Qazaqstan Respýblıkasynyń eńbek sińirgen qaıratkeri, áskerı ǵylymdar doktory, professor, Reseı Federasııasy Áskerı ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi Kım SERIKBAEV – sonaý 90-shy jyldardyń basynda egemen elimizdiń Qarýly Kúshterin qurýǵa belsene qatysqan ardager aǵalarymyzdyń biri.
Qaz basqan táýelsizdigimizdiń alǵashqy qıyn da kúrdeli kezeńinde jas memleketimizdiń irgesin bekiter, eldiń qurysh qalqany bolar jańa turpatty ulttyq ásker qurýdyń bel ortasynda júrgen qaıratker azamat áli de sapta. Almaty qalasy Medeý aýdandyq ardagerler uıymyna jetekshilik etedi. Biz táýelsizdiktiń berik qorǵanysyn qamtamasyz etken oqıǵalardyń osynaý belsendi qatysýshy kýágerine jolyǵyp, áńgimelesken edik.
– Kım Serikbaıuly, sol kezdegi ahýaldy eske túsirińizshi. Táýelsiz Qazaqstannyń derbes óz áskerin qurý jolyndaǵy alǵashqy qadamdar qalaı jasaldy?
– Ertedegi Rım ǵalymy, áskerı teoretık Kornelıı Tasıt: «Árbir uly istiń artynda qaýipsizdikke degen talpynys jatyr», deıdi. Uly oıshyldyń bul tujyrymy qazirgi zamanda da ózekti, ásirese, óz táýelsizdigin alǵan memleket úshin mańyzy zor.
Elimizdiń Qarýly Kúshterin qalyptastyrý men damytý máseleleri áýelden-aq respýblıka saıası jáne áskerı basshylyǵynyń basty nazarynda boldy. Bul máseleden elimizdiń jalpy jurtshylyǵy da shet qalǵan emes. Qarýly Kúshterge degen qyzyǵýshylyqtyń qyzýy áli de basylmaǵan syńaıly. Mysaly, bıylǵy jyldyń 27 qyrkúıegindegi «Respýblıka» gazetiniń №33 (209) nómirinde jaryq kórgen «S kem sobralsıa voevat Kazahstan?» («Qazaqstan kimmen soǵysqa shyqpaqshy edi?») maqalasynda 19 jyl buryn oryn alǵan pikirtalas qaıta jańǵyrǵan. Eske sala keteıin, ol kezdegi pikirtalas ońaı bolǵan joq. «Egemen Qazaqstan beıbit saıasat ustaıdy, sondyqtan da Qarýly Kúshterin ustaýdyń esh qajeti joq...» degen pikir sol jyldary aıtylǵan edi, sony jaqtaýshylar qazir de tabylýda.
1992 jyldyń basynda men jańadan qurylǵan Prezıdent Apparaty men Mınıstrler Kabıneti Qorǵanys bóliminiń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndaldym. Bólimge asqan jaýapkershilikti talap etetin jumystar júkteldi: burynǵy odaqtas respýblıkalar, sondaı-aq alys shet elderde ótip jatqan úderisterge baılanysty ǵylymı taldaý jumystaryn júrgizý; jas egemen memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha tıisti usynystar daıarlaý mindetteri turdy. Bólimge tájirıbeli áskerı mamandar – zapastaǵy ofıserler shaqyryldy: Kárim Ábilǵazın, Rollan Qarataev, Ivan Ralov, Márlen Tynybekov, Petr Cherkashın jáne basqalar. Osy mamandarmen jáne Qorǵanys mınıstrliginiń qyzmetkerlerimen birlese otyryp bólim aýqymdy da kúrdeli jumystardy oryndady.
– Qazaqstan armııasyn qalyptastyrǵan alǵashqy ýaqytta negizinen qandaı máselege kóńil bóldińizder?
– Ol kezde eń basty degen úsh máseleni nazarda ustadyq. Olar: Qarýly Kúshter qurylysynyń quqyqtyq arqaýyn qurý; áskerdegi kadrlar jetispeýshiligin sheshý; armııada júrgizilip jatqan reformalardy ǵylymı negizdeý. О́kinishke qaraı, tipti ǵylymı dárejesi bar, pasıfıstik baǵytty ustanǵan keıbir adamdardyń yqpalymen atalǵan máseleler tóńireginde pikirtalas týyndady. Sol sebepti biz respýblıka basshylyǵymen keńese otyryp, elimizdiń ulttyq múddesin qorǵaý sharalaryn qarastyratyn áskerı saıasat negizderin baıandaǵan maqala ázirledik. 1992 jylǵy 25 qarashadaǵy «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde «Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri: problemalary men bolashaǵy» taqyrybynda úlken maqala jaryq kórdi. Onda Qorǵanys mınıstrligi men Qorǵanys bóliminiń oı-pikiri baıandalǵandyqtan, oǵan S.Nurmaǵambetov pen meniń qolym qoıyldy. Búgin men sol maqalanyń mańyzdy yqpaly bolǵanyn aıta alamyn. Sebebi, sol jyly 19-25 jeltoqsan aralyǵynda elimizdiń Joǵarǵy Keńesi alǵashqy Áskerı doktrınany jáne birqatar áskerı zańdardy talqylap, qabyldaýdy kún tártibine engizdi.
