Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń bir jyl buryn jaryq kórgen «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamalyq maqalasynda aıtylǵandaı «...gýmanıtarlyq bilimniń barlyq baǵyttary boıynsha álemdegi eń jaqsy 100 oqýlyqty ártúrli tilderden qazaq tiline aýdaryp, jastarǵa dúnıe júzindegi tańdaýly úlgilerdiń negizinde bilim alýǵa múmkindik jasaý» máselesi turǵany anyq. Sol oqýlyqtardyń alǵashqy bir toby retinde 18 kitap qazaqshaǵa aýdaryldy. Osy jumysqa ǵylymı redaktorlardyń biri bolyp qatysqan adam retinde, jumys barysynda jınaqtalǵan: rýhanı jańǵyrýdyń máni men múddesi qandaı, sol múddeni oryndaýda sheteldik oqýlyqtardyń qazaqshaǵa aýdarylýy ne beredi, olardy qalaı utymdy paıdalanýǵa bolady, aýdarma isin odan ári jalǵastyrýda neni eskergen abzal degen sııaqty máseleler tóńireginde birqatar oılardy ortaǵa salmaqpyn.
Rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynyń basty nysany, – ulttyq sana men rýhty zamanaýı jaǵdaılarǵa sáıkes jetildirý arqyly, Qazaqstannyń álemniń aldyńǵy otyz eldiń qataryna qosylýyna negiz bola alatyn jańa urpaqtyń tulǵalyq irgetasyn qalyptastyrý. Rýhy myqty urpaq qana óz eliniń ekonomıkasyn údemeli túrde damytýǵa senimdi túrde belsendilik tanyta almaq. Al bizdiń qazirgi urpaqtyń boıynda osyndaı rýh pen senimniń azdyǵynan, elimizde nemese shetelde jaqsy bilim alǵan, qabiletti degen jastarymyz, eldegi azdy-kópti qıyndyqtar men qolaısyzdyqtarǵa shydamaı, shetelderge ketip jatqany jyl ótken saıyn kóbeıýde. AQSh, Japonııa, Germanııa sııaqty elderdiń tarıhyna zer salsaq, sol elderdegi eń aýyr kezeńderde: «biz álemdegi demokratııany qorǵaıtyn ultpyz», «biz qudaıdyń ózi qoldaǵan ultpyz», degen sııaqty rýhanı senimderi eldiń qýatty rýhyna aınalǵan. Sóıtip el ekonomıkasynyń damý kezeńderi bastalǵan.
Aıtylǵandaı jaǵdaılardyń bir dıalektıkalyq jaǵy ‒ ol, sondaı rýhanı urandar arqyly jasalǵan isterdiń nátıjelerine qol jete bastaǵanda, sol jetistikter sol urandardyń «durystyǵyn» júzege asyrýda degen senim burynǵydan da nyǵaıa tústi. Jurtshylyq endi isti sol uranmen atqarady. Al bul óz oraıynda jańa jeńisterge jetkizedi. Nátıjesinde, rýhanı nasıhaty men tárbıesi ozyq eldiń ekonomıkasy da alǵa jyljıdy. Másele osy ekeýiniń arasyndaǵy sabaqtastyq aınalymyn saýatty júzege asyrýda.
Biz úshin sheteldik oqýlyqtardyń taǵy bir mańyzdy jaǵy bar.
Eger bizdiń el álemniń ozyq otyz eliniń qataryna qosylatyn bolsa, onda bizdiń eńbek etý júıemiz, ómir saltymyz kóp jaǵynan sol ozyq elderdiń jaǵdaılaryna jaqyndaıtyn bolady. Al ol elderdegi sońǵy jazylǵan oqýlyqtardyń mazmunynda sol elderdiń ózderiniń ómir salty, jetistigi men kemshiligi, olardy sheshý máseleleri keltirilgen. Bizder solardy aldyn ala túsinýge, qıyndyqtarynyń aldyn alyp, jetistikterin bizderde de jetildirýge degen túsiniktermen, taldaýlarmen tanys bola alamyz. Halyqta «aqyldy ózgeniń qateliginen úırenedi, aqymaq ‒ óz qateliginen», degen emes pe. Sondyqtan sheteldik oqýlyqtardy oqyǵanda óz ómirimizdiń keleshektegi keıbir jaqtaryn aldyn ala tanyp-bilip, onyń qaterli jaqtarynan aldyn ala saqtaný múmkindikterin tabýǵa bolady deı alamyz.
