Ádil AHMETOV. Álem alyptarynyń teketiresi

Sonymen qatar sońǵy týyn­dy­da ekonomıkalyq áleýeti men teh­no­lo­gııalyq jáne áskerı qýattylyǵy ja­ǵy­nan AQSh-tan keıingi ekinshi orynda turǵan alpaýyt Qytaı ǵana emes, Ja­po­nııa, Eýropa odaǵy, Reseı, Úndistan se­kildi memleketter de ákki saıasatker na­za­rynan tys qalmaǵan. Sondyqtan aty álemge áıgili Garvard ýnıversıtetine qarasty Kennedı Mektebiniń dekany ári prezıdent Bıll Klınton dáýirinde AQSh-tyń Barlaý keńesiniń tóraǵasy bol­­ǵan Djozef Naı  Amerıka Qurama Shtat­­tarynyń sońǵy bir ǵasyrdan as­tam za­manda ǵylymı-tehnologııalyq, eko­no­mıkalyq ári áskerı basymdyq tur­ǵy­synan, álemdegi eń qýatty da qaýharly mem­leket bolyp kelgenin jasyr­maıdy.

Deı turǵanmen, búgingi sáýegeı saıasatkerler toby taıaý bolashaqta AQSh-ty Qytaıdyń basyp ozatynyn jıirek aıta bastaǵany da ras. Sondyqtan  álemdik geosaıasat sańlaǵy Djozef Gaıdy endi «Shynymen-aq solaı ma? Ekonomıkalyq turǵydan bolsyn, geografııalyq jáne ás­kerı turǵydan bolsyn, jumsaq kúsh tur­ǵysynan bolsyn Amerıka sekildi al­paýyt derjavanyń ǵasyry nege kelmes­ke ketip bara jatyr? Olaı bolsa, alyp Qytaıdyń ekpindi qarqyny eki der­javanyń arasyndaǵy sóne bastaǵan  qyrǵı-qabaq soǵysty qaıta tutatpaı ma? Munyń aqyry nemen tynady?» sııaqty kókeıkesti rıtorıkalyq saýaldar jıirek mazalaǵany baıqalady.

Osy oraıda tilge tıek bolyp otyrǵan aı­týly avtordyń sońǵy týyndysy tek jo­ǵaryda atalǵan saýaldardyń ǵana emes, búgingi álemdik geosaıasattyń kún tár­tibinde turǵan ózge de ózekti máse­le­ler­diń túıinin óte dáleldi tarqatady. Bul turǵydan kelgende, avtor eń aldy­men óz kitabynyń ataýynda turǵan Ame­rı­ka ǵasyrynyń qaı kezden bastalatynyn anyqtap alýǵa tyrysqan. О́ıtkeni keıbir sarapshylardyń oıynsha, AQSh ǵasyry XIX ǵasyrdyń sońynda, ıaǵnı Ame­rıkanyń álemdegi eń alpaýyt ındýs­trııalyq derjavaǵa aınalǵan kezinen bas­talǵan sekildi. О́ıtkeni sol kezderde AQSh ekonomıkasy kólemi jaǵynan álem ekonomıkasynyń tórtten birine jýyqtaǵan bolatyn jáne bul sıpat Ekinshi dúnıejúzilik soǵys bastalǵan kezeńge deıin jalǵasqan. Sosyn, álgi alapat soǵystyń sońyna qaraı, álemniń bas-
ty ekonomıkalary tutastaı daǵdarysqa ushyrap qalǵanda, AQSh ekonomıkasy álem ekonomıkasynyń teń jartysyna teńelgen. Alaıda soǵystan keıingi jyldary álsiregen memleketterdiń jaǵdaıy birte-birte túzelip, ekonomıkalary qaı­ta qalpyna kele bastaıdy. Bul kezde AQSh-ta soǵysqa deıingi deńgeıine qaıta ora­lady. Al 1945-1970 jyldar arasynda AQSh-tyń álem ekonomıkasyndaǵy úlesi edá­ýir azaıǵanymen, Djozef Gaıdyń paı­ym­daýynsha, Amerıka ǵasyry dep tek HH ǵasyrdy ataýǵa bolady.