1992 jyly 8 jeltoqsanda Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy retinde kúshtik vedomstvolar quramalarynyń basshylary men komandırleriniń alǵashqy jınalysynda: «Biz – egemen, táýelsiz memleketpiz, sondyqtan qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi ishki jáne syrtqy saıasatty qalyptastyrýdyń jalpy qurylymyndaǵy eń ózekti másele bolýy qajet. Sol sebepti bizge sany jaǵynan shaǵyn, biraq zamanǵa saı qarý-jaraqpen jabdyqtalǵan, joǵary utqyr, bilimdi, egemen elimizdi qorǵaý múddesi úshin kez kelgen jaǵdaıda túrli is-qımylǵa daıar armııa qajet», degen kesimdi pikirin aıtty. 1992 jyldyń 16 jeltoqsanynda Elbasynyń osy pikirdi órbitken maqalasy respýblıkalyq baspasózde jaryqqa shyqqannan keıin pasıfıstik pıǵyldaǵy pikirler biraz tynyshtalyp qaldy.
– Qarýly Kúshterimizdiń quqyqtyq negizin jasaý oraıyndaǵy tabandy talpynystardy eske túsirińizshi?
– Árıne, derbes Qarýly Kúshterdi qurý jáne damytý úshin áskerı qyzmetti, Otandy qorǵaýshylardy áleýmettik jaǵynan qorǵaý máselelerin tııanaqtaıtyn senimdi quqyqtyq baza talap etildi. Daıyndalǵan zań jobalaryn Joǵarǵy Keńeste talqylaý jáne olardy qabyldaý óte kúrdeli jaǵdaıda ótti. 1992 jylǵy 21-22 jeltoqsanda «Qorǵanys jáne Qarýly Kúshter týraly» zań jobasyna qatysty meniń baıandamamnan keıin áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý boıynsha qarjylandyrý sharalary qarastyrylǵan 19-baptyń mazmuny boıynsha qyzý pikirtalas bolǵany esimnen ketpeıdi. Birqatar depýtattyń oısyz qyzbalyqpen aıtqan «Armııa bizge nege kerek?» degen sııaqty pikirleri júıkege qatty tıdi. Zań jobasynyń atalǵan babyn qoldaǵan depýtattar da boldy. Olar – general-maıor B.Baıtasov, akademık M.Qozybaev. Depýtattardyń pasıfıstik toby arandatyp baqsa da, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń qatysýymen atalǵan bap ózgerissiz qabyldandy.
Esimde qalǵan taǵy bir-eki jaǵdaı, Qorǵanys mınıstriniń orynbasary general-maıor T.Áýbákirovtiń «Áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasy músheleriniń mártebesi men áleýmettik qorǵalýy týraly» zań jobasynyń tuńǵysh qazaqstandyq ǵaryshker bedelimen sózsiz qabyldanýy, al Qorǵanys mınıstriniń basqa orynbasary general-leıtenant A.Rıabsevtiń «Áskerı qyzmetshiler men qaýipsizdik organdary qyzmetkerleriniń zeınetaqymen qamtamasyz etilýi týraly» zań jobasynyń qyzý pikirtalas týdyrǵany. Biraq depýtat M.Qozybaevtyń: «Eger biz bóten armııany asyraǵymyz kelmese, óz armııamyz úshin qajetti qarjyny bólýimiz kerek», degen sózinen keıin bul jaǵdaı sheshimin tapty. Sondyqtan, búgin men osyndaı dana adamdardy eske almaýym múmkin emes, olardyń keıbiri qazir ortamyzda joq, biraq olar búgingi armııamyzdy qurýǵa belsendi atsalysty. Sonda alǵash qabyldanǵan qujattar, Áskerı doktrına jáne tórt zań bizdiń Otanymyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń senimdi qorǵany bolyp otyrǵan Qarýly Kúshterimizdiń qurylýy men nyǵaıýyndaǵy basty qujattar bolǵanyn atap kórsetemin.
– Sol kezdegi ulttyq áskerı kadrdyń azdyǵy qıyndyq týdyrmaı qalmaǵan shyǵar?
