– Saltanat, siz Birjan, Aqan, Úkili Ybyraıdaı alty Alashtyń ardaǵy atanǵan sal-seriler asqaqtata án salyp ótken Kókshe óńirinde týyp-óskendikten ónerpaz bolmasqa qaqyńyz da joq sııaqty ma, qalaı ózi?
– Qaıdan bileıin, jańaǵy aıtqan jaqsy-jaısańdar aýnaǵan topyraqtan maǵan da birdeńe juqqan shyǵar. Onyń ústine Arqa aqıyqtarynyń ánderi úlken toı-jıyndarda, otbasylyq dastarqan basyndaǵy otyrystarda úlkenderdiń oryndaýynda jıi shyrqalatyn. Osynyń bári áser etti me, áıteýir ónerge qushtarlyǵym tym erte oıandy. Kózimdi jumsam sahna tórinde sansyz qoshemetke bólengen ártis keıpindegi ózimdi kóretinmin. Jan-dúnıemdi arbaǵan sol sıqyrdyń kúshin sezdi bilem, anam qolymnan jetektep aparyp Kókshetaý qalasyndaǵy shyǵarmashylyq úıindegi balalar stýdııasyna kirgizip jiberdi. Odan soń táı-táı basqan talabymdy ushtaý úshin mýzyka mektebine berdi. Pıanıno synybynda oqyp júrsem de muǵalimderim áý deıtin qabiletimniń baryn baıqap qalypty. Sóıtsek, meniń daýysym kishkentaı kezimnen-aq akademııalyq vokalǵa beıim bolǵan kórinedi.
– Sonda o bastan operanyń aýylyna baratyn jolǵa túsken boldyńyz ǵoı. Kóptegen qurbylaryńyz sekildi estradaǵa qumartpaǵanyńyz «qyzyq» eken.
– Sózdiń shyny kerek, onda men operańyzdyń ne ekenin bilmeıtinmin. Elden qalmaı sol ýaqytta keńinen taraǵan estradalyq ánderdi aıtatynbyz. Biraq nege ekenin qaıdam, kúmis kómeı Bıbigúl Tólegenovanyń «Bulbulyn» tyńdaǵanda radıonyń ishine kirip kete jazdaıtynmyn. Keı tustarynda tipti, qosyla ketip, álime qaramaı joǵary notalardy alýǵa talpynatynymdy qaıtersiz. Kúrmeýi qıyn kúrdeli ánniń ıirimderi ıkemime kónse tóbem kókke eki-aq eli jetpeı qýanatynmyn. Sirá, áldebir ishki túısikpen klassıkalyq janrdyń janyma jaqyndyǵyn túsinsem kerek.
Birde bizge oblystyq fılarmonııanyń ártisteri kelip konsert qoıdy. Sonda bir tenor daýysyn kókte terbep turyp alǵan sátte keremetteı ǵajaıyp kúı keshkenim esimnen ketpeıdi.
Týra sol joly maǵan tuńǵysh ret ánshilikke bet burý týraly oı keldi-aý deımin. Álginde áńgime barysynda baıandalǵandaı daýysym akademııalyq ánderdi aıtýǵa laıyqtalyp qoıylǵandyqtan estradanyń «áláýlaılaryn» áýeletýge ádettene almadym.
– Sonymen mektep bitirgen soń konservatorııaǵa tústińiz...
– Joq. Oǵan deıingi «Odısseı oqıǵalaryn» qaıda qoıasyz. Asyqpaı solardy aıtaıyn.
– Eki qulaǵym ózińizde endeshe.
– Men orta bilim jónindegi attestatty on tórt jasymda aldym emes pe.
– Oıpyrmaı, onda výnderkınd boldyńyz ǵoı...
– Mektep-lıseıdi jedeldetilgen baǵdarlamamen oqyp bitirgenim bolmasa, erek qabiletpen erekshelenetindeı eshteńem joq.
Jaraıdy, eń bastysy bul emes. Qýanyshym qoınyma syımaı, júregim alyp-ushyp júrgende kónshýli kóńilimdi sý sepkendeı basqan jaǵymsyz jańalyq estidik. Joǵary oqý oryndaryna vokalıster on jetige tolǵannan keıin ǵana qabyldaıdy eken.
– Myna qyrsyqty qarańyz.
