Táýelsizdik jáne ulttyń rýhanı bolmysy men sanasy

Táýelsizdik merekesi – búkil qazaq halqy úshin, barsha qazaqstan­dyq­tar úshin erekshe mereke. О́ıtkeni, ol memleketimizdiń óz saıasatyn derbes, óz erkimen júrgizýge qabilet­ti­liginiń merekesi. Áńgime biz solaı ete aldyq pa, álemdik qoǵamdastyqtan óz or­ny­myzdy ala aldyq pa, olar bizdi egemen el retinde tanydy ma, sonan órbýi kerek. Máseleni osylaı qoısaq, oǵan «ıá» dep aıtýǵa tolyq quqy­ǵymyz bar. Elimizdiń tarıhyn zertteýshilerdiń aıtýynsha, tarıhymyzdyń kóptegen aq­tańdaq betteri áli ashylmaǵan, olar­dyń bárin halyq bile bermeıdi, sebebi, óz tarıhymyzdy biz áli júıeli kórse­tip jatqan joqpyz. Ol týraly keshendi kózqaras qalyptaspaǵan, mamandar­dyń ortaq ustanymdary da joq. Shyn máninde ult tarıhynyń aqtańdaq tus­tary aldymenen anyqtalýy, oqylýy kerek. О́ıtkeni, jastardyń ulttyq tarıhı sanasy bilim berý jú­ıe­sinde qa­lyptasady. Endeshe, tarıhı tanym men sana qalyp­tasty­ra­tyn tarıh, basqa da gýmanıtar­lyq ǵylymdarǵa degen kóz­qarasty ózgertý – bú­gingi qajettilikterdiń biri. Osy metodologııa turǵysy­nan keler bolsaq, bizge táýel­siz­dikke deıingi tarı­hy­­myz­dyń jarqyn betterin de, jan­ǵa batar jaǵymsyz tus­taryn da ashyq jazýy­myz kerek. Kezinde odaqtyq deń­geı­de ustanǵan saıasaty­myz bizge Alash qozǵa­ly­syn, asharshylyq jyldaryn, ótken ǵa­sy­rdyń 30-shy, 50-shi jyl­daryndaǵy náýbetti jan-jaqty jazýy­myzǵa múm­kin­dik bermedi. Ulttyń ult­tyq sana­sy­nyń qalyptasýyna erekshe mán berilýi kerek. Ulttyq sananyń negizi – ta­­rı­hı tanym, tarıhı sana-sezim. Sen ózińniń qaıdan shyǵyp, qalaı jara­­tylǵanyńdy bilmeı, bul ómirge kelýińniń maqsatyn da túsinbeısiń. Sondyqtan túbińdi bilýiń kerek. Ult­tyq tarıhı sana-sezim qalyptasýy úshin munyń bári al­dy­men oqýlyq­tar­da qamtylýy, izde­meı-aq tabatyn jerlerde bolýy tıis, al biz munyń bárin izdep júrip tabýǵa májbúrmiz, keıde taba da almaı jata­myz. Jańarǵan qo­ǵam­nyń jastary ja­ńa ulttyq saıa­sat­ty túsinýi jáne bilýi – ýaqyt talaby. Ulttyq saıasat – bir memlekette tura­tyn ártúrli etnos­tar­dyń, etnos­tyq toptar men dıaspo­ra­lar­dyń ara­syn­daǵy qarym-qatynas­tar­dy retteý. О́rkenıetti memleketterde ulttyq saıasat etnosaralyq tatý­lyq pen qoǵam­dyq kelisimdi saqtaýdy jáne nyǵaı­tý­dy maqsat etedi. Son­dyq­tan ultara­lyq qatynastardy, ult másele­sin já­ne ulttardyń ózin-ózi bıleýi máse­le­sin sheshýge, retteýge ba­ǵyt­talǵan ult­tyq saıasatqa degen zárý­lik álem mem­leketteriniń basym kóp­shiligine tán qubylys. Endeshe, ony bizdiń Qazaq­stan da aınalyp ótpeıdi. Osy turǵydan alǵanda jastar ara­synda qazirgi ulttyq saıasat júrgizýdiń bir ádisi – olarǵa basqalardyń qun­dy­lyqtaryna eliktep ketpeıtindeı deń­geı­de ulttyq bolmysymyzdy nasıhattaı bilý. Árıne, bul – olar basqa ult pen ulystardyń ozyq úlgilerin úı­ren­besin, olardan tys qalsyn degen sóz emes. Bul jerdegi basty maqsat – tutastyq, birlik, eldik máselesi. Elimizde tarıhı sanany qalyp­tas­ty­rý – el birliginiń kepili, ol tutas rýhanııatqa jetkizedi. Eldegi qazaqtar ártúrli tilde sóılep otyrsa, dúnıe jú­zindegi qazaq úsh álipbıdi paı­da­la­nyp otyrsa, dinimiz de bólinip, jiktelip, ártúrli pıǵyldaǵylar ásireńki isterimen tynyshtyǵymyzǵa iritki salsa, tutastyq qaıdan bolady, tutas rýhanııat qalaı qalyptasady. Bizge, ásirese, aǵa býyn ustazdar qaýymyna oı­lanarlyqtaı másele. Ol úshin bú­gingi zaman, búgingi qoǵam, búgingi ult­tyq sana qandaı, solarǵa kóńil aý­dar­ǵanymyz jón. Aldymen ZAMAN týraly. Keıbir zertteýshi ǵalymdarymyzdyń pikirinshe, bizdiń túrik tektes halyqtardyń uǵy­myna (tiline) «zaman» sózi arab-par­sy áserimen engenine qaramastan, qazirgi ýaqytta eń kóp qoldanatyn sózi­mizge aınaldy. Bolmys, dúnıe, áleý­met pen onyń tarıhyna oısha kóz júgirtsek, «zamandy» aıtpaı tura almaımyz. Sebebi, tarıhı sanamyzdyń qalyptasýy­na bizdiń qandaı zamanda