– Respýblıkamyzdyń áskerı basshylyǵy bastan ótkizgen bul jaǵdaı S.Nurmaǵambetovtiń «A v pamıatı net tıshıny» kitabynda naqty jazylǵan. Tuńǵysh Qorǵanys mınıstri sol jyldardaǵy ahýaldy baǵamdaı otyryp, «kadr tapshylyǵy» degen termındi qoldanady. Bul shyndyq. Qazaqstandyq armııa qurý barysynda barlyq áskerı quralymdarda vzvodtan dıvızııaǵa deıin ofıser kadrlardyń jetispeýshiligi ótkir másele boldy. Ásirese, joǵary býyndaǵy ofıserler tym az edi. Keńestik kezeńniń 74 jylynda qazaq halqynyń tek úsh ókili ǵana Bas shtabtyń Áskerı akademııasyn bitirgen, tek eki adam ǵana áskerı ǵylymdar kandıdaty ǵylymı dárejesi boıynsha dıssertasııa qorǵady. Munan biz ulttyq áskerı kadrlar daıarlaý máselesine ol ýaqytta eshqandaı kóńil bólinbegenin kóremiz. Áskerı komıssarıattar men respýblıkanyń Azamattyq qorǵanys júıesinde 1949 ofıser qyzmet atqardy, onyń ishinde ulty qazaqtary 247 (12,6%) ǵana boldy. 19 oblystyq áskerı komıssardyń tek 5-ýi ǵana qazaq edi. KSRO Qarýly Kúshteri boıynsha jalpy 2 830 ofıser qazaq ultynan bolsa, Almaty joǵary jalpy áskerı komandalyq ýchılıshesindegi 190 ofıserdiń tek 6-ýy qazaq (3%) boldy. Ýchılıshede batalon komandıriniń birde-bireýi qazaq ultynan bolǵan emes, kýrsanttardyń sanyna kelsek, 87 (9,4%) qazaq balasy boldy. Áskerı kadr saıasatynyń osyndaı zardaptary, árıne, qıynshylyqqa keziktirmeı qoımady. Ásirese, áskerı bilim salasy júıesinde ulttyq áskerı kadrlardy daıarlaý eń kókeıkesti másele edi.
Ol ýaqytta Qazaqstanda Qurlyq áskerleri ofıserlerin daıarlaıtyn bir ǵana áskerı oqý orny – Keńes Odaǵynyń marshaly I.Konev atyndaǵy Almaty joǵary jalpy áskerı komandalyq ýchılıshe (AJJÁKÝ) boldy. Munda burynǵy Keńes Odaǵynyń barlyq Qarýly Kúshteri úshin motoatqyshtar vzvodtarynyń komandırleri daıarlandy. Keıin respýblıkamyzdyń múddesi úshin atalǵan oqý ornynda tek motoatqysh ofıserler ǵana emes, qazaqstandyq jastardan, onyń ishinde ulty qazaq jastaryn qabyldaý arqyly tankishi, artıllerııashy, baılanysshy jáne basqa mamandardy daıarlaý maqsatynda ýchılısheni qaıta mamandandyrý qajettigi týyndady. AJJÁKÝ bastyǵy bolyp yntaly da jigerli jas ofıser A.Tasbolatov taǵaıyndaldy. Ol uıymdastyrýshylyq darynyn tanyta otyryp, kadrlar máselesiniń oń sheshilýine yqpal etti. 1997 jyly ýchılıshe áskerı akademııa bolyp qaıta quryldy.
Áskerı dıplomat, tárbıe jumystary salasy (burynǵy komandırdiń orynbasary-saıası jetekshi) boıynsha mamandar zárýligi sezildi. Sol ýaqyttaǵy jaǵdaılar men múmkindikterdi saralaı kele, biz birqatar usynystar jasadyq. Meniń «Dýhovnyı potensıal armıı» (Kazahstanskaıa pravda, 19.02.1993 j.) jáne «Gde nam vzıat voennyh dıplomatov?» (Kazahstanskaıa pravda, 12.05.1993 j.) degen maqalalarymdaǵy usynystar basshylyq tarapynan qoldaý tapty. Kóp uzamaı-aq, rota komandırinen Qorǵanys mınıstrine deıin tárbıe jumysy jónindegi komandır orynbasarlarynyń ınstıtýty ashyldy, sondaı-aq elshilik qyzmet úshin mamandar daıarlaıtyn azamattyq joǵary oqý oryndarynyń áleýeti paıdalanyldy. Qorǵanys mınıstrligi praporshıkter jáne serjanttar qatarynan kishi leıtenanttardy daıarlaý jónindegi kýrstar qurdy, sonymen qatar, eksternat júıesi ashyldy. Qysqasy, sol bir jedel de utymdy sharalar jetispeýshilikterdiń ornyn toltyrýǵa ıgi yqpal etti.
Búgingi tańdaǵy jaǵdaı basqasha. Qorǵanys mınıstrligi, ózge de kúshtik qurylymdar joǵary bilikti mamandardy «óz shańyraqtarynda» daıarlaý úshin barlyq qajetti jaǵdaıdy qalyptastyrdy. Onnan astam áskerı (arnaıy) oqý orny qyzmet etýde, sondaı-aq áskerı mamandardy shet elderde daıarlaý úrdisi de óris tabýda.
