Adam balasy aspanmen talasqan taýlardyń ushar shyńyna shyǵýǵa san myń márte áreket jasaǵany beseneden belgili. Alla taǵala oń qabaq tanytqan alpınıster eshbir qıyndyqqa qaramastan dittegen maqsatyna jetip, eline abyroıly, otbasyna aman-esen oraldy. Baq-juldyzy janbaı, baǵytynan jańylǵan jandar jarty joldan keri qaıtýǵa májbúr boldy. Sonymen qatar júzdegen azamat ajal tyrnaǵyna iligip, sol jer­de mert bolǵanyn da aıtýǵa tıis­piz. Solardyń birazynyń máıiti tabylmaǵan kúıi alyp taýlardyń shyńynda jáne bókteri men ete­ginde qaldy. Biraq bul jaısyz jaıttar júreginiń túgi bar ór minezdi azamattardy raıynan qaıtara alǵan joq. Kerisinshe, basyn qaýip-qaterge tigip, kóz arbaǵan bıikterdi birinen keıin birin baǵyndyrýǵa qushtarlyq tanytyp otyrǵan adam­dar­dyń sany jyl ótken saıyn arta túsýde. 

Resmı derekterge súıensek, joǵaryda atalǵan 14 shyńnyń bar­lyǵyn baǵyndyrǵan jer betinde nebári 38 alpınıst bar eken. Bir ǵajaby, solardyń úsheýi Qazaq­stannyń azamaty. Olar – Denıs Ýrýbko, Vasılıı Pıvsov jáne Maq­sut Jumaev. Bul esimder álemdik alpınızm sporty tarıhynda altyn áriptermen jazýly. 

1973 jyly Reseıdiń Stavro­pol ólkesinde jaryq dúnıe esigin ashqan Denıs 1993 jyly Almatyǵa qonys aýdardy. Ol naǵyz kásipqoı alpınıst retinde Qazaqstanda qalyptasty. Bıiktigi 8 myń metr­den asatyn barlyq 14 shyńdy baǵyndyrý úshin ol tapjylmaı 9 jyl ter tókti (2000-2009). Jerlesimiz osyndaı dárejege jetken álemdegi 15-shi jáne TMD-daǵy tuńǵysh alpınıst. Sondaı-aq Ýrýbko sol belesterdiń barlyǵyn ottegini qoldanbaı-aq baǵyndyrdy.

1975 jyly Almaty qalasynda týǵan Vasılıı Pıvsov pen 1978 jyly Batys Qazaqstan oblysynda dúnıege kelgen Maqsut Jumaev kóńil arbaǵan bıikterge 2001 jyly kóz tikti. Sodan qaýyrt jumys bas­taldy. Bul rette «bári birden keremet boldy» dep esh aıta almaımyz. Taýlar da óz tákapparlyǵyn kórsetti. Jerlesterimizdiń joly bolmaı, jigeri jasyǵan kezderi de joq emes. Desek te bul sátsizdikter olardyń saǵyn syndyra alǵan joq. Tabandylyq men tózimdilik, batyldyq men batyrlyq jáne ózderi tańdaǵan kásipke degen adaldyǵy men alpınızmge shynaıy berilgendiginiń arqasynda Vasılıı Talǵatuly men Maqsut Saǵyntaıuly araǵa 10 jyl salyp, kózdegen maqsattaryna jetti.

Rasynda da, Ýrýbko da, Pıv­sov ta, Jumaev ta qandaı qur­­­metke de laıyq. Halyqaralyq uıym­­dar men federasııalardyń jetekshileri, Qazaqstan Úkimeti, túrli deńgeıdegi basshylardyń barlyǵy da jaýjúrek jigitterdiń eńbegin laıyqty baǵa­lap, túrli syılyqtarmen marapat­tady. Basyn qaýip-qaterge tigip, taý men tasty aralaǵan osy otandas­tarymyzdyń tolaǵaı tabysy jaıyn­da áńgime aıtylsa, kóńilimiz kádim­gideı mar­qaıyp, keýdemizdi maqtanysh sezimi kerneıtini ras. Júzdiń, tipten myńnyń biriniń júregi daýalaı bermeıtin nar táýe­kelge barǵan qazaq­standyq al­pınıs­terdiń bul eń­begin naǵyz erlik dep baǵalaýǵa tıispiz. 