ómir súr­ge­nimiz áser etpeı qoımaıdy. Al ulttyń sanasy óziniń tarıhyn túsinip, uǵy­nyp jáne uǵyndyryp júre alatyndaı deńgeıde bolýy kerek. Ulttyq sananyń jetilýiniń bir bel­gisi ulttyń ózin-ózi anyqtaýy. Kóne qazaq tanymynda bul másele «jeti atasyn bilmegen – jetesiz» delinip, arǵy tarıhpen ushtasqan. Endeshe, ar­ǵy tarıhymyz qandaı; qandaı elde turyp jatyrmyz; dástúrli jáne zańdy ustanymdarymyz, memlekettik ny­shan­darymyz qandaı? – degen suraq­tarǵa jaýap izdeýimiz, anyqtyly­ǵy­myzdyń basy bolsa kerek. Biz de osy qısyndy basshylyqqa alyp, jaýap izdep kórelik. Tarıhtyń ar jaǵynda tek ótken jyldar men kónergen ǵasyrlar turǵan joq. Ulttyń bolmysy, sanasy, dás­túri men salty, kásibi, ustanymy, t.b. da birde ketilip, birde jetilip osy ǵasyrlarmen birge jasa­syp keledi. Bárinen de bu­ryn tarıh – tár­bıe­shi, ult­­tyń baǵdarshamy, jol silteýshisi. Baǵdary joq el de, onyń azamattary da tarıh aıdynynda kompas­syz júrgendermen teń. Olaı bol­sa bizdiń jas ur­paq ta­rıh­tyń betin qal­qy­maı, oǵan tereńirek úńilip, ta­rıh­­tyń talaı asaýlarǵa bas úıret­ke­nin, táýbesine túsirgenin, jýa­syt­qanyn bilýleri kerek. Sol sebepti de tarıh ǵylymynyń tanymdyq jáne áleý­met­tik fýnk­sııa­laryna shabýyl eshqashan da tolas­ta­maǵanyn, ásirese, bodan ha­lyq­tar­dyń tarıhy óreskel burmalaý­shy­lyq­tarǵa ushyraǵanyn da bilgenderi jón. Kezinde Á.Bókeıhanov: «Bir halyq óziniń tarıhyn bilmese, bir el óziniń tarıhyn joǵaltsa, onyń artynan ózi de joǵalýǵa beıim turady… Dúnıede óńge jurttar qatarynda qor bolma­ıyn, “tuqymym quryp qalmasyn” degen halyq óziniń shejiresin ımanı dárejesinde uǵyp bilýge tıis bolady», dep jazǵan bolatyn. Sondyqtan ol bastaǵan Alash azamattary qazaq bol­my­syn aıqyndaıtyn rýhanı qundy­lyq­tarǵa erekshe kóńil bólip, ult ta­rı­hyn, ulttyq sanany qalyp­taıtyn, bir izge túsiretin isterge erekshe nazar aýdardy. Alaıda, Keńes ókimeti us­tan­ǵan saıasat Alash azamattarynyń bul oıyn júzege asyrtpady. О́ıtkeni, ol tustaǵy ustanym boıynsha az, kishi halyqtardyń memleket sýbektisi retinde óz tarıhtary bolmaıdy, ol tek úlken tarıhtyń obektisi dep túsin­di­ril­di. Osy ustanymmen burynǵy ult-azattyq kóterilister búlikshilik retinde baǵalanyp, onyń jetekshileri tarıhı tulǵalar emes, elge iritki salý­shy­lar dep qaralandy. Al Reseı ımpe­rııa­synyń óziniń shet aımaqtaryn jaýlap alýy bu­ra­tana halyqtardy órkenıetke bastaý, jaqsylyqqa jeteleý, kózin ashyp, kókirekterin oıatý dep túsindirildi. Qazir biz táýelsiz damý jolyndaǵy elmiz. Alaıda, úsh ǵasyrdan astam ýa­qyt­qa sozylǵan Reseı ımperııasynyń, keıingi Keńester Odaǵy júrgizgen saıa­sattyń ústemdigi Qazaqstannyń memlekettik táýelsizdigin jarııalaǵanynan keıin de birden joıyla qoımaıdy. О́ıtkeni, ol otarlanǵan halyqtyń rýhanı ómirine tereńirek tamyr jiberdi. Kezinde Qaıta órleý dáýiriniń iri oı­shyly Nıkkolo Makıavellı uzaq ýa­qyt otarlanǵan halyqtyń sanasynda ústemdik etken ulttyń tili, dini, má­denıeti saqtalyp qalatyny jóninde eskertken bolatyn. Al, Keńes Oda­ǵyn­da basqa halyqtardy ultsyzdandyrý saıasaty ǵylymı negizde, júıeli túrde oqýlyqtarǵa kirgizile otyryp júr­gi­zildi. Mysaly, basqasyn aıtpaǵanda marksızmniń quramdas bóliginiń biri dep joǵary oqý oryndarynda oqy­tyl­ǵan «Ǵylymı kommýnızm» kýrsynda, bolashaq kommýnızm kezinde ortaq bir til – orys tili, ortaq bir mádenıet – orys mádenıeti, aralas neke bola­tyn­dyǵy ashyq aıtylyp, kitap betinen taraýlar men tarmaqshalar berildi. Burynǵy otarlyq kezeń de, keńes dáýiri de kópǵasyrlyq qazaq tarı­hy­nyń bir bóligi, sondyqtan ol bizdiń qazirgi jazylyp jatqan tarıhy­myz­dan óz ornyn alýy tıis. Keıbireýler, kóbi jaǵympazdar, nemese, ulttyq rýh pen namystan, tarıhı sanadan maq­u­rym­dar Reseı ımperııasy qura­myn­da, Keńes Odaǵynda ómir súrdik, jaq­sysy da, jamany da boldy, ótti, ket­ti, endi ol ke­zeń týraly aıta berýdiń ne