– Bastapqy kezderde Qarýly Kúshterimizdi qurýdyń ǵylymı turǵydan dáıektelýi qalaı júzege asty? Táýelsiz el áskeriniń Áskerı doktrınasy da táýelsiz bolýy kerek emes pe?
– Alǵashqy kezde Qarýly Kúshterdi qaıta qurý jónindegi keıbir sheshimder asyǵys qabyldandy, ǵylymı dáıektilik týraly sóz qozǵalmaýyn aıtpaǵannyń ózinde, kóbinese jekelegen tulǵalardyń ǵana pikiri esepke alyndy.
Ekinshiden, áskerdi qaıta qurýdy júrgizýdegi áskerı ǵylymnyń róli durys baǵalanbady. Osylaısha, isteıtin isi joq ofıserler ǵana ǵylymmen aınalysýǵa tyrysady degen pikir uzaq ýaqyttar boıy boı kórsetip júrdi. Bul pikir: «G.Jýkov pen B.Momyshulynyń eshqandaı da ǵylymı dárejesi bolǵan joq, biraq myqty soǵysatyn», dep dáıekteldi. Munyń zardaby sol, Reseıdiń áskerı joǵary oqý oryndarynda bizdiń ókilderimizdi tegin oqytý jóninde kelisim bolǵanyna qaramastan, alǵashqy 5 jylda bul másele kózdelmeı qaldy. Osynyń saldarynan elimizdegi áskerı-ǵylymı kadrlardy daıarlaýda 5-6 jyldy zaıa ketirdik.
Degenmen, biz de qarap jatpadyq. Generaldar Nurǵalı Asylov pen Abaı Tasbolatov, polkovnıkter Pernehan Ermekbaev, Rollan Qarataev syndy áskerı ǵalymdar qazaqstandyq áskerı ǵylymnyń irgetasyn qalaý jolynda qajyrly eńbek etti. Olardyń bastamalary belgili tarıhshy ǵalymdar M.Qozybaev, Q.Amanjolov jáne P.Belan sekildi ǵylym doktorlary men soǵys ardagerleri tarapynan qoldaýǵa ıe boldy. Bul ǵalymdar áskerı qyzmetshilermen birge áskerı oqý oryndarynda adıýnktýralar men dıssertasııalyq keńesterdiń ashylýyna yqpal jasady. Alǵashqy qazaqstandyq áskerı ǵalymdar paıda boldy. 2001 jyly ofıserler Georgıı Dýbovsev, Haıyrly Muhambetqalıev jáne Mıhaıl Shleıkonyń júrgizgen ǵylymı zertteýleri joǵary baǵalanyp, olar áskerı ǵylymdar kandıdaty ǵylymı dárejesi boıynsha dıssertasııalaryn tabysty qorǵady. Sońǵy ekeýi búginde ǵylym doktorlary.
Ǵalymdardyń usynysyn úshinshi Qorǵanys mınıstri M.Altynbaev qoldaı otyryp, mınıstrlik janynan áskerı-ǵylymı ortalyq qurdy. Bul ortalyqty áskerı-tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty polkovnık P.Ermekbaev basqardy. О́kinishke qaraı, osy qurylym naqtyly jeke mindetterdi oryndaǵandyqtan, ózine tán qyzmetinen aıyryldy da, qaıta qurylyp Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetiniń quramyna engizildi.
Biraq «eshten kesh jaqsy» demekshi, Qorǵanys mınıstrligi men basqa kúshtik vedomstvolar basshylyǵy júrgizilip otyrǵan reformalardy ǵylymı turǵyda negizdeı kele, qazaqstandyq áskerı ǵylymdy nyǵaıtý maqsatynda Reseı, Belorýssııa jáne Ýkraınanyń áskerı ǵalymdaryn paıdalanyp, ǵylym salasyn kóterý oraıynda naqty qadamdar jasady. Sóıtip, birneshe jyl ishinde kóptegen joǵary dárejeli áskerı-ǵylymı kadrlar daıarlandy. Qazirgi ýaqytta bizde 9 áskerı ǵylym doktory, 15 áskerı ǵylym kandıdaty bar. Bul – óte jaqsy kórsetkish.
Degenmen, meniń oıymsha, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý baǵytyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystarynda barlyq kúshtik vedomstvolardyń qajyr-qaıratyn bir baǵytta úılestirip, biriktirý qajet sııaqty. Bul, birinshiden, áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi boıynsha salmaqty ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýge yqpal etedi, ekinshi jaǵynan, zerttelgen máselelerdiń qaıtalanýyna jol bermes edi.
Memlekettiń Táýelsizdigi – bizdiń eń basty qundylyǵymyz, halyq ıgiligi. Olaı bolsa, aldaǵy ýaqytta da Qarýly Kúshterimiz Qazaqstan Táýelsizdiginiń qurysh qalqany bola bersin demekpin.