– Oılamaǵan jerden omaqasa qulaǵandaı qatty abyrjyp qaldym. Endi ne isteý kerek? Aınalamdaǵylarmen ári-beri aqyldasyp, ýnıversıtettiń shet tilder fakýltetine qujat tapsyrý jóninde sheshim qabyldadym. Eki-úsh jyl ermek qyla turaıyn. Sosyn ózimniń ónerimdi óristetemin. Alaıda áke-sheshem meniń eresek qyz-jigittermen birge oqyǵanymdy qalamapty. О́ıtkeni men sol kezde aýladan alys uzamaıtyn oıyn balasy edim.
Aqyry mamam amalyn taýyp, Kókshetaýdaǵy Birjan atyndaǵy mýzykalyq kolledjdiń bosaǵasynan attatty. Mektepti úzdik bitirgendikten jáne mýzykalyq saýatym bolǵandyqtan mundaǵylar emtıhan alyp qınamady. Tek berilgen mýzykalyq shyǵarmany shyraıyn shyǵaryp oryndaǵanymdy qanaǵat tutty.
Kolledjde qanatymdy qataıtqan ustazdarymnyń qatarynan Jaqyp Muhamadıuly Kóshkinbaevty bóle-jara ataǵanym abzal. Talanttyń taıyn mingen tusta dál osyndaı jaısań jannyń kezdeskenine shúkirshilik etemin. О́kinishke qaraı, qazir aramyzda joq. Parasatty pedagogim kásibı sheberligimdi ushtap qana qoımaı, adamı asyl qasıetterdi boıyma sińirip baqqanyn qaıtip umytaıyn.
Jaqyp aǵam Astanada ótken konkýrsqa kelgenimizde qazylar alqasynyń tóraıymy bolyp otyrǵan belgili opera ánshisi Horlan Qalılambekovamen tanystyryp, meni tyńdap kórýin ótindi. Sondaı-aq kelesi jyly osy Astanadaǵy mýzyka akademııasyna oqýǵa túskim keletinin eskertti.
Aqyry onyń aıtýymen Horlan apaıdyń klasyna qabyldandym. Tıisti synaqtardan súrinbeı ótkennen keıin, árıne. Sahnalyq tájirıbesi mol sańlaqtyń tárbıesin alý óz aldyna bir baqyt. Stýdentterine kórseter ónegesi kóp. Vokal tehnıkasyn jetik biledi. Obrazǵa ený tásilderin meńgerýge, shákirtteriniń ózderi ne jaıynda ándetip turǵanyn túsine bilýge baýlıdy. Jalpy, ózimdi tálimgerler jaǵynan joly bolǵandardyń sanatyna qosamyn.
– Qazirgi estrada ókilderine qaraǵanda opera ánshileriniń qarapaıym halyq arasyndaǵy tanymaldyǵy azdaý ekeni jasyryn syr emes. Stadıon toly kórermen jınaıtyn da, teledıdar ekranynan túspeıtin de, shoý-bıznestiń qyzyǵyn kóretin de solar. Qazaqtyń toı-tomalaǵynda qalta tompaıtatyn da osy daýys dıapazony eki oktavadan aspaıtyn juldyzsymaqtar sherýi júıkeńizdi júndeı tútpeı me?
– Úırenshikti úrdis bolǵandyqtan bálendeı bas aýyrtyp jatpaımyn. Degenmen eptep ókinetin sátterimniń bolatynyn moıyndaýǵa tıispin. Tamaǵymyzdy jyrtyp aq tańnan qara keshke deıin ázirlik jasaımyz. Odan kópshiliktiń aldynda jandy daýyspen aýyr partııalardy oryndaısyń. Al estradadaǵy áriptesterimiz fonogrammamen aýyzdaryn jybyrlatyp qana qanjyǵalaryn maılap qaıtady. Bizde nelikten ekenin bilmeımin, klassıkalyq óner óz dárejesinde baǵalanbaıdy. Bul sala kórermenniń kókirek kózi ashyq, ıntellektýaldyq deńgeıi joǵary bolǵanyn súıedi. Rasymen de opera óre talǵaıtyn óner. Osydan baryp ol bireýge unaıdy, bireýge unamaıdy.
– Múmkin qazaqtyń qanyna sińbegen oıyn-saýyq túri bolǵandyqtan jatyrqaıtyn shyǵarmyz.
– Eýropadan engendikten tól mádenıetimizdiń tórin usynýǵa umtylmaıtynymyz baıqalady. Bálkim, túbinde jaǵdaı túzeler.