qajeti bar – deıdi; ekinshileri, bul kezeń­di aıta berý ós­pe­gen sananyń, otar­lanǵan halyqtyń «kekshildik sezimi» dep túsin­dir­gi­leri keledi; al, osyndaı sana­da­ǵy­lardyń úshin­shi­leri, Keńes Oda­ǵynda bárimiz birdeı, teń quqyly ómir keshtik dep otarlyq kezeńdi múl­dem joqqa shyǵarǵylary keledi; tórtin­shi­leri bolsa, qazaq halqynyń otarlyq ústemdikke qarsy kúresin uıymdas­paǵan «qarsylyq qozǵalysy» retinde kórsetip, «ult azattyq qozǵalysy» túsi­nigin ǵylymı aınalymnan shy­ǵa­ryp tastaýǵa árekettenýde. Bulardyń bári ulttyq bolmysyn endi tiktep tarıhı sanasyna silkinis jasap jatqan qazaqsha oılaý men tarıhqa ulttyq sana turǵysynan qaraýshylar men evroposentrıstik metodologııa ustanǵan oryssha oılap ólsheıtinder men basqa aǵaıyndarymyzdyń arasyndaǵy aqı­qat­qa jetý jolyndaǵy áreketter ekeni kórinip tur. Mundaı qorytyndy jasaý sebemiz, el táýelsizdigi tusynda da kóptegen máselerdiń tarıhı aqıqat turǵysynan baıandalmaı, qaısybiriniń dúdámal tus­tarynyń kóp bolýy der edik. Olar­dyń qataryna: burynnan kele jatyr­ǵan másele qazaq halqynyń qalyp­tasýy men qazaq handyǵynyń qurylý kezeńderi, qazaq halqyn asa zor ma­terıaldyq, ıntellektýaldyq, mádenı-rýhanı, psıhologııalyq náýbetke ushy­ratqany otarlyq ústemdiktiń shyn ta­rıhy; ótken Keńes ókimetiniń alǵash­qy jyldarynda qazaq halqynyń qyr­ǵyn­ǵa, asharshylyqqa ushyraýy; halyq qamyn oılaǵan Alash zııalylarynyń maqsat-múddeleriniń ortalyqtyń oıy­men qabyspaýlarynyń saıası-áleý­met­tik sebepteri; 1986 jylǵy oqıǵanyń durys baǵasyn ala almaı kele ja­t­qany, t.b. aıtýǵa bolady. Táýelsiz elimizdiń ótken tarıhyna shynaıy kózben qarap, derekterge jú­ginsek, qarapaıym qazaq qaýymynyń kópshiliginiń Qazan tóńkerisin qabyl­daı­tyndaı, ony oı elegeninen ót­ki­zetindeı saıası da, qoǵamdyq ta sanasy bolǵan joq, ózderiniń tirshilikterine de qo­laıly bolmaǵan, al onyń mánin tú­sin­gen sol kezdegi qazaq zııaly­lary­nyń 99 paıyzy Qazan tóńkerisine qarsy bol­ǵanyn moıyndaýǵa máj­búr­miz. Alaı­da ol jóninde naqtyly ma­terıaldardy bizdiń tarıhshylarymyz áli kúnge deıin ǵylymı aınalymǵa qos­paı otyr. Al oǵan tanymdyq-taǵy­lymdyq, jal­py dúnıetanymdyq tur­ǵy­dan baǵa berý basqa qoǵamdyq-áleý­met­tik ǵy­lym­dar ókilderiniń oıyna da kirmeıdi. Tarıhı sanasy qalyptasqan táýelsiz el azamattary olaı etpese kerek. Bizdiń táýelsiz memleket jolymen damýymyz barysynda Eýropa Keńesi Parlamenttik Assambleıasy Keńes Oda­ǵy respýblıkalarynda ótken ǵa­syr­dyń 30-jyldary bolǵan jappaı ashtyq qur­bandaryn eske alý týraly qarar qabyl­dady, olardyń ishinde Qa­zaqstan da bar. Soǵan qaramastan, jal­taqtyqtan qutyl­ma­ǵan, óz bol­my­symyzdy tiktep, sana­myzǵa silkinis jasap úlgermegen biz osy halyq­ara­lyq qoǵamdyq pikirge den qoımaı, álip­tiń artyn baǵýdamyz. Bul – de­mokratııalyq qundylyqtarǵa boı urǵan elimizge de, ulttyq rýhanı bolmy­sy­myzǵa da úlken syn. Táýelsiz Qazaqstan tarıhy jas ur­paqtarǵa ǵana emes, bárimizge de qym­bat. Napoleonnan «tarıhty jasaıtyn kimder, burmalaıtyn kimder?» dep suraǵanda, «tarıhty jasaıtyn bizder, al burmalaıtyn tarıhshylar» deýi tegin aıtylmaǵan. Endigi jerde Qazaq­stan­nyń tarıhyn keńestik dáýirge deıin, odan keıin dep ekige bólip, birin qa­ra­lap, ekinshisin daralap maqtaýdyń qa­jeti joǵyn túsingenimiz abzal. О́ıt­keni, Qazaqstannyń bir ǵana tutas tarıhy bar, onyń bir kezeńi – «naǵyz», kelesisi – «jalǵan» emes deýshilerdiń pikirimen de eseptesip, aldaǵy ýaqyt­tar­da sana bolmysy turǵysynan sara­la­ǵan abzal. Bizdiń bul oıymyz búkil qoǵamdyq gýmanıtarlyq ǵylymdarǵa, ásirese, qazaq ádebıetine de qatysty. О́ıtkeni, basqa gýmanıtarlyq ǵylym­dar marks­tik-lenındik ustanymmen júrse, áde­bıet olarǵa qosa «jaǵym­dy» jáne «ja­ǵymsyz» obrazdardy qol­dan jasap kórkem sanamyzdy kórkeıtpeı qoıdy. Ulttyń tarıhı sana­sy degenimiz – kúrdeli fenomen. Onyń qalyp­tasýynda, damyp jetilýinde