13 Shilde, 2018

Halyq ániniń tonalý tarıhy

686 retkórsetildi

Elbasy Nursultan Nazarbaev «Bo­lashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵ­darlamalyq maqalasynda, jańǵyrý eldiń ulttyq-rýhanı tamyrynan nár ala almasa, ol adasýǵa bastaıdy», dedi. Eldiń ulttyq-rýhanı tamyry degenimiz ne? Ol ha­lyqty san ǵasyrdan beri adastyrmaı, alyp kele jatqan salt-dástúri, folklory, áni men jyry. Osylardyń ishinde ánniń ult rýhanııaty úshin orny aıryqsha. Dana Abaı atamyz, «Uıyqtap jatqan júrek­ti án oıatar, Únniń tátti oralǵan máni oıatar» degendi beker aıtqan joq.

Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent-múshesi, qazaq ániniń bilgir mamany B.Erzakovıch: «Qazaq halqynyń tóńkeriske deıingi rýhanı mádenıetiniń qýaty – ulttyq mýzyka óneri boldy. Ol ǵasyrlar boıy aýyzeki ulttyq-mýzykalyq-poetıkalyq mádenıet arqyly jasaldy. Onda adam men tabıǵattyń sulýlyǵy, rýhanı estetıkalyq kózqarastar dúnıesi men ómir týraly fılosofııalyq baıyptaýlar jáne turmystyq etıkalyq hám adamı qundy negizder kórinis tapty» deıdi. Úlken oqymysty bul paıymy arqyly halyq­tyń rýhanı qýaty áninde ekenin meńzese, qazaq topyraǵynda týǵan taǵy bir ǵalym G.Potanın «maǵan búkil qazaq dalasy án salyp turǵandaı kórinedi» degeni belgili.

Osy oraıda, halyqtyń ulttyq-rýhanı qaınary onyń án ónerine tereń sińirilgenin ańǵarǵan otarlaýshy ıdeologııa keńestik dáýirde qazaq ánin aqsatý úshin baryn saldy. Mundaı qasiretti naýqanǵa, ásirese ǵasyr­lardan tamyr tartqan qunarly halyq ánderi kóptep ushyrady. Qazaq mýzykasyn zertteýshilerdiń aıtýyna qaraǵanda, halqymyzdyń 12 myńǵa tarta áni bar eken. Osylardan taspaǵa túsip, aıtylyp júrgeni 250-ge jýyǵy ǵana. Basqasy joıylǵan. Nege?

Keńestik kezeńde memlekettik ıdeologııa salasynda jumys atqarǵan jazýshy Bekejan Tilegenov 1992 jyly jaryq kórgen «Tuıyq ómirdiń qupııasy» atty roman-tolǵaýynda, Qazaq Keńestik Respýblıkasynyń ıdeologııa jónindegi hatshylary qazaqtyń ult­tyq aspaptar orkestriniń rólin kemitip, ásirese dombyrany joıyp, qazaq ónerin sım­fonııalyq orkestrge aınaldyryp jiberý úshin atsalysty, deıdi. Sonymen qatar qazaq án óneriniń zertteýshisi Ahmet Jubanovty «KSRO halyq ártisi» ataǵyna usynǵanda, respýblıka ıdeologtary «qazaqtyń ulttyq ónerin zerttegen adamǵa mundaı ataq berý jaramaıdy» dep, syzyp tastaǵany taǵy bar.

Ulttyq mýzyka – án ónerine shabýyl jasaý munymen aıaqtalǵan joq. 1958 jyly Máskeýde ótken qazaq óneriniń onkúndigine Qurmanǵazy atyndaǵy ult aspaptar orkes­trin aparý kerek pe, joq pa degen talas bastalǵanda, dekadany ótkizý jónindegi komıssııa tóraǵasy: «Qazaqtyń mýzykasy kimge kerek, Máskeýge onyń qandaı qajeti bar?» dep sheshim qabyldaǵan.

Mundaı keleńsiz áreketterdi aıta berse taýsylmaıdy. Mysaly, kompozıtor Ilııa Jaqanov, 1920-30 jyldary qazaqtyń kóp áni jańa sosıalıstik qoǵamnyń nasıhat quralyna aınalyp, óziniń o bastaǵy sózinen, máninen ajyrady. Sol kezderde kolhozdas­tyrý, saýatsyzdyqty joıý, áıel teńdigi naý­qany bastalǵanda Úkili Ybyraıdyń «Tolqyn» áni: «Elim bar kolhoz bolyp dúril­degen» dep, «Aqbaıan» áni: «Oı, Lenın, qarań­ǵyda kóp eliń» degen qaıyrmamen shyr­qalsa, Úlebaıdyń qaljyńdap shyǵara salǵan «Dýdaraı» áni ulttar dostyǵy úshin Márııam Jagorqyzynyń áni bop el sanasyna sińdi. Yqylym zamannan beri bir sózine qylaý túspegen ánderimiz osylaı «jańa sıpatqa» ıe boldy.