– Úlken sahnaǵa alǵash qashan shyqtyńyz?
– Balalar shyǵarmashylyǵyna arnalǵan konkýrstarǵa qatysyp júrgenimde Kókshetaýdaǵy Mádenıet saraıynyń sahnasyna kóterilgenimdi mártebe sanadym. Kolledjdiń sońǵy kýrsynda biz joǵaryda eske alyp ótken Jaqyp Muhamadıulynyń jetekshiligimen «Altyn kilt» atty operany sahnaladyq. Sonyń arqasynda atymyz biraz jerge bardy. Birde kolledjimizge Astanadaǵy Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń bas dırıjeri Abzal Muhıddınov kelip, spektaklimizdi kórdi. Sirá, unaǵan bolýy kerek, shyǵarmashylyq tobymyzdy elordaǵa shaqyrdy. Bul endi óńimiz túgil túsimizge kirmegen jaǵdaı-tuǵyn. Baqyttan basymyz aınaldy. Úlken tolqý ústinde bas shaharǵa bardyq. Orkestrdiń súıemeldeýimen oıyn qoıdyq. Kórermender yqylasy kóńilimizdi kókke órletti. Zal toly órimdeı órender bizge gúl ornyna táp-tátti tort syılaǵandaryn áli umytpaımyn.
– Aıtpaqshy, anaý balet bıshileri qatań dıeta ustaıdy. Tátti-tápser jemeıdi. Artyq aýqat aýyr tıedi. Dene symbaty buzylady degendi jıi estımiz. Osynyń jaıy opera ánshilerinde qalaı?
– Al men sizge dál osy balet ártisteri tamaqty talǵamaı soǵady desem senesiz be?! О́ıtkeni jankeshti jattyǵýlardan soń arandary ashylmaı qaıtedi. Shokoladty da jeıdi, gazdalǵan sýsyndardy da ishedi. О́ıtkeni keıin bul kalorııalar repetısııalarda shelektep tógilgen termen shyǵyp ketetinin biledi.
Árıne tamaqtaný men daýys arasynda baılanys bary anyq. Eger etjeńdileý bolsańyz, án shyrqaý áleýetińiz de artady. Ony byltyr oraza ustaǵanda baıqadym. Ishpeseń, jemeseń kúshti qaıdan alasyń degendeı. Keıbireýlerdiń paıymdaýynsha, ánshiler aýyzdaryn ashsa boldy ádemi áýender quıqyljı jóneletin tárizdi. Múldem olaı emes ekenin qaıdan bilsin. Qanshama qýat qajet. Onyń ústine operada arııa aıtyp qana qoımaı, obrazǵa enip oınaısyń ǵoı. Qyrýar qımyl-qozǵalys jasaısyń. Spektaklde kıgen kóılegiń syǵyp alardaı sý bolatynynan bylaıǵy jurt beıhabar. Buryndary opera ánshileri negizinen iri bolatyn. Búginde sál basqashalaý. Rejısserler basty róldegilerdiń qypsha belderi qıylyp, qýyrshaqtaı qulpyryp kórermen kózaıymyna aınalǵanyn qalaıdy. Durys qoı. Biraq syrtqy sulýlyqqa basa mán berilip, daýys dıapazony eskerilmeı qalmasa bolǵany da.
– «Astana-Opera» teatryna qalaı kelip qaldyńyz?
– Mýzyka akademııasynyń úshinshi kýrsyn bitirgende Kúlásh Baıseıitova atyndaǵy opera jáne balet teatryna qabyldanyp, aldymen stajer, sosyn solıst bolyp jumysqa ornalastym. Mundaǵy oryndaǵan birinshi partııam – Qyz Jibek. Eki jyldan keıin Italııaǵa oqýǵa attandym. Sony bitirgen soń 2013 jyly arnaıy irikteýden ótip «Astana Operanyń» shańyraǵyna kirdim.
– Italııadaǵy oqý óz basyńyzǵa ne berdi?
– Oı, ony bir aýyz sózben túıindeý qıyn. Talaı paıda taptym. Qansha aıtqanmen operanyń otany emes pe, kórgen-bilgenim men kóńilge túıgenim ushan-teńiz. Italııanyń qaq ortasyndaǵy Ozımo qalasyndaǵy jekemenshik akademııa ónerbaıanymda óshpes iz qaldyrǵanyn maqtan tutamyn.