memlekettiń róli erekshe. Jeke adam da, ult ta uzaq ýaqyt tár­bıe­den ótý arqyly óz boıyna ultjandylyq, iz­gilik, basqa ulttarmen beıbit qatynasta ómir súrýge beıimdelý sekildi qasıetterdi jınaq­taı­dy, urpaqtarynyń boıy­na darytady. Ne bolmasa, ultsyzdaný úderisine jol berilip, keńestik ınternasıonalızm kezindegideı ultty uıystyratyn uıytqylardy joǵaltý maqsatyn kózdegen saıasat júr­giziledi. Quldyq psıhologııa qazaq­tar­ǵa uzaqqa sozylǵan otarlyq saıasat, ke­ıin keńestik dáýir darytqan eń soraqy, eń zulym, eń qasiretti qubylys. Asharshylyq, soǵys, indet, qýǵyn-súrgin sekildi zulmattar qoǵamnyń kemel tulǵalarynyń túbine jetti, aman qalǵandardyń ózderiniń rýhanı dú­nıesin jutatty, qandaı da joldarmen, ár túrli soraqy ádistermen ózin ózi qor­ǵaý, jan saqtaý ınstınktin d­a­myt­ty, sóıtip, olardy «óz ultym», «ózge ult» degenge úıretetin derbes ulttyq sanasynan ajyratyp, ózindik ómir súrý álippesinen aıyrdy, máńgúrttený úderisi jalpyhalyqtyq sıpat aldy. Bul ult sanasynyń tereń daǵdarysqa ushyraýyna, ulttyq namystan jurdaı bolýǵa alyp keldi. Osydan kelip, ult­tyq tarıhı sanasy tutaspaǵan ur­paq pendeliktiń ne bir túrlerine baryp ult bedelin túsirdi, mazaq bola júrip maqtan qýdy, daqpyrtqa, dańǵaza qo­syl­dy. О́z damýynda alǵa ketken ha­lyqtyń ozyq jetistikterinen sanaly túrde úırenýdiń ornyna, Abaısha aıt­saq, «ózgege jatyp jastyq, turyp tósek bolyp, jalpaqshesheılik tany­t­ty», bılik basyndaǵylardyń aldynda tabyndy. Bul úderis áli toqtar emes. Sóıtip, sanaly adamı, rýhty, ulttyq bolmysy bar azamattar sıredi. Soǵan qaramastan, ótken tarı­hy­myzǵa kóz júgirtsek, qazaq halqy ózi­niń tabıǵı daryny, tarıhı-saıası, qo­ǵamdyq ahýalyna baılanysty, batyr­lary men bıleriniń eren eńbeginiń arqasynda ulttyq sananyń halyqtyq sheńberin boılaryna tereń sińire bildi. Sondyqtan da ultymyzdyń tarıhı jolynda eshbir otarlaý saıasatynyń zobalańy qazaqtyń ulttyq sanasyn sansyratqanymen, túbegeıli joıa alma­dy. Tek qana Keńes Odaǵynyń jasy­ryn, astarly, zymııan, zulymdyq saıa­satynyń kesirinen tereń tarıhı tamy­rynan sýsyndap ósken aǵashy qatty zaqymdandy, ulttyq namysy­nyń deń­geıi tómendedi, biraq ulttyq tamyry birjolata solyp ketken joq. 1986 jylǵy jeltoqsan oqıǵasy tu­syn­daǵy aqyn Juban Moldaǵalıevtiń qyzyl ım­perııa qylyshynan taıyn­baı óz oıyn bildirýi, qazaq jas­tary­nyń uıym­dasqan talap-tilekteri osynyń aıǵaǵy. Kezinde aıtýly Alash azamaty M.Shoqaı: «Memlekette máńgilik dos ta, máńgilik jaý da joq. Onda tek máńgilik memlekettik múddeler ǵana bar», degen edi. HV ǵasyrdan bastap ádebıetterde keń qoldanyla bastaǵan ulttyq múdde uǵymy jalpyulttyq is-áreketke negiz bolatyn sebepter men qubylystardy qamtıdy. Ulttyq múd­de máselesi túrli saıası kúshter men toptar tarapynan árqalaı túsindiri­le­di, ár qıly uǵynylady. Ulttyq múd­de­ge saıası jáne ıdeologııalyq keńis­tik­te memlekettik, qoǵamdyq, ujym­dyq múdde jáne jeke tulǵalar múd­deleri tikeleı áser etedi, nemese, olar ózara baılanysyp, yqpaldasyp jata­dy. Qazirgi halyqaralyq saıası qaty­nas­tarda ulttyq múdde máselesi erekshe mańyzǵa ıe. Tipten, lańkestik top­tar­dyń ózderi jankeshtilik áreket­teri­niń sebebin ulttyq múdde dep jarııalaýda. Qazaq ultynyń ulttyq múddesi onyń ana tilin saqtaýǵa, demokar­tııa­lyq ahýalynyń jaqsarýyna, ulttyq tól mádenıetiniń damýyna, salt-dás­túriniń saqtalýyna, ádebıeti men ǵy­lymynyń órkendeýine, rýhanı mura­lary­nyń jańǵyrýyna baılanysty. Ult­tyq múddelerimizdiń iske asýy onyń tarıhı keńistikte uzaq ómir súrýin qamtamasyz etedi. Al sol múddeni iske asyratyndar bilikti, bilimdi, ulttyq rýhy men sanasy barlar. Mine, osyn­daı adamdar, egemen eldiń jastaryna úlgi bolar tulǵalar, táýelsiz elimizde shetqaqpaılyq kórmeı, boıyndaǵy bar qasıetteri men qabiletterin jastarǵa berip ketýlerine memleket tarapynan jaǵdaılar jasalýy kerek. Árıne, ulttyq