– Áńgimeńizge rahmet.
– Kım Serikbaıuly, sol kezdegi ahýaldy eske túsirińizshi. Táýelsiz Qazaqstannyń derbes óz áskerin qurý jolyndaǵy alǵashqy qadamdar qalaı jasaldy?
– Ertedegi Rım ǵalymy, áskerı teoretık Kornelıı Tasıt: «Árbir uly istiń artynda qaýipsizdikke degen talpynys jatyr», deıdi. Uly oıshyldyń bul tujyrymy qazirgi zamanda da ózekti, ásirese, óz táýelsizdigin alǵan memleket úshin mańyzy zor.
Elimizdiń Qarýly Kúshterin qalyptastyrý men damytý máseleleri áýelden-aq respýblıka saıası jáne áskerı basshylyǵynyń basty nazarynda boldy. Bul máseleden elimizdiń jalpy jurtshylyǵy da shet qalǵan emes. Qarýly Kúshterge degen qyzyǵýshylyqtyń qyzýy áli de basylmaǵan syńaıly. Mysaly, bıylǵy jyldyń 27 qyrkúıegindegi «Respýblıka» gazetiniń №33 (209) nómirinde jaryq kórgen «S kem sobralsıa voevat Kazahstan?» («Qazaqstan kimmen soǵysqa shyqpaqshy edi?») maqalasynda 19 jyl buryn oryn alǵan pikirtalas qaıta jańǵyrǵan. Eske sala keteıin, ol kezdegi pikirtalas ońaı bolǵan joq. «Egemen Qazaqstan beıbit saıasat ustaıdy, sondyqtan da Qarýly Kúshterin ustaýdyń esh qajeti joq...» degen pikir sol jyldary aıtylǵan edi, sony jaqtaýshylar qazir de tabylýda.
1992 jyldyń basynda men jańadan qurylǵan Prezıdent Apparaty men Mınıstrler Kabıneti Qorǵanys bóliminiń meńgerýshisi bolyp taǵaıyndaldym. Bólimge asqan jaýapkershilikti talap etetin jumystar júkteldi: burynǵy odaqtas respýblıkalar, sondaı-aq alys shet elderde ótip jatqan úderisterge baılanysty ǵylymı taldaý jumystaryn júrgizý; jas egemen memlekettiń áskerı qaýipsizdigin qamtamasyz etý boıynsha tıisti usynystar daıarlaý mindetteri turdy. Bólimge tájirıbeli áskerı mamandar – zapastaǵy ofıserler shaqyryldy: Kárim Ábilǵazın, Rollan Qarataev, Ivan Ralov, Márlen Tynybekov, Petr Cherkashın jáne basqalar. Osy mamandarmen jáne Qorǵanys mınıstrliginiń qyzmetkerlerimen birlese otyryp bólim aýqymdy da kúrdeli jumystardy oryndady.
– Qazaqstan armııasyn qalyptastyrǵan alǵashqy ýaqytta negizinen qandaı máselege kóńil bóldińizder?
– Ol kezde eń basty degen úsh máseleni nazarda ustadyq. Olar: Qarýly Kúshter qurylysynyń quqyqtyq arqaýyn qurý; áskerdegi kadrlar jetispeýshiligin sheshý; armııada júrgizilip jatqan reformalardy ǵylymı negizdeý. О́kinishke qaraı, tipti ǵylymı dárejesi bar, pasıfıstik baǵytty ustanǵan keıbir adamdardyń yqpalymen atalǵan máseleler tóńireginde pikirtalas týyndady. Sol sebepti biz respýblıka basshylyǵymen keńese otyryp, elimizdiń ulttyq múddesin qorǵaý sharalaryn qarastyratyn áskerı saıasat negizderin baıandaǵan maqala ázirledik. 1992 jylǵy 25 qarashadaǵy «Kazahstanskaıa pravda» gazetinde «Qazaqstannyń Qarýly Kúshteri: problemalary men bolashaǵy» taqyrybynda úlken maqala jaryq kórdi. Onda Qorǵanys mınıstrligi men Qorǵanys bóliminiń oı-pikiri baıandalǵandyqtan, oǵan S.Nurmaǵambetov pen meniń qolym qoıyldy. Búgin men sol maqalanyń mańyzdy yqpaly bolǵanyn aıta alamyn. Sebebi, sol jyly 19-25 jeltoqsan aralyǵynda elimizdiń Joǵarǵy Keńesi alǵashqy Áskerı doktrınany jáne birqatar áskerı zańdardy talqylap, qabyldaýdy kún tártibine engizdi.