– Osy teatrdyń sahnasynda qandaı qoıylymdarǵa qatystyńyz?
– Bul teatrdaǵy qadamymdy Dj.Pýchchınıdiń «Bogemasynan» bastadym. Sondaı-aq Muqan Tólebaevtyń «Birjan-Sarasynda» Altynaıdyń, Ahmet Jubanov pen Latıf Hamıdıdiń «Abaıynda» Ajardyń partııalaryn oryndadym. Qazir «Týrandotqa» daıyndyq ústindemin. Bulardyń syrtynda basqa teatrlarda oınaǵan rólderim de barshylyq. Ásirese Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatrynyń repertýaryndaǵy G.Donısettıdiń «Mahabbat shyryny» operasynda Adınanyń partııasyn aıtqanymdy abyroı kóremin. Bul ózi týra meniń daýysyma laıyqtap jazylǵandaı ǵajap dúnıe. Qazirgideı jan-jaqtan qaptaǵan qıyndyqtar qyspaqqa alǵan zamanda adamdardyń bir sátke rahattanyp demalýyna jaǵdaı týdyratyn komedııalar kerek sekildi. Sebebi kóńil kóteretin sıýjetter janyńdy jaı taptyrady. Mynaý «Mahabbat shyryny» sondaı móldir sezim syılaıtyn kúlkili oqıǵaǵa qurylǵan. Men osynaý tamasha týyndynyń ózimizdiń teatrda da qoıylýyn tileımin.
– «Astana Operaǵa» syrttan shaqyrtylǵan ataqty rejısserlerdiń arasynan kimdermen jumys istedińiz?
– «Abaıdy» qoıǵan ıtalııalyq rejısser Djankarlo del Monakonyń sheberligine tántimin. Talant! Ol maǵan Ajardyń partııasyn birinshi premerada aıtý múmkindigin berdi. Jasynyń ulǵaıǵanyna qaramaı tepsinip turǵan qajyr-qaıratyna qaıran qaldym. Boıyna syımaı býyrqanǵan emosııasy qandaı!? Temperamenti sumdyq tegeýrindi. О́ziniń júregine ota jasalypty. Soǵan qaramaı qashan kórseń de julqynyp júredi. Árıne onyń «Abaıyna» qatysty ártúrli pikir bildirildi. Bazbireýler «Abaıdyń úıin altynmen aptap jiberipti. Qazaqtyń kıiz úıinde ondaı sán-saltanat bolmaǵan» degen syńaıdaǵy syńarjaq oılaryn ortaǵa salyp úlgerdi. Álgindeı synampazdar rejısserdiń Abaıdyń jaıly turmysyn emes, rýhanı baılyǵyn kórsetkisi kelgenin túsine almasa kerek. Ulttyq jaýharlarymyzdy jahanǵa tanytý oraıynda eýropalyqtar da uǵatyndaı eptegen ózgerister jasaǵannyń esh aıyby joq sııaqty. Bajaılap qarasaq, qazaqtyń ulttyq taqyryptaǵy operalary bir-birinen aýmaıdy. Al grýzın Mıhaıl Panjıvıdze «Birjan-Sarany» jańa redaksııada basqasha sóıletti. «Týrandotty» qoıǵan Davıd Levor Mordyń da qoltańbasy ózgeshe. Akterlik sheberligimizdi aıshyqtaı tústi.
– Kezekti rólińizge qaıtip daıyndalasyz?
– Sıýjetpen durystap tanysamyn. Mátindi mıyma sińiremin. Mýzykalyq materıaldyń mán-maǵynasyn túsinýge tyrysamyn. Operalardyń kóbisi shet tilderinde jazylǵandyqtan biraz eńbektenýge týra keldi.
– О́zińiz neshe til bilesiz?
– Qazaqshaǵa qara jaıaý emespin. Orysshaǵa aǵyp turmyn. Aǵylshynsha jáne ıtalıansha erkin sóıleımin. Fransýzsha túsinisýge jaraımyn. Qıyndaý tıetini – nemisshe.
– О́ner jolyndaǵy biraz bıikterdi baǵyndyrǵanyńyzdy bilemiz. Kóptegen halyqaralyq konkýrstarda top jardyńyz. Ásirese Máskeýdegi aıtýly «Úlken opera» telejobasynyń úshinshi maýsymynda bas júldeni ıemdenýińiz ataq-dańqyńyzdyń jahanǵa jaıylýyna septigin tıgizgeni talassyz.