sananyń qalyptasýy túrli sharalarmen, zań jolymen bite salatyn nárse emes, ol úshin ár qazaqtyń óz ultynyń, ata-babalarynyń aldyn­daǵy jaýapkershilikti tereń sezine bilýi, osy jolda kúrese bilýi kerek. Ási­rese, oqý oryndaryndaǵy oqý-tárbıe jumystaryna jaýapty adamdardyń da muny tereń túsingenderi jón. Búgingi jastar táýelsiz el jas­tary, olar baıaǵy bizder sııaqty sanasy men ómir saltyndaǵy eles qýýdan arylǵan jastar. Adam faktorynyń bar máni de, mańyzy da, qundylyǵy da osynda. Jańa adam – tek jas adam emes, bolmysyn, sanasyn jańartqan adam. Qazaqta «úmitsiz shaıtan» degen sóz bar. Bizdiń tus­tas­tarymyz sosıalıstik ıdeıaǵa kóp úmit artty, Eý­ro­pany kezip júrgen «kom­mýnızm elesi» bizge de keler degen úmitpen jastyq shaqtaryn ótkizdi. Biraq eles jetkizbedi, kommýnızm kelmedi. Sonan soń ol qoǵamnyń áleýmettik-ekono­mı­ka­lyq damýyn «damyǵan», «kemeldengen» sosıalızm dep jumsartqan bol­dyq. Keıin «qaıta qurý» ıdeologııasy keldi, biraq ol da aldyńǵy senim-na­nymdy, arman-elesti joqqa shyǵar­maı, sonyń bir belesi bolyp tarıh qoınaýyna endi. Sóıtip júrgende, qoǵam damýynyń obektıvti jaǵdaıy alyp ımperııanyń qulaýyna ákeldi. Marksıstik-lenındik ıdeologııa negizine qurylǵan, bıliktiń basqarý tetigine aınalǵan Kommýnıstik partııa az ýaqyttyń ishinde áýeli bedelinen aıyryldy, keıin ómir súrýin birjola toq­tatty. Barlyq ózgeristi orta­lyq­tan kútip otyratyn, ulttyq sana­sy­nyń ósýin «ultshyldyqqa» balap damytpaǵan ımperııanyń bir bóligi Qazaqstandy mekendeýshi qazaq ulty da osy áleýmettik-ekonomıkalyq daǵ­darysty basqalarmen birge kórdi, osy ózgeristerdiń kýási boldy. Ortaq baǵ­dar bolmaǵan soń, ótken ǵasyrdyń 90-shy jyldarynda qıyndyq kúrdelene tústi. Árkim ózinshe kún kórip, kóbi alypsatarlyqpen aınalysty, qaısy bir toptar urlyq-qarlyqpen, zorlyq-zombylyqpen baıý jolyna tústi. Biz­diń bulardy termelep aıtyp jat­qa­ny­myzdyń basty sebebi, keńes dáýirinde «quldyq psıhologııamen» qosa, ult­tyń «dármensizdigi», «kiriptarlyǵy» da qalyptasqan edi. Sonyń sal­dary­nan osyndaı ózgeristerge qazaq qoǵa­my da, ultymyzdyń qoǵamdyq sanasy da daıar bolmaı shyqty. Biz buryn­ǵy­sha bireýden sheshim kútip sony oryn­daýǵa qalyptasyp qalǵan daǵdymyz­dan shyǵa almadyq. О́ıtkeni, biz uzaq jyldar boıy áldekimdi asyra dárip­teýge, nemese, adal eńbekti eskerýsiz qaldyrýǵa soqtyratyn, azattyq tarı­hyn kóshbasshylar tarıhyna aınal­dy­ra­tyn syńarjaq tarıhı kózqarasqa jol bergen el, sony sanaǵa sińirgen ult bolyp qalyptasqan edik. Qazirgi ýa­q­ytta jaǵdaı basqa, biz qalasaq ta, qalamasaq ta, biz de búkil álem qaýym­das­tyǵymen birge damý ústindemiz. Alaıda, qazaqtar Qazaqstanda baıyr­ǵy ult, azamattardyń basym bóligi ári memleket quraýshy ult retinde qandaı da quqyqtyq basymdyqqa ıe bolmasa da, tarıhı mıssııany – eldegi beıbitshilik pen kelisimdi qamtamasyz etip otyrǵanyn, memlekettik mártebesi bar tili – barsha qazaqstandyqtardy uıys­tyrýshy til bolýy kerektigin basa aıt­saq bizdi álemdegi eshqandaı qaýym­das­tyq aqıqattyń aq jolynan aýytqy­dyń­dar dep kinálamasy anyq. Qazirgi jahandaný zamanynda tarıhı sanany qalyptastyrý, tarıh ǵy­ly­myn, basqa da qoǵamdyq gýmanı­tar­lyq ǵylymdardy jetildirý bizdiń mem­lekettik saıasatymyzdyń basym ba­ǵyttary bolýy kerek. Osynyń aıǵa­ǵy retinde 1995 jyly «Qazaqstan Res­pýblıkasynda tarıhı sanany qa­lyp­tastyrý tujyrymdamasy» qabyl­dan­ǵanyn, 1998 jyl «Halyq birligi men ulttyq tarıh jyly» dep ja­rııa­lanǵanyn, al 2004 jylǵy 13 qańtarda «2004-2006 jyldarǵa arnalǵan «Má­de­nı mura» memlekettik baǵdarlamasy ómirge kelgenin jáne álemde teńdesi joq bul baǵdarlamanyń kúni búginge deıin óz jalǵastyǵyn taýyp jatqa­nyn, taǵy basqalaryn aıtsaq ta jetkilikti. Alaıda, keńestik dáýirdiń tar sheń­berinde qalǵan tarıhymyzdy, qoǵam­dyq-fılosofııalyq oıymyzdy álem­dik bıikke kóterý basty maqsat. Qazir­gi ýaqytta Qazaq eli