1992 jyly 8 jeltoqsanda Prezıdent Nursultan Nazarbaev Qarýly Kúshterdiń Joǵarǵy Bas qolbasshysy retinde kúshtik vedomstvolar quramalarynyń basshylary men komandırleriniń alǵashqy jınalysynda: «Biz – egemen, táýelsiz memleketpiz, sondyqtan qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi ishki jáne syrtqy saıasatty qalyptastyrýdyń jalpy qurylymyndaǵy eń ózekti másele bolýy qajet. Sol sebepti bizge sany jaǵynan shaǵyn, biraq zamanǵa saı qarý-jaraqpen jabdyqtalǵan, joǵary utqyr, bilimdi, egemen elimizdi qorǵaý múddesi úshin kez kelgen jaǵdaıda túrli is-qımylǵa daıar armııa qajet», degen kesimdi pikirin aıtty. 1992 jyldyń 16 jeltoqsanynda Elbasynyń osy pikirdi órbitken maqalasy respýblıkalyq baspasózde jaryqqa shyqqannan keıin pasıfıstik pıǵyldaǵy pikirler biraz tynyshtalyp qaldy.
– Qarýly Kúshterimizdiń quqyqtyq negizin jasaý oraıyndaǵy tabandy talpynystardy eske túsirińizshi?
– Árıne, derbes Qarýly Kúshterdi qurý jáne damytý úshin áskerı qyzmetti, Otandy qorǵaýshylardy áleýmettik jaǵynan qorǵaý máselelerin tııanaqtaıtyn senimdi quqyqtyq baza talap etildi. Daıyndalǵan zań jobalaryn Joǵarǵy Keńeste talqylaý jáne olardy qabyldaý óte kúrdeli jaǵdaıda ótti. 1992 jylǵy 21-22 jeltoqsanda «Qorǵanys jáne Qarýly Kúshter týraly» zań jobasyna qatysty meniń baıandamamnan keıin áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý boıynsha qarjylandyrý sharalary qarastyrylǵan 19-baptyń mazmuny boıynsha qyzý pikirtalas bolǵany esimnen ketpeıdi. Birqatar depýtattyń oısyz qyzbalyqpen aıtqan «Armııa bizge nege kerek?» degen sııaqty pikirleri júıkege qatty tıdi. Zań jobasynyń atalǵan babyn qoldaǵan depýtattar da boldy. Olar – general-maıor B.Baıtasov, akademık M.Qozybaev. Depýtattardyń pasıfıstik toby arandatyp baqsa da, Joǵarǵy Bas qolbasshynyń qatysýymen atalǵan bap ózgerissiz qabyldandy.
Esimde qalǵan taǵy bir-eki jaǵdaı, Qorǵanys mınıstriniń orynbasary general-maıor T.Áýbákirovtiń «Áskerı qyzmetshiler men olardyń otbasy músheleriniń mártebesi men áleýmettik qorǵalýy týraly» zań jobasynyń tuńǵysh qazaqstandyq ǵaryshker bedelimen sózsiz qabyldanýy, al Qorǵanys mınıstriniń basqa orynbasary general-leıtenant A.Rıabsevtiń «Áskerı qyzmetshiler men qaýipsizdik organdary qyzmetkerleriniń zeınetaqymen qamtamasyz etilýi týraly» zań jobasynyń qyzý pikirtalas týdyrǵany. Biraq depýtat M.Qozybaevtyń: «Eger biz bóten armııany asyraǵymyz kelmese, óz armııamyz úshin qajetti qarjyny bólýimiz kerek», degen sózinen keıin bul jaǵdaı sheshimin tapty. Sondyqtan, búgin men osyndaı dana adamdardy eske almaýym múmkin emes, olardyń keıbiri qazir ortamyzda joq, biraq olar búgingi armııamyzdy qurýǵa belsendi atsalysty. Sonda alǵash qabyldanǵan qujattar, Áskerı doktrına jáne tórt zań bizdiń Otanymyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń senimdi qorǵany bolyp otyrǵan Qarýly Kúshterimizdiń qurylýy men nyǵaıýyndaǵy basty qujattar bolǵanyn atap kórsetemin.
– Sol kezdegi ulttyq áskerı kadrdyń azdyǵy qıyndyq týdyrmaı qalmaǵan shyǵar?
