Budan biraz ýaqyt buryn AQSh tarapy Iran Islam Respýblıkasy úshin «qara altyn» saýdasyn toqtatýǵa «bar kúshin salatynyn» álem jurtshylyǵyna jarııa etken edi. Sondaı-aq bıylǵy jyldyń mamyr aıynda Donald Tramp Iranmen aradaǵy ıadrolyq baǵdarlamaǵa qatysty kelisimnen shyqty jáne osy kelisimge kiretin Eýropadaǵy elderdi de odan shyǵýǵa úndedi. AQSh basshysynyń bul «is-áreketi» Irandy ǵana emes, Reseı, Qytaı, Germanııa jáne Fransııa bıligin de ári-sári kúıge túsirdi.
Ormýz buǵazy Irannyń strategııalyq jáne tranzıttik mańyzy zor aýmaǵy sanalady. Sebebi osy buǵaz arqyly Parsy shyǵanaǵynda munaı óndiretin memleketterdiń munaıy tasymaldanady. Keıbir derekterge qaraǵanda, onyń jalpy kólemi óndirilgen «qara altynnyń» 20 paıyzynan asady. Sol sebepten sarapshylar Ormýz buǵazyn Iran bıliginiń ózgelerge «qyr kórsetetin» kóziri dep ataıdy. Al buǵaz Halyqaralyq teńiz quqyqtary jáne BUU-nyń 1982 jyly qabyldanǵan teńiz quqyǵy jónindegi konvensııasy boıynsha halyqaralyq sý joly retinde tanylǵan. О́ıtkeni Ormýz buǵazy Parsy shyǵanaǵyndaǵy elderdiń júk tasymalyn ashyq teńizge shyǵaratyn bir ǵana sý joly bolyp tabylady.
Ormýz buǵazy Irannyń soltústigin jáne Omannyń ońtústigin tuıyqtap jatyr. Onyń eniniń eń tar jeriniń ózi 50 shaqyrymdy quraıdy. Al Iran tarapy buǵazdy jaýyp, ózge memleketterdiń munaı tasymalyna kedergi jasasa, ol halyqaralyq kelisim normasyn buzǵandyq bolyp tabylýy múmkin. Biraq Iran parlamenti BUU-nyń joǵaryda atalǵan 1982 jylǵy konvensııasyn áli kúnge deıin maquldaǵan joq. Degenmen, Iran úkimeti konvensııa talaptaryn buzýǵa aparyp soqtyratyn kez kelgen áreketten qashyq bolýǵa tyrysty. Ekinshi jaǵynan, Iran úkimeti konvensııaǵa qol qoıatyn kezde osy qujatqa qosylǵan elderdiń quqyǵyn ǵana moıyndaıtynyn málimdegen edi. Bul atalǵan konvensııaǵa kiretin memleketter ǵana Ormýz buǵazyn paıdalana alady degendi bildiredi. AQSh – osy qujatqa qol qoımaǵan elderdiń biri.
Eger Iran bıligi Ormýz buǵazyn jaýyp tastaıtyn bolsa, AQSh-tyń oǵan qarsy kúsh qoldanýy ábden múmkin. Oǵan ótken ǵasyrdyń 1980-1988 jyldary aralyǵyndaǵy Iran men Irak soǵysy naqty mysal bolmaq. Jeti-segiz jylǵa sozylǵan sol soǵysqa baılanysty Ormýz buǵazy sýynda kemeler men tankerlerdiń erkin júzýine qaýip tóngen edi. Osyny alǵa tartqan AQSh-tyń áskerı-teńiz kúshteri Parsy shyǵanaǵynda óz áskerin ornalastyryp aldy. Iran-Irak soǵysynyń aıaqtalǵanyna 30 jyldan astam ýaqyt ótse de AQSh Parsy shyǵanaǵynan áskerı-teńiz kúshterin áketýge nıet tanytpaı otyr. Al Iran tarapy AQSh-tyń Ormýz buǵazyna quqyǵy joqtyǵyn málimdeýmen keledi.
Halyqaralyq quqyq normalary negizinde alyp qaraǵanda, Iran Parsy shyǵanaǵyna aparatyn jalǵyz sý jolyn jaýyp tastaýǵa quqyǵy joq sııaqty. Iаǵnı kemelerdiń qatynaýyna tyıym sala almaıdy. Bul tek beıbit ýaqytta ǵana. Eger soǵys bola qalǵan jaǵdaıda Irannyń da, Omannyń da Ormýz buǵazyn óz qalaýlaryna qaraı paıdalanýlaryna quqyqtary bar. Jasyratyny joq, buǵazdan keme júzýge tyıym salynatyn bolsa, bul aldymen qarýly qaqtyǵysqa, onyń sońy alapat soǵysqa uryndyrady. Atap óteıik, 2012 jyldyń shildesinde Iran parlamenti Eýropa elderiniń Iranǵa salynǵan ekonomıkalyq sanksııaǵa qarsylyq retinde munaı tankerleri úshin Ormýz buǵazyn jaýyp tastaý týraly zań jobasyn maquldaǵan edi.
AQSh bıliginiń Ormýz buǵazyn kózdiń qarashyǵyndaı «kúzetip» kele jatqany jaıdan-jaı emes. О́ıtkeni, bul el uzaq jyldardan beri arab memleketteriniń munaıyn asa mol kólemde tutynatyn elderdiń ishindegi aldyńǵysy bolyp sanalady. Boljamdarǵa qaraǵanda, aldaǵy ýaqytta da solaı bola bermek. Sondyqtan da olarǵa osy óńirdiń qaýipsizdigi qajet. Eger buǵaz jabylyp, munaı tasymalyna tosqaýyl qoıylatyn bolsa, álemdegi munaı eksportynyń 40 paıyzy oryndalmaı qalady eken. Mine, bul munaı baǵasynyń eselep artýyna soqtyryp, munaı naryǵynda turaqsyzdyq jaǵdaı qalyptasady. Sondaı-aq ol bireýlerge orasan zor paıda ákeledi, ekinshilerin orasan zor shyǵynǵa batyrady.
Búginde otyn-energetıka kózderi men munaı-gaz qorlary ekonomıkalyq saıasattan góri halyqaralyq saıasatqa aınalyp barady. Mysaly, Irannyń kúsheıýi arab elderiniń kópshiligine unamaıdy. Olar ózderindegi saıası rejımderiniń qaýipsizdigi turǵysynan alǵanda, Irannyń ıadrolyq derjava atanýynan «ólerdeı» qorqady... Sol sebepten Taıaý Shyǵystaǵy birqatar memleketter Iran ekonomıkasynyń damymaýyna múddeli. Onyń ústine bul eldegi munaı men gazdyń mol qory osy shıkizatty kóp tutynatyn AQSh pen Qytaıǵa tynyshtyq bermeı keledi. AQSh-tyń Iranǵa qarsy ekonomıkalyq sanksııalar salýyna osy másele de belgili bir deńgeıde áser etken sııaqty. Al Iran prezıdentiniń Ormýz buǵazyna baılanysty málimdemesi Parsy shyǵanaǵyndaǵy eldermen qatar, olardyń munaıyn tutynýshy memleketterdi de alańdatqandaı boldy.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»