kóshpeliler ór­ke­nıetiniń ortalyǵy, túrki halyq­tary­nyń atajurty retinde álemge tanyla bastady, osyndaı jaǵdaıda ótken tarıhymyzdyń shynaıy beınesin jasaý ulttyq ıdeıamyzdyń quramdas bó­ligine aınalýy qajet. Ideıa – oı, túpki oı, bir nárseniń negizgi oıy, teorııa­lyq júıeniń, logıkalyq qurylym­nyń, sonyń ishinde dúnıetanymnyń negizinde jatqan anyqtaýshy túsinik. Ideologııa – adamdardyń úlken áleýmettik toptarynyń is-áreketine baǵdar berip, olardyń maqsat-múddelerin bildiretin ıdeıalar men kózqarastar júıesi. Ideo­lo­gııanyń túrleri kóp, solardyń ishinde asa belgilisi saıası ıdeologııa. Alaıda, el azamattarynyń otan­shyl­dyq sezimin bildiretin ulttyq ıdeıa men saıası ıdeologııa arasynda úlken aıyrmashylyq bar. Ulttyq ıdeıa – halyqty toptastyratyn, biriktiretin, óz eli úshin maqtanyshqa bó­leı­tin asqaq rýh bolyp tabylady. Sondyqtan Otan úshin, ulty, halqy úshin adamdar ǵajap erlik kórsetip, ıdeıa úshin ózin qurban etýge deıin barady. Osyndaı istiń jarqyn úlgi­sin, sana bolmystarynyń bıiktigin kezinde Alash azamattary kórsetti. Jas­tar­dy ult birligi men otanshyldyqqa tárbıeleýdiń basty faktorlarynyń biri tarıhı sana qalyptastyrý ekenin, onyń halyqtyń zerdesi, qaınar kúshi ekenin ustazdar qaýymy men aǵa urpaq ókilderiniń esten shyǵarmaǵandary jón. О́ıtkeni, ár halyq óz tarıhynan ǵana qýat alady, óz bolmysyn qalyp­taıdy, sonysymen de erekshe. Túrli mádenıet pen bilim sala­syn­da jınaqtalynǵan alýan málimetterdi qabyldasaq ta, olardy óz bolmysy­myz­ben jáne mádenıetimizben úılesti­rý­ge laıyqty arnaıy daıyndyq kerek. Ár saladaǵy mamandarymyz kó­ne­niń kózi men búgingi táýelsiz eldiń qajetin birdeı alyp kete ala ma, áń­gime sonda. Onyń basty talaby – ma­man­dardyń ıntellektýaldy jáne ádis­te­meli máde­nıetin birdeı qaly­p­tas­ty­rý. Ázirge bul baǵytta tyndyrǵan isterden góri, úzil­megen úmit basym. Eń basty eskerer jáıt – tól tamyrymyz ben máde­nıeti­mizge degen patrıottyq sezimniń, azamat­tyq qulshynystyń, qazaqtyq, ulttyq bolmysymyzdyń jetispeýi. Keıbir rýh­syz, namyssyz jastarymyzdyń boıynda baqytty, jaqsy ómirdi basqa jaqtan izdeý sııaqty qu­bylystar da kezdesedi. Mundaı jaǵ­daı­dyń Prezıdenttiń «Bo­la­shaq» baǵ­dar­lamasymen shet elderge barǵan­dar­dyń ishinde de kezdeskeni óki­nishti. Bul týraly Prezıdent: «…Men keıbir bo­la­shaqtyqtardyń elden uzaǵan soń ultpen baılanysyn úzetinin, ult­jan­­dylyq sezimdi joǵaltatynyn kóp estip júrmin», degen edi. Iá, sheteldegi jaqsy ómirdiń, mol aqshanyń býyna ma­saıraǵandar óziniń týǵan eline, ósken je­rine mensinbeı qaraıtyndar joq emes. Salystyrý úshin aıta ketelik, HH ǵasyr­dyń basynda Peterborda, Varshavada, Ýfada, Qazanda, Túr­kııa­da, Tomskide já­ne basqa shet jerde oqyǵan qazaq zııa­ly­lary joǵary bilimmen týǵan eline ora­lyp, el bolashaǵyn oılap, sol úshin kúre­sip, jandaryn da sol uly maqsat jo­lyn­da pıda etti, Alash ardaqtylary keıingi urpaǵynyń jadynda atymen qaldy. Bizdiń oıymyzsha, onyń basty sebebi, qazirgi jastarymyzdyń boıyn­da­ǵy etnomádenı bilim men tárbıeniń tapshylyǵy bolsa kerek. Áıtpese, ata-babalarymyzdyń aıtyp ketken: «О́zge elde sultan bolǵansha, óz elińde ultan bol», degen ósıetin eskerer edi. Ba­qyt­ty ómirdi basqa jaqtan izdemeı, óz Otanymyzdy bul dúnıeniń jánnaty men shýaǵy dep eseptep, óz bilimderimiz ben qaırat-jigerlerimizdi elimizdiń múddesine jumsaýymyz kerek dep túsiner edi. Týǵan elimiz dáýletti, týǵan jerimiz sáýletti bolsa bul búkil ultymyzdyń yrysy. Al ony ary qaraı eseleıtin búgingi jastar. Keshegi keńes kezinde «bárin de kadr sheshedi» degen uran boldy, kezinde onyń máni­si­ne tereń úńilmedik, baıyptap qarasaq, oryndy qoıylǵan talap­tardyń biri. Biz ǵasyrlar men myńjyldyqtar almasyp, ártúrli úlgidegi qoǵamdar qalyptasqan, soǵan saı adamdardyń bolmysyna ózgerister enip, psı­ho­logııasy sol ózgeristerge beıimdelgen, ulttyq sanalary