20 jyldaǵy qarymdy qadam

XVI ǵasyrdaǵy «Qasym hannyń qas­qa joly» men «Esim hannyń eski jo­ly» óz dáýirindegi zań-jarǵylar men mem­lekettik quqyqtardyń ozyq toptama­sy retinde bizge jetip otyr. 

Al bertin kele «han bitkenniń qazy­ǵy bolǵan» áz-Táýke hannyń «Jeti jar­ǵysynyń» alar orny – óz aldyna bir tóbe. Segiz ǵasyrdan astam ýaqyt ózin­dik ereksheligimen halyq ıgiligine qyz­met etken kóne zańdar erejesi osy zamanǵy zań quqyqtarynyń normalyq jıyntyǵynyń ajyramas bóligi bolyp qala berýde. Eń bastysy «qara qyldy qaq jaratyn» bı sheshimderi qazirgi zamannyń sot júıesiniń de eń basty múddesi, irgetasy. 

Bul rette Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń qoǵamdyq sıpaty men mem­le­ket­tik júıesin túpkilikti ózger­t­ken 1995 jyl­ǵy jańa qoǵamǵa laıyq­ty Qazaqstan Respýblıkasynyń Kons­tı­týsııasynyń halyq úshin mańyzy orasan zor boldy. Ondaǵy 7-shi taraý sot bıligine arnaldy.

Táýelsiz Qazaqstan órkenıetti el­der­men terezesi teń dárejede yntym­aq­tasa otyryp, halyqaralyq qarym-qatynasty odan ári nyǵaıtý úshin tez arada jańa quqyqtyq reforma júrgizý qajettigin jaqsy túsindi. 

1994 jylǵy aqpanda Prezıdent «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy qu­qyq­tyq reformanyń memlekettik baǵ­dar­lamasy týraly» qaýlyǵa qol qoıdy. Osydan bastap elimizdiń sot júıe­sin reformalaý isi bastalyp ket­ti. 

Ásirese sot ádildigin ıkemdi etý jo­lyn­da sottardyń kásibı deńgeıin art­tyryp, olardy uıymdyq jaǵynan nyǵaıtý, is qaraýda sottardyń táýelsiz bolýyn qamtamasyz etýdiń jańa joba­sy dúnıege keldi. Sottardyń kyz­me­tin qamtamasyz etýde kadr, ishki sharýa­shy­lyq istermen aınalysý sottan ajyraty­lyp, apparat ákimshiligine júkteldi.

Sýdıalardyń áleýmettik jaǵdaı­la­ryn jetildirý máselesine de atalǵan Qaý­lyda erekshe nazar aýdaryldy. Sýdıalardyń quqyqtary memlekettik turǵydan qorǵalyp, olardyń otbasy múshelerine áleýmet­tik qoldaý úlgileri bekitildi.

Bir jyldan soń, 1995 jylǵy 20 jeltoqsanda Qazaqstan Prezıdenti N.Nazar­baevtyń «Qazaqstan Res­pýb­­lı­kasyndaǵy sottar jóne sýdıa­lardyń már­tebesi týraly» zańdyq kúshi bar Jar­ly­ǵy jaryq kórdi. 84 baptan quralǵan bul mańyzdy qujat respýblıkadaǵy táý­elsiz sot bıligi men sýdıalardyń már­te­besi týraly zańdar erejesin bekitti. Bul álemdik tájirıbedegi quqyqtyq normalarǵa saı keletin jańasha qujat boldy. 

Qabyldanǵan barlyq mańyzdy qu­jat­tar elimizdiń basty sımvol­darynyń biri­ne aınalǵan álemdegi eń jas elorda – Astana qalasynyń ozyq tájirıbege ne­giz­delgen sot júıesiniń dúnıege ke­lýi­ne sebepker boldy. 

Osy tusta elimizdiń táýelsizdigin, otan­dyq sot júıesi men bas qala – Astana­nyń damý tarıhyn bólip-jaryp qa­raý múmkin emes. Sot júıesiniń da­mý tarıhynda elordalyq sottardyń qury­lýy men olardyń biryńǵaı sot júıe­sinde qalyptasýy erekshe oryn alady.

Astananyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyndaǵy ózgeristerge sáıkes 1998 jylǵy 11 shildedegi Jarlyqpen ob­lys­tyq sotqa teńestirilgen Astana qa­la­lyq soty, sondaı-aq Almaty, Sary­­arqa aýdandyq sottary, keıin, 2009 jy­ly Esil aýdandyq soty quryl­dy. 

2004 jylǵy 9 qyrkúıekte alǵashqy qurylǵan Astana aýmaǵyndaǵy sottar qaıta uıymdastyrylyp, aýdandyq sottar qylmystyq jáne azamattyq sottar bo­lyp ekige bólindi. 2009 jyly Esil aýdan­dyq soty jáne Esil aýda­nynyń №2 aýdandyq sottary qury­lyp, sot tó­re­ligin atqara bastady. 

Esil aýdanynyń №2 aýdandyq soty Astana qalasy Saýran kóshesi, 32, ǵıma­ra­tynyń A blogynda orna­las­qan, sýdıalar jeke kabınettermen, uıymdastyrý tehnıkasymen, biryńǵaı zańdar bazasymen, sot prosesterin ótkizý úshin 5 sot májilisiniń zaly dybys-beıne fıksasııa jabdyqtarymen jabdyqtalǵan.