Alaıda qaısybir sarapshylar Ame­rı­ka ǵasyrynyń bastalý kezeńi men kilt aıaqtalýyn Birinshi dúnıejúzilik soǵys tutanǵan 1914 jylmen ǵana shekteıdi. О́ıtkeni AQSh-tyń álgi soǵysqa aralasýyna baılanysty onyń srtqy saıasatyn da ekonomıkasyn da, demokratııalyq qundylyqtaryn da birden álsiretken bolatyn.

Ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin ındýstrııalyq basymdyq pen qýat­ty­lyq jaǵynan álemde tek bes aı­maq, atap aıtqanda AQSh, Keńes oda­ǵy, Brıtanııa, Eýropa jáne Japonııa mem­le­ketteri ǵana ózge elderden alda bolatyn. Sondyqtan AQSh-tyń múddesi de sáıkesinshe ózgerip, álgi elderdiń úsheýimen odaqtasyp, Keńes odaǵynyń qýaty men ıdeologııalyq yqpalyn barynsha aýyzdyqtaýǵa tyrysqan bolatyn. Sonyń saldarynan Amerıkanyń qarýly kúshteri kúni búginge deıin Eýro­pada ǵana emes, Japonııa men Koreıada da qalyp qoıdy.

Avtordyń paıymdaýynsha, 1945 jyldan 1991 jylǵa deıin jahandyq kúsh-qýat teńgerimdiligi bıpolıarlyq sı­patta boldy. О́ıtkeni AQSh pen Ke­ńes odaǵynyń ekonomıkalyq qýaty jáne ıdeologııalyq yqpaly ózge memleketterden basym bolatyn. Sosyn, olardyń ekeýi de ıadrolyq qarý báse­ke­sinde teńgerimdi deńgeıde edi. Alaı­da 1989 jyly Berlın qabyrǵasy qu­lap, 1991 jyly Keńes odaǵy ydyrap qal­ǵan­dyqtan, Amerıka Qurama Shtat­ta­ry bir­den álemniń eń alpaýyt mem­le­ketine aınalyp shyǵa kelgen-di.

Keıbir sarapshylardyń Amerıka ǵasyrynyń basyn sol kezeńmen baılanystyratyny da sondyqtan. О́ıtkeni ol zamanda Amerıka Qurama Shtattarynyń áskerı teńiz floty  jahandyq sıpat alyp, ózimen básekeles 17 memlekettiń jı­­yntyq flotynyń qýatyna teńesken-di. Ol kezde AQSh-tyń áýe kúshteri men kosmos jáne kıber-ǵarysh salasy da búkil álemde úlken basymdyqqa ıe bola­tyn. Sáıkesinshe, sol zamandaǵy Amerıkanyń áskerı bıýdjeti de sol sa­la­ǵa bólingen jahandyq bıýdjettiń teń jartysyna jýyqtaǵan-dy.

Djozef Naıdyń paıymdaýynsha, 1945 jyldan keıin AQSh-tyń ekono­mı­ka­lyq resýrstary basym bolǵanymen, saıası-áskerı  ólshemder turǵysynan kel­gende álem bıpolıarlyq sıpatta bol­dy, óıtkeni Keńes odaǵynyń kúsh-qýaty Amerıkanyń qaýqarynan esh kem emes-tin. Sondyqtan da Amerıka Qurama Shtat­tary Keńes odaǵy kúıregen 1991 jylǵa  deıin birpolıarlyq álemdik tár­tip­ti ornata alǵan joq-tyn jáne mu­nyń ózge de irgeli sebepteri bar-tyn.

Birinshiden, Eýropa ol kezde álemdegi eń irgeli ekonomıka bolatyn. Sóıte tura, Eý­ropanyń eń alpaýyt eli, Germanııa eko­­nomıkasynan AQSh-tyń ekonomıkasy tórt ese úlken bolǵanymen, Eýropa oda­ǵynyń jalpy ishki ónimi AQSh-tan ar­tyq­taý edi.

Ekinshiden, Eýropa odaǵynyń 500 mıllıonǵa jýyq halqy amerıkalyq 300 mıllıonnan áldeqaıda basym bolatyn.

Úshinshiden, jan basyna shaqqanda AQSh azamattarynyń tabysy Eýropa odaǵynan joǵary bolǵanymen,  adamı kapıtal, tehnologııa jáne eksport tur­ǵy­synan Eýropa odaǵy AQSh-pen bás­e­ke­ge daıyn edi.

