Italııa Eýroaımaqtan shyǵa ma?

Túıtkil endi bastaldy

Kóktemde Italııa saıası daǵdarysqa tap bolyp, uzaq ýaqyt úkimet bekitilmeı áýre-sarsańǵa túsken-tuǵyn. Eldegi osy másele týraly «Egemen Qazaqstan» ga­ze­tiniń 2018 jylǵy 7 maýsymdaǵy sanynda jarııalaǵan edik. Saıası daǵdarys aıaqtalyp, jańa premer-mınıstr saı­lanǵanymen, Italııa túıtkilden bir­jola arylǵan joq. Keıingi oqıǵalar Apennın túbegin jańa synaq kútip turǵanyn anyq baıqatty.

Saılaýda jeńiske jetken popýlıs­tik koalısııa ekonomıst Paolo Savo­na­ny qarjy mınıstri laýazymyna taǵaıyndaýdy usynǵan bolatyn. Alaı­da «Italııa eýroaımaqtan shyǵýy tı­is» dep sanaıtyn ony el prezıdenti Ser­djo Mattarella qup kórgen joq. Ita­lııa basshysy eýrodan bas tartpas bu­ryn basqa taraptarmen aqyldasý qa­jet­tigin alǵa tartty. Ári el úkimeti eýroaımaqtan shyqpaıtynyn málimdep te úlgerdi. 

Negizinde 1996 jyly eýroaımaqqa engen Italııa ortaq valıýtanyń mıkro­eko­nomıkalyq tıimdiligin az kórgen joq. Máselen, sonyń arqasynda kórshi el­­dermen saýda baılanysy kezindegi tran­­zaksııa quny arzandady, týrızm da­­myp, kóptep ınvestısııa tartyldy. Bi­­raq ortaq valıýtanyń áserinen eýroaı­­maqqa kiretin búkil el ortaq qarjy saıa­­satyn ustanýǵa májbúr. Al mundaı qa­­dam bir eldiń oń jambasyna kelse de, ekin­shisine qolaısyz bolatyny bel­gili. Bul turǵydan alǵanda Italııa utyl­ǵan­dar tarapynda. 

Kóptegen sarapshylar P.Savonanyń pikiri salmaqty dep esepteıdi. Tipti eýrodan búgin-erteń bas tartpasa da, eýroaımaqtan shyǵý týraly jospardy ázirlep qoıý artyq etpeıdi. 

Ekonomıkalyq ahýal

Djordj Meıson ýnıversıtetiniń professory Devıd Bekýort Eýropalyq ortalyq bank ustanǵan saıasat Eýro­pa­lyq odaqtyń negizgi músheleri úshin qo­laıly, al qalǵandary úshin tıimsiz ja­sal­ǵanyn alǵa tartady. Onyń paıymdaýynsha, qarjylyq saıasat 2008-2009 jyldardaǵy daǵdarysqa deıin Italııa, Portýgalııa, Grekııa sekildi memleketterge erkindik berse, odan keıin túrli shekteýler qoıylǵan. Nátıjesinde eýroaımaqtyń úshinshi úlken ekonomıkasy sanalatyn Italııa birqatar shekteýlerge tap boldy. 

Keıingi ýaqytta Apennın túbe­gin­de­gi ekonomıkalyq jaǵdaı kúrdelenip barady. Máselen, 2016 jyly Italııa­nyń naqty ishki jalpy óniminiń kór­set­kishi 2001 jylǵy deńgeıge deıin qul­dyraǵan. Eýropalyq odaqqa múshe mem­leketterdiń arasynda Italııanyń syr­tqy qaryzy 2,3 trıllıon eýroǵa jet­ken. Elde jumyssyzdar sany artyp ba­rady. Mysalǵa, 25 jasqa deıingi ár úsh ıtalııalyqtyń bireýi isterge áreket tappaı sandalyp júr. 

Jalpy, eýroaımaqtaǵy ahýal da kere­met emes. 2008 jyldan bastap on­da­ǵy naqty IJО́ kólemi 3 paıyzǵa ǵana kóbeıgen. Salystyryp qaraıtyn bol­saq, eýro aınalymǵa engennen keı­in bir jyldan soń AQSh ekonomıkasy eýroaımaqtan 13 paıyz kóp bolsa, búginde aradaǵy aıyrmashylyq 26 paı­yz­ǵa jetken. 

Grekııadaǵy daǵdarys bastalǵanda Eýropalyq odaqta birqatar máse­le­ler men túıtkilder týyndaǵan. Halyq­ara­lyq qarjy qory men EO osyǵan baıla­nys­ty ellınderge beıl-aýt jasaýǵa ke­lis­ken-di. Tipti túımedeıdi túıedeı kó­re­tinder de Grekııanyń daǵdarysy bas­qalarǵa áser etpeıdi dep eseptegen-tu­ǵyn. Biraq jaǵdaı kútkendeı bolǵan joq. Ellınderdiń sońyn ala basqa elder de qıyndyqqa tap keldi. Osynyń saldarynan Eýropalyq ortalyq bank PIGS  dep atalyp ketken memleketter – Portýgalııa (P), Italııa (I), Grekııa (G) jáne Ispanııaǵa (S) beıl-aýt jasaýǵa týra keldi. 