– Respýblıkamyzdyń áskerı basshylyǵy bastan ótkizgen bul jaǵdaı S.Nurmaǵambetovtiń «A v pamıatı net tıshıny» kitabynda naqty jazylǵan. Tuńǵysh Qorǵanys mınıstri sol jyldardaǵy ahýaldy baǵamdaı otyryp, «kadr tapshylyǵy» degen termındi qoldanady. Bul shyndyq. Qazaqstandyq armııa qurý barysynda barlyq áskerı quralymdarda vzvodtan dıvızııaǵa deıin ofıser kadrlardyń jetispeýshiligi ótkir másele boldy. Ásirese, joǵary býyndaǵy ofıserler tym az edi. Keńestik kezeńniń 74 jylynda qazaq halqynyń tek úsh ókili ǵana Bas shtabtyń Áskerı akademııasyn bitirgen, tek eki adam ǵana áskerı ǵylymdar kandıdaty ǵylymı dárejesi boıynsha dıssertasııa qorǵady. Munan biz ulttyq áskerı kadrlar daıarlaý máselesine ol ýaqytta eshqandaı kóńil bólinbegenin kóremiz. Áskerı komıssarıattar men respýblıkanyń Azamattyq qorǵanys júıesinde 1949 ofıser qyzmet atqardy, onyń ishinde ulty qazaqtary 247 (12,6%) ǵana boldy. 19 oblystyq áskerı komıssardyń tek 5-ýi ǵana qazaq edi. KSRO Qarýly Kúshteri boıynsha jalpy 2 830 ofıser qazaq ultynan bolsa, Almaty joǵary jalpy áskerı komandalyq ýchılıshesindegi 190 ofıserdiń tek 6-ýy qazaq (3%) boldy. Ýchılıshede batalon komandıriniń birde-bireýi qazaq ultynan bolǵan emes, kýrsanttardyń sanyna kelsek, 87 (9,4%) qazaq balasy boldy. Áskerı kadr saıasatynyń osyndaı zardaptary, árıne, qıynshylyqqa keziktirmeı qoımady. Ásirese, áskerı bilim salasy júıesinde ulttyq áskerı kadrlardy daıarlaý eń kókeıkesti másele edi.
Ol ýaqytta Qazaqstanda Qurlyq áskerleri ofıserlerin daıarlaıtyn bir ǵana áskerı oqý orny – Keńes Odaǵynyń marshaly I.Konev atyndaǵy Almaty joǵary jalpy áskerı komandalyq ýchılıshe (AJJÁKÝ) boldy. Munda burynǵy Keńes Odaǵynyń barlyq Qarýly Kúshteri úshin motoatqyshtar vzvodtarynyń komandırleri daıarlandy. Keıin respýblıkamyzdyń múddesi úshin atalǵan oqý ornynda tek motoatqysh ofıserler ǵana emes, qazaqstandyq jastardan, onyń ishinde ulty qazaq jastaryn qabyldaý arqyly tankishi, artıllerııashy, baılanysshy jáne basqa mamandardy daıarlaý maqsatynda ýchılısheni qaıta mamandandyrý qajettigi týyndady. AJJÁKÝ bastyǵy bolyp yntaly da jigerli jas ofıser A.Tasbolatov taǵaıyndaldy. Ol uıymdastyrýshylyq darynyn tanyta otyryp, kadrlar máselesiniń oń sheshilýine yqpal etti. 1997 jyly ýchılıshe áskerı akademııa bolyp qaıta quryldy.
Áskerı dıplomat, tárbıe jumystary salasy (burynǵy komandırdiń orynbasary-saıası jetekshi) boıynsha mamandar zárýligi sezildi. Sol ýaqyttaǵy jaǵdaılar men múmkindikterdi saralaı kele, biz birqatar usynystar jasadyq. Meniń «Dýhovnyı potensıal armıı» (Kazahstanskaıa pravda, 19.02.1993 j.) jáne «Gde nam vzıat voennyh dıplomatov?» (Kazahstanskaıa pravda, 12.05.1993 j.) degen maqalalarymdaǵy usynystar basshylyq tarapynan qoldaý tapty. Kóp uzamaı-aq, rota komandırinen Qorǵanys mınıstrine deıin tárbıe jumysy jónindegi komandır orynbasarlarynyń ınstıtýty ashyldy, sondaı-aq elshilik qyzmet úshin mamandar daıarlaıtyn azamattyq joǵary oqý oryndarynyń áleýeti paıdalanyldy. Qorǵanys mınıstrligi praporshıkter jáne serjanttar qatarynan kishi leıtenanttardy daıarlaý jónindegi kýrstar qurdy, sonymen qatar, eksternat júıesi ashyldy. Qysqasy, sol bir jedel de utymdy sharalar jetispeýshilikterdiń ornyn toltyrýǵa ıgi yqpal etti.
Búgingi tańdaǵy jaǵdaı basqasha. Qorǵanys mınıstrligi, ózge de kúshtik qurylymdar joǵary bilikti mamandardy «óz shańyraqtarynda» daıarlaý úshin barlyq qajetti jaǵdaıdy qalyptastyrdy. Onnan astam áskerı (arnaıy) oqý orny qyzmet etýde, sondaı-aq áskerı mamandardy shet elderde daıarlaý úrdisi de óris tabýda.
– Bastapqy kezderde Qarýly Kúshterimizdi qurýdyń ǵylymı turǵydan dáıektelýi qalaı júzege asty? Táýelsiz el áskeriniń Áskerı doktrınasy da táýelsiz bolýy kerek emes pe?