Tórtinshiden, 2010 jylǵy qarjy nary­ǵynda týyndaǵan daǵdarysqa deıin keı­bir sarapshylar eýro taıaý jyldary álem­dik rezervtik valıýtaǵa aınalyp, dol­lardy almastyrýy ábden múmkin degen oıda bolatyn.

Besinshiden, áskerı bıýdjet turǵy­sy­nan, AQSh-pen salystyrǵanda Eýropa odaǵy qorǵanys salasyna eki ese az qara­jat shyǵaratynyna qaramastan, onyń qa­rýl­y ásker sany AQSh-tan basymdaý-tyn.

Altynshydan, eýropalyq Brıtanııa men Fransııa ıadrolyq qarýdyń ıesi bola tursa da, Eýropa Afrıka men Taıaý Shy­ǵys­taǵy basqynshylyq áreketterge jappaı aralasa bermeıtin.

Jetinshiden, Eýropanyń jumsaq kú­shi, atap aıtqanda tartymdy má­de­nıeti, ozyq demokratııalyq qundy­lyq­­tary men ınstıtýttary, ozyq bi­lim-ǵylym oshaqtary, ınnovasııalyq teh­nologııalary, medısınasy, aýyl sha­rýa­shylyǵy, bir sózben aıtqanda, kúl­li ekonomıkalyq júıesi onyń aına­la­syndaǵy memleketterge úlgi bolyp sanalǵandyqtan, sońǵylar Brıýsseldiń tó­ńiregine toptpasýǵa múddeli edi. О́ıt­keni qatty kúsh, atap aıtqanda halyq­ara­lyq qatynastardaǵy keıbir alpaýyt memleketterdiń tek áskerı kúshke basymdyq berip, ózge memleketterdi májbúrleý sekildi ozbyr saıasatqa ıek artyp, ózge elderdiń ishki isterine qol suǵýy ózgelerdi  ózinen alystatqany da jasyryn emes.

Segizinshiden, Eýropanyń Halyq­ara­lyq qarjy qory men Búkilálemdik saýda uıymyndaǵy róli AQSh-tan keıingi ekin­shi orynǵa ıe bolyp, óte mańyzdy ról atqardy.

Toǵyzynshydan, kıberálemdegi trans­ulttyq kompanııalardyń bári de  Eýropamen sanasýda.

Onynshydan, Eýropanyń álemdik saýda naryǵyndaǵy úlesi 17%-i qurasa, AQSh-tyń úlesi ol kezde 12%-ke ǵana te­ńelgen edi.

Solaı bola turǵanymen, jumsaq kúsh­tiń quramyna jatatyn  álemdegi eń ozyq 100 ýnıversıtettiń ishinde Eýro­pa­nyń úle­si 28 ýnıversıtetpen shektelse,  AQSh 52 ýnıversıtetimen eki esege jýyq ba­sym­dyqqa ıe bolatyn.

Onyń ústine demografııalyq tur­ǵy­dan, búgingi Eýropa óte qaýipti synaqpen bet­pe-bet kelip tur. О́ıtkeni 1900 jylda­ry Eýropa halqynyń sany álem hal­qynyń tórtten birin qurasa, endi odan da azaıyp, 2060-jylǵa qaraı bul kórsetkish tek 6%-i ǵana quraıtyn bolyp otyr jáne sońǵylardyń úshten biri 65 jastyń ústindegilerge ǵana tıe­sili bolmaq. Sosyn, áskerı salaǵa bó­linetin álemdik qarjy turǵysynan, Eýropa AQSh-tan keıingi ekinshi oryndy, ıaǵnı 15%-ke ıelik etedi. Al AQSh-tyń úlesi – 35% nemese Eýropadan eki ese úlken. Sáı­kesinshe, Qytaıdyń úle­si 11%-i, al Reseıdiń úlesi tek 5%-i quraı­tyn­dyq­tan, sońǵy eldiń úlesi AQSh-pen sa­lys­tyr­ǵanda jeti ese kem ekeni de kózge uryp tur.

 Kıno ónimderin shyǵarýda da Amerıka Eýropadan alda tur. Búginde Eýro­pada kórsetiletin amerıkandyq kınofılmderden túsetin paıdanyń 73%-i qu­raıtyny álgi pikirdiń naqty dáleli.