Qazaq ániniń maıtalman oryndaýshysy jáne ónertanýshy zerdeli tulǵa Jánibek Kármenov: «1933 jyly 200-den asa halyq áni sottaldy. Munyń bárine taǵylǵan aıyp – «feo­daldyq dáýir týyndylary» neme­se «eskiniń sarqyty» degenge saıady. Keı­biri arnaıy tapsyrmamen «jańa zamanǵa» laıyq­talyp sózi nemese áni ózgertildi. Bul naýqan 1951 jyly taǵy bir qyraǵylyqpen júrgizilip, barlyq ánder qatań senzýradan ótkizildi. Ásirese dinı ataýy bar sózder tutqyndaldy. Osylaı úsh myń jyldyq tarıhy bar qazaq ániniń qanaty qatygezdikpen qyrqyldy. Qatal ýaqyttyń dıirmeni janyshtap, ashtyq pen túrmeden aqsóńke bolǵan el mádenı murasynan, áninen aıyrylǵan soń, arqasy jaýyr, murny tesik taılaqtaı bárinen bezip, jetekke júre berdi. Rýhanı tap­shylyqqa, toqyraýǵa ushyrady. Tól sóz túr­mege ketti. Jańa jasandy sóz janǵa ja­ryq túsirmedi. Kóptegen ánder aıtylmaı umyt qaldy. Tipti qazaq dalasyn jaıaý aralap tirnektep júrip jınaǵan A.Zataevıchtiń 1500 áni shań jutyp arhıvte qaldy. Qyzyǵyp qo­lyna alǵan jan «zamannyń qyraǵy­ly­ǵynan» qoryqty. Sebebi bul ánder joǵa­ryd­aǵy suryptaýdan ótpeı qalǵan edi» dep jazypty 1990 jyly jaryq kórgen «Halyq ánderi men kompozıtorlarynyń ánderi» atty eńbeginde.

Qazirgi tańda halyq ánderi men halyq sazgerleri týyndylarynyń sózderi bir-birine aýysyp, shatasyp júrýi, maǵynasyz mátinderdiń telinýi, saıyp kelgende, joǵa­ry­daǵy zaýaldyń kesiri. Ándi tonaý – tarıhty tonaý. Eń bastysy – sol án avtorlaryna jasalǵan qııanat. Sondaı qııanat kór­gender arasynda alash ardageri Ahmet Baı­tursynovtyń «Aqqum», «Qarakóz» ánderi Júsipbek Aımaýytovtyń «Qyzyl bıdaıy», Maǵjan Jumabaevtyń «Súı, jan sáýlem», «Sen sulý», «Iаpyr-aı», taǵy basqa avtorlyq ánder halyq ánine telinipti.

 

Beken QAIRATULY,

«Egemen Qazaqstan»

Sońǵy jańalyqtar

Qashqan sarbaz ustaldy

Qazaqstan • Búgin, 07:05

Japon ıeni: keshe jáne búgin

Ekonomıka • Búgin, 07:05

Joldama úshin judyryqtasady

Kásipqoı boks • Búgin, 07:00

Baqylaý barynsha kúsheıtildi

Saıasat • Búgin, 06:59

Soltústik shuǵylasy

Rýhanııat • Búgin, 06:58

Barlyq másele ashyq aıtyldy

Aımaqtar • Búgin, 06:56

Tenderdi maıshelpek kóredi

Saıasat • Búgin, 06:55

Týrızm – tabys kózi

Parlament • Búgin, 06:53

Qıyrdaǵy qaıyrymdy qazaq

Qoǵam • Búgin, 06:45

Mýzykalyq mádenıet – mektepten

Rýhanııat • Búgin, 06:36

Turǵyndardyń talap-tilegi taldanady

Aımaqtar • Búgin, 06:30

Azııanyń úzdigi atandy

Aýyr atletıka • Búgin, 06:30

Kúnine bir jaqsylyq jasa!

Rýhanııat • Búgin, 06:27

Shákirtteri birinshi oryndy bergen emes

Aımaqtar • Búgin, 06:25

Mýzeı qory tolyqty

Rýhanııat • Búgin, 06:23

О́tinishter partııa nazarynda

Aımaqtar • Búgin, 06:20

Jańa jolda júz aqaý

Qoǵam • Búgin, 06:17

Qurylysty aıaqtaýǵa kepildik bar

Qoǵam • Búgin, 06:17

«Klassıkter» úshinshi oryn aldy

Sport • Búgin, 06:15

Almaty, 1921 jyl, 8 maýsym

Rýhanııat • Búgin, 06:12

Jańa energııa blogy iske qosylady

Ekonomıka • Búgin, 06:00

Qaıran, Qumsaı!..

Rýhanııat • Búgin, 05:31

Negizsiz tekserý – kásipke kedergi

Aımaqtar • Búgin, 05:05

Uqsas jańalyqtar