da oıana bastaǵan ke­zeńde ómir súrip otyrmyz. Adam ataý­lynyń jasampazdyǵyna, ıaǵnı, qoǵam­dy da, dúnıeni de ózgerte alatynyna naqty kózimiz de jetip kele jatyr. Alaıda, kisiniń sanasynan ótken shaqtyń ókinishteri de, qýanyshtary da óshirilmek emes. Keńes dáýirindegi jas­tarǵa kedeı bolý jaqsy, kedeı eń­bekqor, aqyldy dep oqytty, tárbıe­le­di. Buǵan Ybyraı shyǵarmalarynan alynǵan Asan men Úsen beınelerin eske túsirsek te jetkilikti. Osydan kelip, «kedeıdiń bári jaqsy, baıdyń bári jaman» degen psıhologııamyz qa­lyptasty. «Baılardy qoıdaı qý qam­shymen» dep óleń jattadyq. Baı «jaman, nadan, eshteńeden habarsyz kebeje qaryn, qýys keýde bolsa, qalaı baıyǵan» degen oı sanamyzǵa kirmedi. Ke­ńestik ıdeologııanyń bizge kedeıdi dárip­tetkeni sonsha, ákem, ata-babam tú­gel kedeıden shyqqan dep ómirbaıan tol­tyrýdy ar kórmedik, kerisinshe, jetistik sanadyq. Qazaqta «teksiz» degen óte aýyr sóz bar, biz sol teksizdigimizdi óz qoly­myzben jazyp, maqtanyshqa aınal­dyr­dyq. Buryn balalarymyzdy tegimizdi aıtyp tárbıelesek, endi «teksizden shyǵyp adam boldyq» dep maqtandyq. Biz áli kúnge deıin óz tarıhy­myz­dy, ba­balar jasap ketken baıtaq ta­rıhy­myz­dy óndirip jaza almaı, óz­ge­lerdiń jazyp ketken jylnamalary men aıtyp ketkenderine júginýmen kelemiz, ózgeniń aıtqanyn qaıtalaýmen kelemiz. Olar biz­diń tarıhymyzdy óz memleketiniń múd­­deleri turǵysynan jáne óz tanym-túsi­nigi deńgeıinde ǵana jazdy. Endeshe, bizdi osy kezderi tutas eldi biriktiretin ult­tyq sanany qalaı qalyptastyrýǵa bola­dy degen saýal tolǵandyrýy tıis. Ult­tyq sanany qalyptastyrý úshin Uly Dala tarıhyn urpaq sanasynda tiriltý kerek shyǵar degen sheshimge toqtalǵan zertteýshilerdiń pikiriniń jany bar. Qazaqstandy damytýdyń alǵy­shart­tarynyń jasalýyna biz árqaı­sysymyz qal-qaderimizshe qyzmet ettik. Endi qoǵamdy órkendetý úshin eń­bek etýimiz shart. Sondyqtan da táýel­sizdikti ulttyq bolmysty qalyp­taý­dyń, ulttyq rýhty kóterýdiń, ulttyń tarıhı sanasyn qalyptastyrýdyń ma­ńyzdy faktory retinde nasıhattaý áli de bolsa qajetti deńgeıge kóterilmeı keledi. Osy oraıda Mustafa Shoqaı­dyń «ulttyq rýhsyz, ulttyq namys­syz ult táýelsizdigi bolmaıdy» degen ósıetin eske sala ketsek artyq bolmas. Tanymal Alash qaıratkeriniń bul oıy búgin de óz ózektiligin joıǵan joq. Sebebi, ulttyq rýh – halyqtyń ózin-ózi tanýymen aıqyndalatyn, ós­ke­leń arman-murattarymen sıpatta­la­tyn, eldik tutastyq ıdeıasymen negizdeletin ómirsheńdik kúsh-qýaty. Al ulttyq namys – ar-ojdannan bastaý alatyn, otansúıgishtikpen ush­ta­syp jatqan rýhanı-qundylyq sezim. Ulttyq namys adamnyń ulttyq qun­dy­lyqtarynyń mańyzyn túısinýden týyndap, halqynyń muń-muqtajyn túsinip, týǵan elin qorǵaýymen sı­pat­talady. Ulttyq namystyń negizgi kórinisi adamnyń týǵan eline súıis­pen­shiliginen, tól mádenıetine degen qur­metinen baıqalady. Namys adam­nyń ózine etene jaqyn dúnıesiniń ulttyq rýhanı muralarynyń qadirin bilýimen negizdelgendikten, onyń qu­ram­das bóligi bolyp tabylady. Ult­tyq namystyń etnostyń rýhanı ómi­rinde ózindik zor mańyzy bar. Ulttyq namys ulttyń ózindik menin, ótken tarıh taǵylymyn umytpaı, ar-ojdanyn taptatpaýy úshin kerek. Ulttyq na­mystyń qozǵaýshy kúsh-qýatyn ádebı muralardan: batyrlyq jyrlardan, tarıhı jyrlardan, solardy arqaý etken tarıhı shyǵarmalardan aıqyn kóre­miz. Ulttyq namys eldiń ulttyq tu­tas­tyǵy men rýhanı birligine qyzmet jasaıtyn eldikpen egiz uǵym. Endeshe, bizdiń jas kadrlarymyz búgingi kúnniń talaptaryna saı ma, olar­da ulttyq namys bar ma? – degen su­raq tóńireginde oılanǵan jón. Bári múmkin, kóbi saı deı almaımyz. Onyń basty sebebi, keıbir jas­tarymyzdyń ákesi­niń ne­mese kókesiniń aqyly­men ózi qalamaǵan ma­mandyqtarǵa aqyly oqý­ǵa túsip, bilimi men bi­ligin de basqanyń kó­me­gi­men «meńgerip» júr­gen­diginen bolsa kerek. Keıin on­daı­lardyń ju­mys­qa ornala­sýy