Joǵarydaǵy statıstıkalyq esep-qı­sapty Djozef Naı jaıdan-jaı kól­deneń tartyp  otyrǵan joq. Ol statıstıka joǵarydaǵy sáýegeı sarapshylardyń «Amerıka ǵasyry aıaqtalyp keledi nemese ony Qytaı basyp ozady» sııaqty paıymdarynyń múlde shyndyqqa janaspaıtynyn dáleldeý úshin keltirilip otyrǵany kúmán týdyrmaıdy.

Djozef Gaıdyń Japonııa, Qytaı jáne Reseı memleketteriniń ke­le­she­gi­ne qatysty túıindegen tómendegi paı­ym­­dary da mán berýge turarlyq. Má­­selen, osydan 30 jyldan astam bu­ryn japondyqtardyń jan basy­na shaq­qandaǵy tabystarynyń ame­rı­ka­lyq­tardan asyp túskendigi kóptegen amerıkalyqtarǵa úreı týǵyzǵan kórinedi. Sebebi sol kezdegi keıbir ǵalymdar toby Japonııa bastaǵan Tynyq muhıt blogy AQSh-ty yǵystyryp shyǵarady da, bul úderis, óz kezeginde, AQSh pen Japonııa arasynda soǵys órtiniń tutanýyna ákelip soǵady degen sııaqty  sáýegeılikke jol bergen bolatyn. Al keıbir sarapshylar tipti Japonııanyń ıadrolyq derjavaǵa aına­latynyn da boljap qoıypty. Mundaı kózqarastar, negizinen, sol kez­degi Japonııa ekonomıkasynyń ýa­qytsha qarqyn alýymen baılanysty bol­ǵan. Alaıda Japonııa ekonomı­ka­sy 1990 jyldary oryn alǵan áljýaz saıa-
sı sheshimderdiń saldarynan keıingi 20 jyl boıy daǵdarystan shy­ǵa almaı qalǵandyqtan, 2010 jyly Qy­taı ekonomıkasynyń dollarǵa shaq­qan­daǵy jalpy kólemi Japonııa ekono­mı­ka­synan basyp ozǵan bolatyn. So­laı bo­la turǵanymen, ol kezderde Qytaı eko­nomıkasynyń qýaty Ja­po­nııa­nyń jan basyna shaqqandaǵy eko­no­mı­ka­sy­nyń altydan birin ǵana qu­raı­tyn.

Keıingi jyldary Japonııa Premer-mınıstri Sındzo Abeniń qolǵa alǵan sharalarynyń arqasynda bul eldiń ekonomıkasy qaıta jandandy. Sondyqtan da búgingi tańda Japonııa álemniń úshin­shi irgeli ulttyq ekonomıkasy dáre­je­sinen aıyrylǵan joq jáne onyń ın­dýs­trııasy jahandaǵy eń joǵary teh­nologııaly ındýstrııa bolyp qala ber­mek. Árıne, alyp Qytaı ıadrolyq der­java ári ásker qoly eń kóp el bol­ǵa­nymen, Japonııa Azııadaǵy eń zama­naýı qarý-jaraqpen jabdyqtalǵan  áskerı qýatqa ıe bolyp otyr. Alaıda Japonııa demografııalyq  turǵydan aýqymdy synaqpen betpe-bet keletin sııaqty, óıtkeni  sarapshylardyń topshylaýynsha, 2050 jylǵa qaraı Ja­ponııa halqynyń sany búgingi 127 mıl­lıonnan 100 mıllıonǵa deıin tó­mendeıtini kútilip otyr. Onyń ústine bul el ımmıg­rantar qabyldamaıtyn el­derdiń qataryna jatady.

Solaı bola turǵanymen, Japonııa ha­lyq­tyń ómir súrý sapasy jóninen álem­­degi eń joǵary standartqa ıe. So­ny­men qatar  bul el eń kásibı adamı ka­pı­ta­lymen belgili. Sondaı-aq munda qo­ǵam tu­raqtylyǵy, aýa men aýyzsý ta­zalyǵy, tehnologııalyq basymdyq pen joǵary eńbek ónimdiligi de turaqta  saq­talyp keledi. Japonııanyń taǵy bir basym­dy­ǵy onyń ári dástúrli, ári tartymdy má­denıetinde jatyr. Sonymen qatar Ja­ponııanyń shetelderge beretin kómegi men halyqaralyq uıymdarǵa kórsetetin qoldaýy da onyń jumsaq kúshin nyǵaıta túsýde.

