Elimizdi tórge ozdyrǵan táýelsizdik

Qazaq – ónegeli halyq. Bereke-birlikti,  yntymaqty, el­dik­ti tý etken  ata-babala­ry­myz:  «On adam júrgen jerde iz qalady, júz adam júrgen jerde – soqpaq,  myń qadam júr­gen jerde jol qalady»,  degen ulaǵat qaldyrǵan.  Ba­ıyptap úńilgen janǵa  bul sóz­diń máni óte tereń. Halqymyz­dyń el bolý tarıhynda  az ǵana top iz salyp, ol izderdiń  aý­ma­ǵy keńeıip, júzdegen adamdar júrgen soqpaqqa aınalyp,  birte-birte  myńdardy úlken jol­ǵa – irgeli   jurt bolý  jo­lyn­daǵy Uly kósh jolyna túsir­gendigine mysaldar az emes. Táýelsizdikti oılaǵanda KSRO kózge elesteıdi. Bul ımperııa op-ońaı tize búge salǵan joq. Ol  derjavany osyǵan máj­­búrlegen, kenetten uıqy-tuıqy etýge ıtermelegen sebep-saldar kóp edi. Sol kúr­deli, álemdik tarıhta mańyzy zor oqıǵalardyń biri emes, biregeıi 1986 jylǵy áıgili Jel­toqsan oqıǵasy boldy. Qazaq jastarynyń bul narazylyq tolqýy tek Qazaqstan úshin ǵa­na  mańyzdy bolǵan joq, bar­lyq burynǵy odaqtas respýblıkalar úshin sheshýshi tutqaǵa aınaldy desek te bolady. Jas­tarymyzdyń óktem úni azýly da aıbyndy ımperııany qatty shoshytty, olar bul oqys is-áreketterdiń odaqta jappaı qoldaý taýyp, beleń alyp ke­týi­nen qoryqty.  Ol solaı bo­lý­ǵa tıisti de edi. Sondyqtan da olar qolda tizgin barda munyń qanat jaıyp ketpeýine kúsh salyp, jórgeginde tunshyqty­rýǵa tyrysty. Osy bir elimiz úshin syn sa­ǵattary soǵyp jatqan jaýapty shaq­tarda men Almaty arhıtek­týralyq qurylys ınstıtý­ty­nyń dosenti edim. Kúni-túni kezekshilik qoıyp, jastardy tekse­riń­der, jataqhanalardan shyǵar­mań­dar dep qatań talap qoıylyp jatty. Birde bizdi polkovnık shenindegi orys azamaty jınap alyp: «Qazir bárińizge buzaqy­lardan qorǵaný úshin qoldary­ńyz­ǵa armatýra beremiz, abaı bolyńdar, jappaı shabýyl bo­lýy múmkin», – dep qamqorsı qorqytty. Sol jerde turǵan on­shaqty oqytýshy – qazaq jigitteri birde-bireýi mundaı qarýdy al­maı tastap kettik. Keshkilik ja­taqhanaǵa kelsek, esik aldy tol­ǵan ásker, mılısııa. Kimniń ústi sý «sender alańnan kel­dińder, senderdi sýmen atqy­la­ǵany kórinip tur», – dep stýdentterdi tekserip jatty. Qolymyz­dan kelgenshe birneshe balany ishke kirgizip, aman alyp qaldyq. Birneshe oqytýshy partııa qata­rynan shyǵaryldy. Elim dep shyrqyrap, keýdelerin oqqa tóse­gen jazyqsyz qyz-jigitteri­miz­diń ashynǵan halin kórýdiń ózi aýyr edi. Biraq olar uly is at­qardy. Tarıh betinde olardyń sol táýekel áreketteri óz izin óshpesteı etip qaldyrdy. Bizdiń aramyzda júrgen sol qyz-ji­gitter – búgingi úlken azamattar táýelsizdikke óz úlesimizdi qos­tyq dep zor maqtanysh sezimimen eńselerin tik ustap júrýge to­lyq haqysy bar. Sol kezdegi keńestik júıeniń keıbir ıdeologtary aıtyp dá­lel­deýge tyrysqandaı, bul mas­kúnemder men nashaqorlar­dyń basyn qosyp, birigip ja­sa­ǵan aqymaqshylyq, eserlik, dań­ǵaza is-áreketter emes edi. Tarıh talaby alyp kelgen, zamany tý­dyrǵan zańdylyq edi. Osy tarıhı zamana talabynyń synyn qaımyqpaı kótergen halqymyz­dyń aıaýly qyz-jigitteri bola­tyn. Bul biz úshin zor maqtanysh sezimin týdyrady. Táýelsizdik tarıhynyń jańa zamandaǵy jarqyn betteri osy­laısha jazyldy. 1990 jylǵy naýryz aıynda on ekinshi saılanǵan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń «Qazaq KSR Prezıdenti qyzmetin taǵaıyndaý jáne Qazaq KSR Konstıtý­sııa­sy­na (Negizgi Zańyna) ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týra­ly» Zańy qabyldanyp, Qazaq KSR Prezıdentiniń qyzmeti taǵa­ıyn­daldy. Elimizdiń Tuńǵysh Pre­zıdenti bolyp Nursultan Ábish­uly Nazarbaev saılandy. 