da, ju­mys ba­by­men saty­lap kóterilýi de osy baǵyt­pen júredi. Bul kúnde mekeme bas­ty­ǵyn jumys berýshi (rabotadatel) dep ataımyz, olar ótirik bolsa da, qa­zirgi talapty basshy­lyq­qa al­ǵan bo­lyp, bos oryn­­dar­ǵa or­na­lasýǵa qa­­tysty baspa­sóz­de ha­bar­­lan­dy­rý­lar, konkýrstar ja­rııa­laıdy. Biz bul jerde kadr tań­daýdyń ádi­let­ti, ádilet­siz­digi týra­ly áńgi­meni jumys berý­shi­niń ary tóreshi dep áńgime etpeı-aq qoıa­lyq. Al jańa­ǵy jarnamany oqysa­ńyz, «tek kompıýtermen jumys isteı bilý, aǵyl­shyn tilin meńgerý deńgeıi» sııaqty talaptar turady. Bul – zaman talaby, oǵan daý joq. Biraq bular qyz­mettik talaptar. Al onyń patrıot­ty­ǵy, parasaty, dili, memlekettik tildi bilýi, ulttyq namy­sy, t.b. sııaqty adamı sapalaryna bas aýyrtyp jatqan eshkim joq. Bul oraıda ulttyq múd­de­ni aıtyp jatýdyń ózi artyq. Sonda bizge 10 tildi biletin, qy­zyl dıplom­dy, shet elde oqyǵan, bıznesti shyr aınaldyratyn, biraq nıgılıst, para­sat­syz, ómirlik us­tanymy joq, ulttyq namystan jurdaı, ulttyq bolmysy qalyptaspaǵan, «kosmopolıt» robot kerek pe, álde elimizdiń bolasha­ǵyna jany ashıtyn, búgingi ıgi isterdi alǵa aparatyn azamat kerek pe?! Bir nárse aıqyn – biz «tárbıesiz bilimdini» de, «kókesiniń kómegimen júrgen­der­di» de úkilegennen eshteńe tappaı­myz. Biz­diń­she, sybaılas jemqor­lyq­tyń da, shet el asýǵa qınalmaıtyn sat­qyn­dyq­tyń da tamyry osy ulttyq namys­syz­dyqpen, rýhsyzdyqpen sa­baq­tasyp jatsa kerek. Sondyqtan kadr­lardy daıarlaý, irikteý, tańdaý má­se­lesi ult múddesimen, el bola­sha­ǵy­men tyǵyz baılanysta bolyp, tarıh sabaqtary da eskerilýi tıis. Kezinde keńestik júıeniń Qazaq­stan­dy ultsyz elge aınaldyrý maq­satynda júrgizgen saıasatynyń kesirinen qazaq­tyń ulttyq sanasy tabıǵı ósýinen qa­lys qaldy, ulttyq rýhy álsiredi, eldegi saıası bıliktegilerdiń patrıottyq órisi taryldy, ne múldem joıylyp, ózin, ultyn syılaýdan qal­dy. Budan shyǵa­tyn qorytyndy – keleshek jas maman saıasatkerlerdi, is ba­syndaǵy jastardy tolyqtaı ulttyq qundylyqtarymyzǵa qanyqtyrmaı, boı­laryna etnomádenı bolmysty da­ryt­paı, olarǵa bılik tizginin ustatýǵa bolmaıdy. Jastar eń áýeli qazaqtyń tilin, dinin, dilin syılaýǵa tıis. Bo­ıyn­da osyndaı ulttyq namysy bar qazaq jastary aıtylǵandardyń óz­deri­niń bolashaq órkendeý ózegi ekendigin ábden sezinip, ári oǵan senip, so­ǵan oraı memlekettiń múddesin qorǵaý maqsatynda saıasattyń kúrdeli keńis­ti­gine qadam basýlary qajet. Al dúnıe men baılyqty, jeke bas qulqyn oı­laıtyn, namyssyz adamdardyń udaıy sum isterin jalǵastyra beretinin eskerip, ondaılardy bılikten yǵystyrýdy kózdeıtin joldardy qarastyryp, kadr saıasatyn ulttyń múddesin qorǵaı oty­ryp, memlekettik baǵytta júrgizý zaman talaby ekenin eskergenimiz abzal. Qazaq halqynyń ulttyq sanasy men jan-dúnıesin mazalaǵan túıtkildi oıy ulttyq, hám memlekettik táýel­siz­dik edi. Bul turǵydan alǵanda táýel­siz­dikke balama joq. Qalaı bolǵanda da, qazirgi jahandaný zamanynda óziniń ulttyq biregeıligin tereń uǵynǵan, soǵan oraı qı­myldaıtyn halyq qana alpaýyt mem­leketterdiń jemsaýynda ketpeı, tarıh sahnasynda saqtalyp qala alady. Qazaq eli óziniń táýelsiz damýynyń 20 jyly ishinde onyń saıası, áleýmettik-ekono­mı­kalyq, rýhanı turǵyda egemendi jolmen damýynyń alǵysharttaryn jasady. Oǵan barsha Qazaqstan azamattary qal-qa­de­rin­­she óz úlesterin qosty. Alaıda, biz áli de bolsa kóptegen salalardy úı­renýshi, ózgelerdiń istegenderin qaıta­laý­shy jaǵ­daıynda júrmiz. Endi bizge belgili orys tarıhshysy Karamzınniń «ózgeniń aqy­ly­men aqyldy bola almaı­syń, ózgeniń dańqymen dańqty bola almaısyń» degen jandy sózin eskere otyryp, aldaǵy ýa­qyttarda óz aqy­lymyz, óz dańqymyz ózimizge jetetinin de­ shamalap, óz mejemizge ózimiz umtyl­ǵanymyz jón jáne solaı bolaryna senim bar. Altaı TAIJANOV, fılosofııa ǵylym­dary­nyń  doktory, professor. Aqtóbe.