Financial Times jýrnalısi Mar­tın Volf Italııany qarjylyq daǵ­da­rystan shyǵýǵa qabiletti dep esep­teı­di. О́ıtkeni, el ekonomıkasy álemde eń áleýettiler qatarynan sanalady. M.Volftyń pikirinshe, Italııa ekon­o­mı­kasynyń áleýetti bolýy ony kúı­reý­den saqtaıdy. Alaıda bul ony qorǵap qalýǵa da qıyndyq týǵyzady. 

Endigi qadam qandaı bolmaq?

Eýroaımaqtaǵy qarjylyq qıyn­dyq­tyń týyndaý sebebine úńilgenmen, endi onyń paıdasy shamaly. Eýrodan bas tartý qajet pe, joq pa? Italııa úshin endigi mindet sol bolmaq. Nobel syı­lyǵynyń laýreaty, ekonomıst Djozef Stıglıstiń sózine qaraǵanda, eýrony saqtap qalý úshin Germanııa tara­py naqty sharalar qabyldaýy qa­jet. Dj.Stıglıstiń aıtýynsha, túıt­kil­diń sheshimin bári biledi. Qazirgi tań­da álsiz elderden qarjy kapıtaly qýat­ty memleketterge ketip jatyr. Mu­nyń sheshimi retinde birqatar reforma­lar jasaý qajet. Alaıda eń basty máse­le – Germanııanyń ony oryndaýǵa qul­shy­ny­syna baılanysty. 

«Eger Germanııa valıýta odaǵyn da­my­týǵa qatysty qajetti sharalar qabyldamasa, eń durysy eýroaımaqtan shyǵýy tıis. Djordj Soros aıtyp ketkendeı, Germanııa kósh bastaýy nemese kóshte qalýy kerek. Eger Germanııa (jáne soltústik Eýropadaǵy elder) valıýta odaǵynan shyqsa, eýronyń quny arzandaıdy. Biraq Italııa jáne basa da ońtústiktegi memleketterdiń tabysy artady», deıdi Dj. Stıglıs. 

Alaıda Germanııa, Belgııa sekildi aýqatty memleketterdiń eýroaımaqtan shyǵýy ekitalaı. Endeshe, Italııa bıli­gi­ne basqa sheshim izdeýge týra keledi. Onyń biri – eýrodan bas tartý. Qysqa merzim ishinde onyń oryndala qoıýyna senim az. Taıaýda júrgizilgen saýalnama Italııa halqy bankter men qaryzdan qoryqqandyqtan ortaq valıýtadan bas tartpaıtynyn kórsetti. Biraq ýaqyt óte kele eýrodan týyndaǵan qıyndyq turǵyndardyń pikirin ózgertýi ábden múmkin. 

Onyń ústine, Italııada ónerkásip salasy jolǵa qoıylǵan. Eýroaımaqtan shyǵý elge derbes ekonomıkalyq saıasat ustanyp, eksporttan túsetin paıdanyń artýyna jaǵdaı jasaıdy. Ári týrızmnen túsetin tabys kólemi de artady. Osynyń nátıjesinde úkimetke túsetin qarjy artyp, jumyssyzdyq kólemi qysqarady. Mundaı qadam halyqaralyq arenada Italııaǵa artyqshylyq beredi. Eýropa elderimen saýda-ekonomıkalyq baılanysty nyǵaıtyp, kóshi-qon saıasaty sekildi salalarda yntymaqtastyq jasaýǵa ıtermeleıdi. 

Alda-jalda Apennın túbegi eýro­aı­maq­tan shyǵýǵa sheshim qabyl­dasa, onyń quny qymbatqa túsýi de múmkin. Ony boldyrmas úshin el bıligi saıası jáne ekonomıkalyq qunyn azaıta otyryp eýrodan bas tartýdyń tıimdi jolyn tabýy qajet. 

Djozef Stıglıs «arbany da syndyrmaıtyn, ógizdi de óltirmeıtin» jol retinde eýrony saqtaı otyryp, jańa valıýta engizý qajettigin alǵa tartady. Iаǵnı syrtqy qaryzdy eýrodan lıraǵa aýystyrýy qajet. Eýropalyq odaq­tyń zańdyq kedergileri men Italııanyń halyqaralyq mindetin eskere otyryp, muny oryndaý úshin bankrot jónindegi kodekske arqa súıeýge týra keledi dep esepteıdi ekonomıst. Nemese Italııa memlekettik qundy qaǵaz shyǵaryp, eýrolyq qaryzyn sonymen óteýine bolady. Mundaı qundy qaǵazdar jıi devalvasııaǵa ushyrap otyrýy yqtımal. Áıtse de, osy ýaqyt aralyǵynda Italııa eldegi qarjy saıasatyn jaqsartyp alýǵa múmkindik alady. 

Italııadaǵy ahýaldyń sheshimi «qart qurlyqtyń» keleshegine de áser eteti­ni anyq. Alda-jalda Eýropa oda­ǵy du­rys sheshim qabyldamasa, eýro­aı­ma­qt­yń kúıreýin boljaý qıyn emes. Ázirge Italııanyń naqty qandaı shara qabyldaıtynyn basyp aıtý qıyn. Biraq buǵan deıin aıtqanymyzdaı, el bıligi eýrodan bas tartpasa da, ýaqyty kelgende «Attıla» operasynda aıtylǵandaı «Jer jahanǵa ıelik etseń de, Italııany maǵan qaldyr» deýge árdaıym ázir turýy tıis.

Abaı ASANKELDIULY,
«Egemen Qazaqstan»