Búgingi tańda Astana qalasy Esil aýdanynyń №2 aýdandyq sotynda shtat boıynsha 6 sýdıa: sot tóraǵasy B.Esenov, sýdıalar Q.Tobaǵalıuly, Q.Dúısembıev, A.Isaeva, Á.Musa­be­kov jáne A.Eshmaǵambetova, sony­men qatar sot keńsesinde: keńse meń­ge­rý­shisi – J.Ernazarova, 3 bas ma­man, 

5 bas maman-sot májilisiniń hatshysy, jetekshi maman, aǵa sot prıstavy óz laýazymdaryna sáıkes qyz­met­terin oryndaýda. Osy jyldyń jar­tyjyldyǵynda sotqa 409 tulǵaǵa baı­lanysty 314 qylmystyq is túsken, onyń barlyǵy der kezinde qaralyp, sotta­lý­shylardyń qylmystyq áreket­terine tıisti quqyqtyq baǵa berildi. 

Qazirgi tańda sottyń odan ári damý maqsaty bolyp sot tóreligine senimdi ar­ttyrý jáne sot tóreliginiń ádil­di­gin, onyń jaýapkershiligin jáne táýel­siz­digin, sot sheshimderiniń joǵary sapa­syn jáne sýdıalardyń biliktiligin art­tyrý arqyly quqyq ústemdigin qam­ta­masyz etý ekenin sot ujymy toly­ǵy­men túsinýde.

Elbasymyzdyń «100 naqty qadam» Ult josparynda kózdelgen mindetterge sáı­kes elorda sottarynyń barlyǵy ja­ńa aqparattyq tehnologııa­larmen qam­tamasyz etildi, sot prosesteri 100 paıyz dybys-beı­net­aspaǵa jazylyp ótkiziletin bol­dy. Barlyq sottar «Tó­re­lik», «Sot kabıneti» syndy júıe­le­ri­men jab­dyq­talyp, derekter bazasy bir­tarap­tandyryldy.

Sońǵy 4 jyldyń ishinde ǵana Astana qalalyq sotynan 10 sýdıa Qazaqstan Respýblıkasynyń Joǵarǵy sotyna sýdıa bolyp taǵaıyndaldy. Bul kórsetkish – Astana qalasynda joǵary bilikti, kásibı sheberligi shyńdalǵan, ómirlik tájirıbesi mol, ádildik pen shyndyqty bekem ustanǵan sýdıalardan quralǵan sot korpýsynyń jasaqtalǵanynyń naqty aıǵaǵy.

Oryn alǵan taǵy bir tyń ózgeris­ter­diń biri – 2013 jyldyń qarasha­syn­da Astana qalasynda ótken sýdıa­lar­dyń VI sezinde Prezıdent sot qaý­ym­­das­tyǵynyń aldyndaǵy 5 min­det­ti aıqyn­dap berdi: zań normala­ryn júıeli túrde je­tildirý úshin Úki­metke Joǵarǵy sotpen Azamat­tyq prosestik kodekstiń jańa joba­syn jasaý tapsyryldy; sottyń qurylymyn jetildirý; daýlar men kelispeýshilikterdi sheshýdiń balamaly joldaryn engizý; azamattardyń keń kólemde sotqa qoljetimdiligin qam­ta­ma­syz etý; sýdıalar korpýsynyń kási­bı­ligin arttyrý. Atalǵan mindet­ter qazirgi kúnde tolyǵymen qarqyndy júzege asyrylýda. 

Atap ótsek, 2015 jyldyń 1 qańta­ry­nan bastap jańa Qylmystyq, Qyl­mys­tyq prosestik jáne Qylmystyq-at­qarý kodeksteri kúshine endi. Pre­zıdent jarııaly túrde Azamattyq pro­sestik kodekstiń jańa redaksııasy­na qol qoıdy, ol 2016 jyldyń 1 qań­tary­nan qoldanysqa endi. Atalǵan ja­ńa zańnamalardyń normalaryna sáı­kes sot qurylymy 5 satydan 3 saty­ly sot júıesine kóshti. Sóıtip sot ón­dirisi ha­lyqaralyq standarttarǵa sáı­kes­ten­di­rilip, sot úrdisi jasandy áýre-sar­sań­nan bosady. 

Búgingi kúnde Astana qalalyq soty az­a­mattar men zańdy tulǵalardyń qu­qyq­tary men múddelerin Konstı­tý­­sııamyzǵa saı qorǵaı alatyn, qabi­let­ti­ligi joǵary sotqa aınalǵanyn dá­lel­dep otyr. 

Astanany asqaqtatqan 20 jyl tarıh úshin – qas-qaǵym sát. Biraq qazaq ul­tynyń uly tuǵyry, Alash ju­rty­nyń asqaq aıbary Astananyń 20 jasqa tolýy búkil qazaq eli úshin dú­birli mereke. Jańa astanamen táýel­siz el ósti, irgesi qalandy, nyǵaıdy. 

Elimizdiń elordasy Aqmolaǵa qo­nys aý­darǵannan bergi ótken 20 jyl mem­le­ketimizdiń qaýipsizdigin, geo­saıası erkin­digin, shekaranyń myz­ǵy­mastaı berik­ti­gin, el ekono­mı­ka­sy­nyń qarqyndy da­mý strategııasyn qam­tamasyz etken táýelsiz Qazaqstan tarıhyndaǵy bet­burys kezeń. 

Jıyrma jylda Astana Qazaqstan­nyń shynaıy táýelsizdigi men egemen­di­gin beınelep, dúnıe júzine pash etken memlekettik ortalyq bolyp ta­ny­lyp úlgerdi. Aldaǵy ýaqytta da As­tanada ǵasyrlar boıy Qazaqstan hal­qynyń azat oıy men múddeleri, asqaq ar­many men maqsattary is júzine asyryla beretinine kúmán joq.

Baqytjan ESENOV,
Astana qalasy Esil aýdany №2 aýdandyq sotynyń tóraǵasy