Otandyq avtorlar KSRO kezindegi qoǵamdyq, áleýmettik jáne gýmanıtarlyq ǵylymdar (QÁGǴ) boıynsha jazylǵan oqýlyqtarmen burynnan tanys. Jańa oqýlyqtarmen endi tanysýǵa múmkindik mol. Mine, solardy jaqsy taldaı kele ózimizdiń keleshek avtorlar óz oqýlyqtaryn álemdik ozyq tájirıbelerdi salystyra otyryp jaza alatyn bolady. Sonda Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń «Jańa gýmanıtarlyq bilim. Qazaq tilindegi 100 jańa oqýlyq» jobasyn qolǵa alýǵa baılanysty kóregendiginiń mańyzdy maǵynasy ashylady.
Jańasha oqytý úderisiniń basty bir máselesi – Bolon úderisine engen elderdiń stýdentteriniń alatyn bilimderiniń deńgeıi men mazmunyn teńestirý bolyp tabylady. Iаǵnı qazaqstandyq stýdentter de shetelderdegi JOO-larda ótiletin pánderge sáıkes bilim alýy kerek. Onsyz bizdiń stýdentter ǵylymnyń eń sońǵy jetistikterin bile almaıdy. Soǵan jańadan aýdarylǵan oqýlyqtar arqyly ǵana qol jetkizýge bolady.
Kelesi bir úlken múmkindik te Qazaqstannyń osy Bolon úderisine enýimen baılanysty. Bolondyq kelisimshart boıynsha, ár eldiń stýdenti, magıstranty men doktoranty oqý merzimi kezinde, utqyrlyq jospary boıynsha, shetelderdegi bir joǵary oqý oryndarynda jarty jyl oqýdan ótýi kerek. Mine, bizdiń stýdentter men doktoranttar sol elderge barǵanda, aýdarylǵan ozyq oqýlyqtar arqyly, olardyń stýdentteri oqyǵan oqýlyqtardyń deńgeıinde erkin túsinise alatyn bolady. Al qazirgi kezde ondaı múmkindikter joq. Shetelderge utqyrlyqpen barǵan stýdentterimiz buryn ótken pánderiniń mazmunyn qaıtadan jańasha meńgerýge týra kelýde. Bul úlken kedergi.
Bolon úderisine sáıkes oqytýdyń taǵy bir sharty – ol stýdentterdiń bilimdi keminde úsh tilde meńgerýi. Ol týraly Elbasymyz da úzdiksiz eskertip keledi. Bul halyqaralyq termınologııada trılıngvızm dep atalady. Sonyń biri aǵylshyn tilin erkin bilý qajettigi. Jańasha bilimdený kezinde qazaq tiline aýdarylǵan oqýlyqtardy aǵylshyn tilindegi túpnusqasymen salystyryp otyrý stýdentterdiń aǵylshyn tilin úırenýine úlken múmkindikter beredi. Mine, 100 oqýlyqty aýdarýdyń pedagogıkalyq-dıdaktıkalyq jaqtary osynda.
Bolon úderisi, ıaǵnı kredıttik tehnologııa boıynsha oqytýdyń mańyzdy bir ereksheligi ‒ pán mazmunyn stýdentterdiń ózderi ıgerýleri kerek. Sondaı jaǵdaıda oqýlyq basty ról atqarady. Alaıda ony paıdalaný týraly qosalqy oqytý-ádistemelik kesheni, sıllabýsy, nusqaýlyqtary men joldary, ádisteri bar. Bizdińshe oqýlyqtary aýdarylǵan sheteldik avtorlardyń osy aıtylǵandaı qosalqy oqytý quraldary bar. Bizdiń JOO ustaz-professorlary da solardy qoldanýy úshin sol qosalqy oqytý quraldaryn da aýdarý qajet. Onsyz bul oqýlyqtardyń kredıttik tehnologııamen oqytýdaǵy utymdy jaqtaryn oqytý praktıkasynda tolyq qoldana almaımyz.