Búgingi tańda Qazaqstan alpınızm salasy boıynsha tórtkúl dúnıedegi aldyńǵy qatarly memleketterdiń sanatyna erkin enip otyr dep nyq senimmen aıtýǵa bolady. Olaı deýge negiz, bıiktigi 8 myń metr­den asatyn álemdegi barlyq 14 shyńdy osy kúnge deıin nebári 20 eldiń oǵ­landary ǵana baǵyndyrǵan eken. Sol tizimde jerlesterimiz Pol­sha alpınısterimen birge tórtinshi jáne besinshi oryndardy ózara bólisýde. Aldymyzda tek Italııa (7 adam), Ispanııa (5 adam) jáne Ońtústik Koreıa (5 ­adam). Sondaı-aq Nepaldyń eki ­óki­li sol bıikterge kóterildi. Al Shveısarııa, Meksıka, AQSh, Ek­vador, Germanııa, Fınlıandııa, Aýstralııa, Portýgalııa, Aýstrııa, Japonııa, Chehııa, Slovakııa jáne Irannyń bir-bir azamaty sol belesterden kórindi. Mine, osy derekterden-aq, talaı múıizderi qaraǵaıdaı memleketterden Qazaq eliniń kóshi áldeqaıda ilgeri ekenin ańǵarýǵa bolady.

Derekter

• Álemdegi eń bıik 14 shyń­nyń barlyǵyn baǵyndyrǵan álemdegi tuńǵysh adam – Raın­hold Messner. Bıylǵy jyl­dyń kúzinde 74 jasqa tolǵaly otyrǵan Italııanyń alpınısi sol josparyn júzege asyrý úshin ómiriniń 16 jylyn­ sarp etken eken. Atap aıtsaq, Messnerdiń 1970 jyly bastal­ǵan joryǵy 1986 jyly sátti aıaqtaldy.
•  Sol taýlardyń ushar bıigine shyǵý úshin Apennın túbe­giniń tarlany  Marıo Pan­serı shırek ǵasyrǵa jýyq ýa­qyt jumsaǵan eken. Naqtylap aıt­saq, týra 24 jyl! Qazirgi kezde 80 jas­ty al­qym­daǵan Ita­lııanyń azamaty 1988 jyly bas­taǵan isin 2012 jyly ǵana támam­dady. Al pol­sha­lyq Petr Pýs­telnık bolsa, osy maqsatqa jetý úshin 20 jyl ómi­rin arnady.
• Sol shyńdardy eń qysqa merzimde baǵyndyrǵan úsh adam bar. Olar – Polshanyń sańlaǵy Ejı Kýkýchka (1979-1987) jáne Ońtústik Koreıanyń qos qyrany – Park Iýn Sok (1993-2001) pen Kım Chang Ho (2005-2013). Bul alpınıs­terge 8 jyldyń ishinde barlyq bıikterdiń tóbesine kóterildi.
• Keıbir derek kózderine sensek, 14 shyńnyń tóbesine shyq­qan 38 alpınıstiń qataryna taǵy bes adam qosylýǵa tıis edi. Olar – ıtalııalyq Faýsto dı Ste­fanı, ulybrıtanııalyq Alan Hın­kes, ýkraınalyq Vla­dıslav Ter­zyýyl, koreıalyq O Yn Son jáne ıspanııalyq Kar­los Paýner. Alaı­da bul kór­setkishterdiń resmı dáleli joq bolǵandyqtan, olardyń esim­deri joǵaryda aıtylǵan tizimge engen joq.
• Áıelder arasynda koreıa­lyq O Yn Son 1997-2010 jyldar aralyǵynda barlyq 14 shyńdy baǵyndyrdy. Alaıda onyń bul kórsetkishi kúmán týǵyzdy. Arada týra 20 kún ótkende Edýrne Pasa­ban dál sol mejeden kórindi. Onyń tabysy kúmánsiz edi. Osy­laısha ústimizdegi jyldyń 1 tamyzynda 45 jasqa tolǵaly otyr­ǵan Ispanııanyń ókili osyndaı dárejege jetken tuńǵysh alpınıst-áıel retinde tarıhta qaldy. 
• Byltyrǵy jyldyń ózin­de ǵana Gımalaı men Kara­ko­rým­daǵy barlyq shyńdardy baǵyn­dyrýshylar qatary bes adammen tolyqty. Olar – ıtalııalyq Roman Benet pen Nıvas Meroı, slova­kııalyq Peter Hamor, ırandyq Ázim Geıshisaz jáne ıspanııalyq Ferran Lator. Eýropanyń úsh órenine maq­satyna jetý úshin 18 jyldan asa ýaqyt qajet bolsa, Parsy eliniń óki­li 9 jylda barlyq sharýany tyndyrdy.

Ǵalym SÚLEIMEN,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY