pansıonattar, bir qabatty býngalo, kottedjder, shaǵyn úıler men páterler de demalýshylar úshin bar jaǵdaıdy qarastyrǵan. Jalpy, 629 nómir bir ýaqytta Balqashqa kelgen qonaqtardy qysylmaı qarsy alady.
Kókshe teńizdiń jaǵasynda 2020 jylǵa deıin 6 joba júzege asyrylady dep josparlanýda. Bul týrısterdiń sanyn 70-80 paıyzǵa kóbeıtpek. Balqash qalasynyń kásipkerlik jáne aýylsharýashylyǵy bóliminiń basshysy Balzak Álmaǵanbetovtiń aıtýynsha, Balqash qalasynda týrızm salasymen aınalysatyn 50 kásipker bar. Al jaz mezgilinde qosymsha qyzmet kórsetý boıynsha 1200-1300 jumys oryny ashylady.
Qaladaǵy oqý oryndary da týrızmniń damýyna ózindik úlesterin qosýda. Aıtalyq, oqýshylardan quralǵan «Qaınar» klýby únemi qalanyń tarıhy men týrıstik múmkindikteri týraly baǵyt-baǵdar beretin beınerolıkter ázirlep, ǵalamtorda belsendi jarııalaýdy qolǵa aldy. Mundaı jumystar týrıster úshin taptyrmas málimet bolyp esepteledi. Týrısterdiń kelýine qolaıly jaǵdaı jasaý maqsatynda ótken jyldan bastap poıyzdarǵa qosymsha vagondar qosyldy.
Bolashaqta Balqashta básekege qabiletti týrıstik ındýstrııany qurýǵa múmkindik bar.
Baıanaýyl
Týrıstik salany damytýdyń 2023 jylǵy deıingi tujyrymdamasyna sáıkes, Baıanaýyl aýdany elimizdegi týrısterdiń qyzyǵýshylyǵyn týdyratyn oryndardyń tizimine engen. О́ıtkeni Jasybaıdaı jaýhardy, Sabyndykóldeı shalqardy kórgen týrıstiń kóńil kókjıegi keńeıip sala beredi. О́tken jyly aýdannyń tabıǵatyn tamashalaýǵa 160 myńǵa jýyq týrıst keldi. Demalýshylarǵa 395,0 mln teńge kóleminde qyzmet kórsetildi. Baıanaýyl aýdanynyń dene tárbıesi, sport jáne týrızm bóliminiń málimetterine súıensek, 301 adam jazǵy maýsymdyq jumys oryndarymen qamtylǵan.
Árıne, Baıanaýyldy betke alǵan adam Jasybaı men Sabyndykóldi saǵalap qana qaıtpaıdy. Asty kenish, ústi peıish Toraıǵyr aýyldyq okrýginiń aýmaǵynda S.Toraıǵyrovtyń kesenesi, Toraıǵyr kóli, Áýlıebulaq, Aımanbulaq jáne Saryadyr bulaqtary kósile aǵyp jatqanyn aıta ketken abzal. Byltyr atalǵan eldi-mekenniń ishki joldary ortasha jóndeýden ótkizildi.
Jasybaı kóli – Qazaqstandaǵy taza ári móldir kólderdiń biri. Sebebi sýy tas astyndaǵy bulaqtardan keledi. Jasybaı demalys aımaǵynda tabıǵı sulýlyqtan bólek, jaǵajaıyna kúnnen qorǵaıtyn shatyrlar, kólge 8 tústi, bıiktigi 11 metr jaryqtandyrylǵan sýburqaq pen uzyndyǵy 8 metrdi quraıtyn pırs ornatylǵan. Jaıaý júrginshilerge arnalǵan qashyqtyǵy 1 shaqyrym, eni 8 metrdi quraıtyn jol, qoǵamdyq tártiptiń aldyn alý maqsatynda 3 beınekamera týrısterdiń qaýipsizdigine kepil. Sonymen qatar, demalys aımaǵynda týrıstik aqparattyq ortalyq qoldanysqa berildi. Ortalyq arqyly qonaq úılerdegi bos oryndar men kórsetiletin qyzmetter, týrıstik marshrýttar jáne qasıetti jerler týraly tolyq málimetti alýǵa bolady. Al Sall-Centre arqyly demalýshylar shaǵymdary men usynystaryn túsire alady.
Jasybaı demalys aımaǵynda sonymen birge táýligine 400 adamǵa qyzmet kórsetetin «Jańa Baıan» men «Juldyz» qonaq úıleriniń qurylysy júrgizilýde.
Baıanaýyl aýyldyq okrýgi aýmaǵynda taýlar arasyndaǵy tushy kólderdiń biri Sabyndykól ornalasqan. 2017 jyly jalpy aýmaǵy 48 ga jer ýchaskesin quraıtyn Sabyndykól jaǵajaıy tolyǵymen qorshalyp jaryqtandyryldy. Aǵymdaǵy jyly Sabyndykól jaǵajaıyna týrızm salasynda qyzmet kórsetetin kásipkerlerge jeke bıznesterin iske asyrýǵa arnalǵan jer ýchaskeleri berilmek.
Baıanaýylǵa qatysty jaǵymdy jańalyqtardyń biri – shaǵyn avıasııaǵa arnalǵan áýejaıdyń qalypqa keltirilýi der edik. Aýmaǵy tolyǵymen qorshalyp, jalpy qashyqtyǵy 1,2 shaqyrymdy quraıtyn ushý alaby salynǵan. Aǵymdaǵy jyly termınaldar men angarlar qurylysy boı kótermek.
Baıanaýylǵa barǵan meıman Qońyr áýlıe úńgirine de barýdy umytpaǵany jón. Sonymen qatar, týrıster tarapynan Qola dáýirine tıesili eskerkishter, Kempirtas taýy, ólkedegi eń bıik taý Aqbetke de qyzyǵýshylyq joǵary. Eksýrsııalardyń baǵasy qoljetimdi. Bıyl bir baǵyttyń baǵasy 200 teńgeden 2000 teńgege deıingi kólemde bekitilgen. Sonymen qatar keleshekte Myrzashoqy taýynyń baýraıynda arqandy jol qurylysy júzege aspaqshy.
Túıin
Bul – Qazaqstandaǵy kórikti de kelbetti, tarıhı, taǵylymdy oryndardyń álbette bir-ekeýi ǵana. Sanasaq saýsaq sany jetpeıtin san túrli ǵajaıyp mekender elimizde jeterlik. Týrıster úshin eń mańyzdy másele – jol. Alaıda, keıbir sheteldik týrıster úshin tarıhı oryndarǵa taqtaıdaı tas jol salýdyń qajeti joq ekeni de kóp aıtylady. Sebebi bul kúnde adamzat óziniń túbine, tegine úńilý ústinde. Aıtalyq, túgel túrki dúnıesine ortaq tulǵa Shyńǵys hannyń uly Joshy hannyń kesenesi – Ulytaýda. Oǵan baratyn joldyń taqtaıdaı emesi belgili. Biraq tarlan tarıh tulparynyń tuıaq izi qalǵan qasıetti oryndarǵa jaıaý barýdy, atpen kezýdi, azapty joldy tańdaıtyndarda kóp. Ony byltyrǵy Kerýlennen Keńgirge baǵyt alǵan tarıhı ekspedısııa barysynda bildik. Mysaly, mońǵol halqy Orhon taýy men Onon ózenine de tas jol salyp, djıppen barýdy tarıhı sapar sanamaıdy. Al buǵan Siz ne deısiz?...
Mıras ASAN,
«Egemen Qazaqstan»