Aýdarylǵan oqýlyqtardyń avtorlaryn Qazaqstanǵa shaqyryp, joǵaryda aıtylǵandaı máselelerge baılanysty bizdiń mamandarmen, oblystyq oqý oryndardyń pán oqytýshylarymen kezdesýler ótkizýdiń taǵy da úlken múmkindikteri bar. Mysaly, bizdiń JOO oqytýshy-ǵalymdary sol sheteldik ǵalym-avtorlarmen birge keleshekte birlesip zertteýler júrgizý múmkindikterine qol jetkizý, ózimizdiń jańa 100 oqýlyq jazýdyń shyǵarmashylyq bastaýlaryn beredi. Sonda ulttyq rýhanı jańǵyrýdyń aldaǵy ýaqyttarda júıeli túrde zertteýdiń turaqty joldaryn tabýǵa, birlesken jańa zertteýlerdiń negizderin salýǵa múmkindikter týyndaıdy.
Osy joldardyń avtory qazirgi kezde qazaq tiline aýdarylǵan 18 oqýlyqtyń ekeýiniń ǵylymı redaktory boldy. Sodan túıindelgen taǵy da mynandaı paıymdaýlar bar. Birinshiden, 2017 jylǵy aýdarma jumysyna 3-4 aıdaı ýaqyt berildi. Eger sondaı ýaqyt ishinde qansha jumys atqarylǵanyn sheteldik ǵalymdar bilse, onda olar qatty tańyrqaǵan bolar edi. Sheteldik oqýlyqtardyń kemi 300, al negizinen 500 jáne odan da kóp betten turady. Mundaı jaýapty jumys tolyq sapaly bolýy úshin ár kitapty aýdaryp, pysyqtap, basyp shyǵarýǵa kemi bir jyldaı ýaqyt kerek.
Ekinshiden, ǵylymı tanym ereksheligi – zertteý nysanynyń tabıǵatyna sáıkes keletin, qarapaıym oı men tilde kezdespeıtin, arnaıy teorııalyq, qısyndyq uǵymdar men termınderdi paıdalanýda. Kóp jaǵdaıda olardyń qazaq tilindegi balama ataýlaryn tabý jáne olarǵa ózderine ǵana tán anyqtamalar berý óte kúrdeli másele. Grek, latyn, qazir aǵylshyn tilderinen alynǵan, halyqaralyq zamanaýı uǵymdar men termınderge aınalǵan sózderdiń qaısysyn qazaq tiline aýdarýǵa bolady, al qaısysyn aýdarmaı, sol halyqaralyq ataý-termın túrinde paıdalaný kerek, degen máseleni el bolyp arnaıy taldaıtyn ýaqyt jetti. Bul keleshek aýdarma jumysyna úlken jeńildik beredi.
Úshinshiden, ótken kezeńdegi aýdarýshylar toby birneshe ret basqosý-keńester ótkizý kezindegi anyqtalǵan bir nárse bar. Ol qazirgi kezde aýdarylǵan oqýlyqtardyń tek Batys elderi oqýlyqtary ekendigi. Olarda negizinen tek batystyq ǵalymdar men ǵylymı mektepterdiń eńbekteri, kózqarastary keltirilgen. Al fılosofııa, mádenıettaný, tipti áleýmettaný sııaqty ǵylymdardyń mazmunyna qatysty Shyǵys elderi ǵulamalary men zamanaýı avtorlarynyń jumystary da az emes. Sondyqtan, aldaǵy ýaqytta Shyǵys elderi avtorlary jazǵan mańyzdy oqýlyqtardy da aýdarý qajet. Rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasynda Prezıdenttiń ózi de sheteldik oqýlyqtardy «ártúrli tilderden» aýdarý kerek dep kórsetken.
Eger Batys pen Shyǵys elderindegi QÁGǴ boıynsha qalyptasqan dúnıetanymdardyń mán-maǵynalaryn salystyryp taldap úırensek, eger solardyń negizinde ózimizdiń rýhanı baılyqtarymyzdy ǵylymı turǵydan tereń taldap, solardy ǵylymı pán mazmunyna engize alsaq, eger solardyń negizinde keleshek urpaqtarymyzdyń rýhanııattylyǵyn ózge ulttardyń rýhanııattylyǵynan kem túspeıtin deńgeıge kótere alsaq, sonda ǵana Qazaqstannyń máńgilik el bolýynyń senimdi negizi salynbaq.
Mine, 100 oqýlyqty qazaq tiline aýdarýdyń ulttyń rýhanı jańǵyrý baǵdarlamasyna enýiniń qyrlary men syrlary týraly ýájderimiz osyndaı.
Sapar OSPANOV,
fılosofııa ǵylymdarynyń doktory