– Alǵashqy kezde Qarýly Kúshterdi qaıta qurý jónindegi keıbir sheshimder asyǵys qabyldandy, ǵylymı dáıektilik týraly sóz qozǵalmaýyn aıtpaǵannyń ózinde, kóbinese jekelegen tulǵalardyń ǵana pikiri esepke alyndy.
Ekinshiden, áskerdi qaıta qurýdy júrgizýdegi áskerı ǵylymnyń róli durys baǵalanbady. Osylaısha, isteıtin isi joq ofıserler ǵana ǵylymmen aınalysýǵa tyrysady degen pikir uzaq ýaqyttar boıy boı kórsetip júrdi. Bul pikir: «G.Jýkov pen B.Momyshulynyń eshqandaı da ǵylymı dárejesi bolǵan joq, biraq myqty soǵysatyn», dep dáıekteldi. Munyń zardaby sol, Reseıdiń áskerı joǵary oqý oryndarynda bizdiń ókilderimizdi tegin oqytý jóninde kelisim bolǵanyna qaramastan, alǵashqy 5 jylda bul másele kózdelmeı qaldy. Osynyń saldarynan elimizdegi áskerı-ǵylymı kadrlardy daıarlaýda 5-6 jyldy zaıa ketirdik.
Degenmen, biz de qarap jatpadyq. Generaldar Nurǵalı Asylov pen Abaı Tasbolatov, polkovnıkter Pernehan Ermekbaev, Rollan Qarataev syndy áskerı ǵalymdar qazaqstandyq áskerı ǵylymnyń irgetasyn qalaý jolynda qajyrly eńbek etti. Olardyń bastamalary belgili tarıhshy ǵalymdar M.Qozybaev, Q.Amanjolov jáne P.Belan sekildi ǵylym doktorlary men soǵys ardagerleri tarapynan qoldaýǵa ıe boldy. Bul ǵalymdar áskerı qyzmetshilermen birge áskerı oqý oryndarynda adıýnktýralar men dıssertasııalyq keńesterdiń ashylýyna yqpal jasady. Alǵashqy qazaqstandyq áskerı ǵalymdar paıda boldy. 2001 jyly ofıserler Georgıı Dýbovsev, Haıyrly Muhambetqalıev jáne Mıhaıl Shleıkonyń júrgizgen ǵylymı zertteýleri joǵary baǵalanyp, olar áskerı ǵylymdar kandıdaty ǵylymı dárejesi boıynsha dıssertasııalaryn tabysty qorǵady. Sońǵy ekeýi búginde ǵylym doktorlary.
Ǵalymdardyń usynysyn úshinshi Qorǵanys mınıstri M.Altynbaev qoldaı otyryp, mınıstrlik janynan áskerı-ǵylymı ortalyq qurdy. Bul ortalyqty áskerı-tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty polkovnık P.Ermekbaev basqardy. О́kinishke qaraı, osy qurylym naqtyly jeke mindetterdi oryndaǵandyqtan, ózine tán qyzmetinen aıyryldy da, qaıta qurylyp Ulttyq qorǵanys ýnıversıtetiniń quramyna engizildi.
Biraq «eshten kesh jaqsy» demekshi, Qorǵanys mınıstrligi men basqa kúshtik vedomstvolar basshylyǵy júrgizilip otyrǵan reformalardy ǵylymı turǵyda negizdeı kele, qazaqstandyq áskerı ǵylymdy nyǵaıtý maqsatynda Reseı, Belorýssııa jáne Ýkraınanyń áskerı ǵalymdaryn paıdalanyp, ǵylym salasyn kóterý oraıynda naqty qadamdar jasady. Sóıtip, birneshe jyl ishinde kóptegen joǵary dárejeli áskerı-ǵylymı kadrlar daıarlandy. Qazirgi ýaqytta bizde 9 áskerı ǵylym doktory, 15 áskerı ǵylym kandıdaty bar. Bul – óte jaqsy kórsetkish.
Degenmen, meniń oıymsha, ulttyq qaýipsizdikti qamtamasyz etý baǵytyndaǵy ǵylymı-zertteý jumystarynda barlyq kúshtik vedomstvolardyń qajyr-qaıratyn bir baǵytta úılestirip, biriktirý qajet sııaqty. Bul, birinshiden, áskerı qaýipsizdikti qamtamasyz etý máselesi boıynsha salmaqty ǵylymı zertteý jumystaryn júrgizýge yqpal etedi, ekinshi jaǵynan, zerttelgen máselelerdiń qaıtalanýyna jol bermes edi.
Memlekettiń Táýelsizdigi – bizdiń eń basty qundylyǵymyz, halyq ıgiligi. Olaı bolsa, aldaǵy ýaqytta da Qarýly Kúshterimiz Qazaqstan Táýelsizdiginiń qurysh qalqany bola bersin demekpin.
– Áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.
Almaty.