1990 jylǵy 25 qazanda Joǵarǵy Keńes «Qazaq KSR-iniń Memlekettik egemendigi týraly» dek­la­ra­sııany qabyldap, tuńǵysh ret elimizdiń halyqaralyq quqyq sýbek­tisi retindegi mártebesi aıqyndaldy. Osy on ekinshi saılanǵan Joǵarǵy Keńes 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda Qazaqstan Respýb­lı­ka­synyń memlekettik táýel­sizdigin jarııalady. Osynaý tarıhı oqıǵalarǵa toly tolǵanys kúnderi Bilim mınıstrliginde istep júrgen ýaqytym edi. Táýel­sizdigimizdiń Zańy qabyldanǵan kúni Almatynyń barsha halqy jańa alańǵa jınaldy. Halyq­tyń sanyna kóz jetpeıdi, ıne shanshar jer joq. Bári kóńildi, júzderi bal-bul jaınaıdy. Bir-birimizdi qushaqtap, súıip, tanı­tyn-tanymaıtyny bar «súıinshi­lep» jatyrmyz. Bórkimizdi as­pan­ǵa atýdamyz. Minberde Nur­sultan Ábishuly, el aǵalary, respýblıka basshylary. Sheshender birinen soń biri sóılep ja­tyr. Bir mezgilde orta jastaǵy, uzyn boıly bir baýyrymyz «men sóıleıinshi» dep minbege kóte­rildi de: «Ata-babamyz ańsaǵan aq tań búgin atty. Qazaq, qýan, qazaq, jyla búgin», – dep Shám­shiniń «Meniń Qazaqstanym» ánin shyrqap qoıa berdi. «Osy án bizdiń uranymyz, bizdiń gımnimiz», bolsyn dep jar saldy. Barlyq halyq qosylyp osy ándi shyrqadyq. Tula-boıym titirkenip, dirildep kózimizge jas aldyq, «Táýbe! Táýbe!» dep kúbirlep turdyq. Sol kún­der, mine, jıyrma jyldaı ótse de áli de kóz aldymda kúni keshe bolǵandaı ap-aıqyn tur. Bul el tarıhynyń betterinde altyn árippen jazylǵan, qazaqsha uǵymmen aıtsaq, aq tú­ıeniń qarny jarylǵan, mıl­lıondaǵan júrekterdi qýa­nysh­qa bólegen, tilmen aıtyp jetkizgisiz, halqymyzdy zor ba­qyt­qa jetkizgen umytylmas shaq edi. Osynaý tarıhı ke­zeńge danyshpan Abaı men Sho­qan, Ybyraılardyń, otarshyl­dyqqa qarsy kúresken Kene­sary, Mahambetterdiń ǵasy­rynda jete almadyq. Biz Qazaq eliniń azamattyǵy úshin kúres­ken alash qaıratkerleri Álı­han, Mirjaqyp, Ahmet, Maǵ­jandardyń, Keńes ókimeti hal­qyna baqyt áperetinine qalt­qysyz sengen aıaýly arystar Sáken, Ilııas, Beıimbet kóre almaı ketken táýelsizdik tańyn kózimizben kórdik. Qazirgi jylnamamyz júrek jylýymen jazylýda. Táýelsiz­dikke qol jetkizgen jyldardan bergi elimizde atqarylǵan uly memlekettik ister, aýqymdy is-sharalar jetip-artylady. Uly ózgeristerdiń, memleket aby­roıyn kóteretin aýqymdy is­terdiń basynda Tuńǵysh Prezıdentimiz Nursultan Ábishuly Nazarbaev turdy. Ýaqyt Elbasymyz ustanǵan baǵyttyń durys ekenin dálel­dep berdi. Qazaqstan sanaýly jyl­dar­dyń ishinde dúnıe jú­zine ta­nymal áleýetti elge aınaldy. Biz Táýelsiz Memleketter Dostas­tyǵy jáne Azııa elderi arasynda birinshi bolyp Eýropadaǵy qa­ýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıy­myna jetekshilik ettik. Osy bedeldi uıymnyń Astanada ótken Sammıti de el tarıhyndaǵy aı­týly oqıǵalardyń biri. Eń bastysy – halqymyz­dyń zamana kóshinde artta qalyp qoımaı, nyq senimmen alǵa ba­syp kele jatqanymyzǵa senimimiz mol. Elimizdi aldaǵy ýaqyt­tarda da táýelsizdik tuǵyry­myzdy nyǵaıta túser úlken ister kútip tur. Osy jolda halyq bolyp senim artqan Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń salıqaly da syndarly basshy­lyǵymen alǵa basa beretindigimizge kúmánimiz joq. Baǵy­tymyz aıqyn. Elbasy muny bıylǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz» atty Jol­daýyn­daǵy qýatty, jarqyn baǵdarlamasymen de dáleldep otyr. Biz nyq qadammen, eńse­mizdi tik ustap, Táýelsizdi­gimiz­diń jıyrma jyldyq aby­roıly belesine kóterilip kelemiz. Naıman QALABAEV, Kókshetaý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor. Aqmola oblysy.