– Ol ras endi. Eger shyndyǵyn aıtsam, bul óner dodasyna kezdeısoq jaǵdaıda kirip kettim. Qashanda qanatynyń astyna alýdan sharshamaıtyn qamqorshym Horlan Qalılambekova telebáıgege qatysýymdy qalap, qolqa saldy. Biraq oǵan qulaq asýǵa qulyqty bolmadym. «Máskeý meni qaıtsin, birinen-biri ótken óz ánshileri jyrtylyp aıyrylady» dep júre berdim.
Sodan sol 2014 jylǵy tamyzdyń aıaǵyna taman bizdiń teatrǵa qońyraý soǵylypty. Máskeýden. Osylaı da osylaı Ahmetovalaryńyz «Úlken operaǵa» qatysýy qajet. Endi eki aptadan keıin Máskeýge kelsin. Báıgeni uıymdastyrýshylar tyńdap kóredi. Al kerek bolsa! Men bolsam eńbek demalysynan eki-úsh kún buryn ǵana kelgenmin. Daýysym da «ornynda» emes. Uıatqa qalýym múmkin. Aqyry barýǵa bel býdym. Atalarymyz aıtpaqshy, «Shapanymdy sheship almas. Nartáýekel! Jyǵylsam jer kóterer. Neden utylamyn? Eń bolmasa Máskeýdiń mýzeılerin aralap boı sergitip qaıtarmyn», dedim de dereý ushaqqa mindim.
Bedeldi komıssııa aldynda «Tún patshaıymynan» arııa aıttym. Irikteýge qatysqan Dmıtrıı Bertman ústi-ústine tapsyrmalar berip esimnen tandyrdy. Kánigi kásibı rejısserligine salyp birese jylaıtyn, birese kúletin keıipkerlerdiń beınesin talap etti. Aıtqanyna kónip, aıdaýyna júrgendeı boldym. Biraq óz-ózime kóńilim tolmady. Oıdaǵydaı nátıje kórsetpegen sııaqtymyn. Kúdik kóp, úmit joq. Esesine armansyz qydyryp, elordama kóterińki kóńil kúımen qaıttym.
Artynan arnaıy irikteýden aman-esen ótkenimdi estigende ań-tań boldym. Sóıtip oza shapqan on úmitkerdiń biri retinde báıgege qatysyp, baǵymdy synadym.
Munaıda kedergilerdiń kese-kóldeneńdeıtin ádetin qoısańshy bul. Telejobanyń bel ortasyna jaqyndaǵanda «Astana Opera» ujymynyń dúnıejúzilik týrnesi bastaldy. Soǵan qatysýym kerek bolatyn. Máskeýlikterge mán-jaıdy túsindirip, jarysty jalǵastyrýdan bas tarttym. Ondaǵylar jatyp kep jalynady, bir amalyn tabýymdy surap. Sonymen qoıshy, tyǵyryqtan shyǵar joldy jan-jaqtan izdep taptyq-aý áıteýir. Aqyr sońynda abyroıym asyp, jeńimpaz atanǵanymdy bilesizder.
– Bul mártebeli óner marafony nesimen esińizde qaldy? Shyǵarmashylyǵyńyzǵa tıgizgen paıdasy qandaı?
– Negizinen kez kelgen báseke jigerińdi janyp, namysyńdy qaıraıdy. Shabytyńnyń shama-sharqyn baıqaısyń. Qazylar alqasynda qazdaı tizilip qatar otyrǵan Obrazsova, Holdner, Kalınına, Bertman sekildi bedeldi tulǵalardyń aldynda alamanǵa túsý ońaı bolǵan joq. Opera juldyzy Elena Obrazsovanyń jyly lebizin estýim jáne ony mıllıondaǵan telekórermen aldynda aıtýy bilgenge az olja emes. Tanymaldyǵymdy arttyrǵan atalmysh konkýrstan keıin Reseıdiń birsypyra qalasynda konsert berdim. Shaqyryp jatqan jerler áli de jeterlik.
– Álemniń áıgili opera teatrlarynda án salǵyń kele me?
– Ol ártis bitkenniń armany ǵoı. Buıyrǵan jaqsylyqtardy kóre jatarmyz.
– Áserli áńgimeńizge rahmet.
Áńgimelesken Talǵat BATYRHAN,
«Egemen Qazaqstan»