Solaı bola tursa da, Djozef Naı Japonııanyń AQSh-qa qaı turǵydan da básekeles bola almaıtynyn alǵa tartady. Sebebi jer kólemi turǵysynan AQSh-tyń Kalıfornııa shtatymen ǵana sha­malas bul el geografııalyq turǵydan bol­syn, demografııalyq turǵydan bolsyn AQSh-qa teń kele almasy anyq.

Atalmysh týyndyda Reseıge de jet­kilikti nazar aýdarylǵan. О́ıtkeni 1950 jyldary amerıkandyqtarda Ke­ńes odaǵy olardy shynymen-aq basyp ozady degen qorqynysh bolǵany ras. Ol zamanda Reseı geografııalyq tur­ǵy­dan álemde birinshi oryndy ıelense, demografııalyq turǵydan úshinshi oryn­dy jáne ekonomıkalyq turǵydan ekin­shi oryndy ıelenetin. Munaı men gaz­dy Saýd Arabııasynan da kóbirek óndiretin. Álemdegi ıadrolyq qarýdyń teń jartysyna jýyǵy da osy elde edi. Keńes odaǵynyń ásker sany da, ǵalym­da­rynyń sany da AQSh-tan basym-tyn. Onyń ústine Nıkıta Hrýshev bılik ba­synda turǵan kezde kommýnızmniń ar­tyq­shylyǵy aspandata dáriptelip, tipti Keńes odaǵy Amerıkany 1970 nemese 1980 jyldary basyp ozady dep uran­datý jappaı daǵdyǵa aınalǵan-dy. Al 1986 jyly bılikke kelgen M.Gorbachev, kerisinshe Keńes odaǵynyń eko­nomıkasynyń barlyq kórsetkishter boıyn­sha áljýaz ekenin jarııa etken-di.

Aıtsa aıtqandaı-aq, alyp Keńes oda­ǵy 1991 jyly bir sátte kúırep qal­ǵany jasyryn emes. Bul kúıreýden soń Reseı bir sátte halqy men ekonomıkasynyń jar­ty­synan aıyryldy. Ol ol ma, jumsaq kúsh­ke jatatyn burynǵy kommýnıstik ıdeo­logııa da kelmeske ketken-di. Reseı, so­ny­men qatar ıadrolyq qarýyn saqtap qal­ǵanymen, burynǵa jahandyq ekinshi ornynan bir sátte aıyrylyp qalǵan-dy. Sondaı-aq Reseıdiń 2,5 trıllıon dollarǵa teń ishki jalpy ónimi endi AQSh-tyń dál sondaı kórsetkishiniń jetiden birine ǵana teńelip qaldy da, halqynyń jan basyna shaqqandaǵy tabysy men satyp alýshylyq múmkindigi de AQSh kórsetkishiniń úshten birine ǵana teńelgen-di.

Djozef Gaı dál osyndaı tereń salys­tyrmaly saraptamany Úndistan men Brazılııaǵa qatysty da jasaı ke­lip, negizgi nazaryn eń sońynda alyp Qy­taıǵa aýdarady. О́ıtkeni Niall Fer­gu­­son syndy tarıhshy «HHI ǵasyrǵa Qy­­taı ıelik etetin bolady» dep ashyq aıt­­sa, kitap sórelerinen «Qytaı álemdi bı­le­gende: Batys áleminiń aqyry já­ne jańa Qytaıdyń dúnıege kelýi» se­kil­di kitaptar da satylymǵa shyǵa bas­ta­ǵan-dy. Onyń ústine, 1990 jyldary júrgizilgen áleýmettik zertteýler boı­yn­sha, AQSh halqynyń teń jartysy XXI ǵasyrda Qytaı Amerıkamen álem­dik bılik úshin talasatyn bolady de­gen senimde bolatyn. О́ıtkeni bul kez­de Qy­taıdyń ekonomıkalyq damý dı­na­mı­kasy óte joǵary bolatyn. Bul birin­shi­den.

Ekinshiden, Qytaıdyń terrıtorııasy AQSh-pen teńesetin.

Úshinshiden, Qytaıdyń halqynyń sa­ny jaǵynan Amerıkadan tórt ese basym-tyn.

Tórtinshiden, Qytaı armııasynyń sany jaǵynan álemde birinshi orynda bola­tyn jáne 250 ıadrolyq oqtumsyqty zymyrandarǵa ıe bolatyn.

Besinshiden, Qytaıdyń kosmos jáne kıberkeńistiktegi múmkinshilikteri de jetkilikti edi.

Altynshydan, Internetti qoldaný­shy­lar sany jaǵynan Qytaı birinshi orynǵa shyqqan-dy.

Jetinshiden, Qytaıdyń dástúrli máde­nıetimen qatar Konfýsıı fı­lo­sofııa­symen sýsyndaǵan el ekenin de olardyń artyqshylyǵyna balaıdy.

Solaı bola turǵanmen, Djozef Gaı endi óz oqyrmandaryna Qytaıdyń osal tustaryn da kóldeneń tartýdy umytpaıdy.

Birinshiden,  Qytaıdyń jumsaq kúsh resýrstary jóninen, atap aıtqanda kıno ındýstrııasynyń Gollıvýd pen Úndistannyń Bollıvýdynan artta ekenin eske salady.

Ekinshiden, Qytaıdyń ýnıver­sı­tet­te­riniń deńgeıi AQSh ýnıversıtetterine jete almaıdy degen dáıek keltiredi.

Úshinshiden, Qytaıdyń kommýnıstik saıa­sı júıesin synǵa alyp, bul mem­le­ket­tiń soǵysqa daıyndyq jasap jat­qanyn jáne ekonomıkalyq damý dı­namıkasynyń joǵary bolǵanyna qaramastan, AQSh, Germanııa sııaqty memleketterdiń álemdik brendterimen salystyrýǵa kelmeıtinin, sol sııaqty transulttyq kompanııalar sany jaǵynan da AQSh-tan artta kele jatqanyn tilge tıek etedi.

Tórtinshiden, Qytaı valıýtasynyń  dollarmen salystyrǵanda básekeles bo­la almaıtynyn, sonymen qatar Qytaı eko­­nomıkasynyń aýqymdy ekenine qara­mas­tan, tehnologııalyq turǵydan AQSh-tan álsiz ekenin kóldeneń tartady.

Besinshiden, Qytaı ekonomıkasynda memleket úlesiniń ústem ekenin de syn­ǵa alady.

Altynshydan, qarýly kúshteriniń qýaty men áskerı bıýdjettiń kólemi jaǵy­nan da Qytaıdyń AQSh-qa teńese almaı­tynyn eske salady. Sondaı-aq búgingi tańda AQSh alys-jaqyn shetelderde 240 myń ásker ustasa, Qytaıda ondaı basymdyq joq degen dáıek keltiredi.

Bir sózben aıtqanda, Djozef Gaı AQSh-tyń qatty kúsh bolsyn, jumsaq kúsh bolsyn, tehnologııa bolsyn, zamanaýı
ekonomıkalyq qýat bolsyn Qytaıdan basym turǵanyn dáleldep baǵady.

Biraq Djozef Gaı óz eliniń ar­tyq­­­shylyqtaryn qansha maqtasa da, Amerıkanyń qundylyqtarynyń Qytaıǵa qundylyq bolyp sanalmaıtynyn múlde eskermeıdi. «Bóri aryǵyn bildirmes, syrtqa júnin qampaıtar» degen osy bolar, sirá. Sosyn, suńǵyla saıasatker AQSh-tyń eń osal býyny onyń memlekettik qaryzdarynyń shash etekten ekenin onsha ashyp aıtpaıdy. Sondyqtan da búgingi tańdaǵy AQSh-tyń memlekettik qaryzynyń 21 trıllıon ekenin múlde esepten shyǵarýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni bul – absolıýttik rekord. Demek, kez kelgen memleketti  defoltqa tireıtin eń qaterli faktor onyń shamadan tys memlekettik qaryzy ekeni – daý týǵyzbaıtyn shyndyq.

Ádil AHMETOV,

Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, Halyqaralyq joǵary mektep Ǵylym akademııasynyń akademıgi