Toqash tulǵasy qashan elenedi?..

Qazaq poezııasyna tyń ja­ńa­lyqtar alyp kelip, maz­mun, forma jaǵynan qaıta tú­letip jańǵyrtqan, sóıtip áde­bıetimizdiń ósip-órkendeýine mol úles qosqan kezinde ártúrli sebeptermen ózine laıyq baǵasyn ala almady. Keıin qaıtys bolǵan soń da, kerek deseńiz, kúni búginge deıin oǵan jasaǵan isine turarlyq jóndi qurmet kórsetilgen joq. Sózdiń shyndyǵyna kóshsek, aqyn Toqash Berdııarovtyń esimi qazaq poezııasynyń aqtańgerleri Muqaǵalı Maqataev, Tólegen Aıbergenov, Qadyr Myrzalıev, Jumeken Nájimedenov, О́tejan Nurǵalıev sekildi aqyndarmen qatar turýy tıis edi. Tipti ol osy aty atalǵany bar, atalmaǵany bar, ótken ǵasyrdyń 1950-1970 jyldar kezeńindegi barlyq qazaq aqyndarynyń tý ustaýshy ustazy sııaqty bolatyn.

Shyǵarmashylyqqa shyn be­rilgen máshhúr qalamgerlerdiń qaı-qaısysy da kútpegen jerden bastalyp, kútpegen jerden aıaqtalatyn «qyzyq» minezdiń ıesi bolǵany búginde eshkimge qupııa emes. Olar bir qarasań – dana, endi bir qarasań – bala sııaqty. Talanttaryna qaraı tabıǵattary da túrli-túrli bir qyzyq. 

Bıyl ómirden ótkenine otyz jyl bolatyn, kóziniń tiri­sinde-aq «Tentek Toqash» atanyp, óleń ólkesinde ózindik ol­ja salǵan qazaq ádebıetiniń klas­sıgi Toqash Berdııarov týraly da osy pikirlerdi aıtýǵa áb­den bolar edi. Sonaý qazan er­neýinen qaraýyl qaratqan qıyn zamanda dúnıege kelip, qyńyr taǵdyrdyń taýqymetin bir kisi­deı tartqan, bar men joqtyń, ádil­dik pen ádiletsizdiktiń, jaq­­sylyq pen satqyndyqtyń qa­dirin judyryqtaı kezinen bastap júrek súzgisinen ótkizip aqyndyqqa kelgen ol ár týyn­dysyn ómirdiń ózinen oıyp al­dy. О́z basynan keshkenderdi ǵana óleńge aınaldyrdy, sony qa­ǵazǵa túsirdi. Jazǵandaryna artyq boıaý qosyp, jasandy sýretter men obrazdarǵa boı al­dyrǵan joq. Sondyqtan bolar, Berdııarov qalamynan týǵan «Shalqy, teńiz», «Beıbitshilik kóshesi», «Oq pen gúl», «Boz­tor­ǵaı», «Eski parovoz», «Són­beıtin ottar», «Kúnder, kúnder, kún­derim», «Shynar» sekildi óleń-poemalary men «Jastyq keshýi», «Soldat syry», «Farı­da» sekildi povest-áńgimeleri ár oqyr­mannyń júre­ginde altyn sııamen jazylǵan qoltańba bo­lyp qaldy.

Qalaı degende, Toqash – taǵ­­dyry tátti aqyndardyń qata­ryna jatpaıdy. Toqash ómiri – ókisigi kóp ókinishti ómir. Ol bala kezinen-aq mynaý jalǵan dúnıeniń kermek dámin kóp tatty. Taǵdyrdyń jazýymen Tash­kenttegi balalar úıine túsip, sonda tárbıelendi. On jetige tolar-tolmasta soǵysqa attandy, tolarsaqtan qan keshti. Jeńisti fashızmniń uıasy Reıhstag túbinde qarsy alǵan jaýyngerdi birden elge qaıtarýǵa úkimet asyqpady, Baltyq áskerı-teńiz flotynda qyzmetin jalǵas­tyrýǵa qaldyrdy. Sóıtip ol súń­gýir qaıyqta áskerı boryshyn óteýge májbúr boldy. Osy­laısha talaı taýqymetti bastan keshirgen teńizshi alyp-ushyp 1949 jyly elge oralǵanda ony aldynan quraq ushyp eshkimniń de qarsy almaǵany anyq. Almatyda kim kóringenniń bosaǵasyn jaǵalap, kún kórisi asa kelispedi. Tipti soǵystan qaıtqan soldatta jatatyn jer de bolmady. Almatynyń skverleri men vokzaldarynda qonyp kún keshti. Aqynnyń:

Pasportymda aty joq,

Prospekt, kósheńniń.

O, Almaty, sonda da

Úıimdeısiń sheshemniń, –

dep óleń jazatyny osy kez. Ol aldymen sýretshi bolýdy armandap, Almaty kórkemsýret ýchılıshesine oqýǵa tústi. Biraq, ony aıaqtamaı tastap ketti. О́ıt­­keni ol birjola aqyndyq jol­­ǵa bet burǵan edi. Alaıda taǵdyr taýqymeti ony bul jaqta da ókshelegenin qoımady. Á degennen-aq alǵashqy kitaby syn sadaǵyna ilikti. Talaıdy kórgen Toqań oǵan moıymaıdy. Tıtteı kezinen-aq jylaǵandy jubatýǵa, panasyzǵa qamqor bolýǵa, ádi­let­sizdikten taıaq jegenderdi arashalaýǵa jaratylǵan aqyn aqyry aıtatynyn aıtyp tyndy. Sol úshin bireýlerge jaqpaǵan kezi kóp boldy. О́zgege bolysam dep júrip, ózi de qııanattyń qamytyn kóp kıdi. Munyń bári joǵaryda biz kórsetken eńbekterinde jaqsy kórinis tap­qan. Keıin jalaqorlardyń jalasynan Jazýshylar odaǵynan shyǵaryldy. Shamasy, aqyn jo­lynyń munshama aýyr bolýyna, sirá, onyń bir qalypqa syımaıtyn ántek minezi kináli bolsa kerek. Osynaý keleńsiz oqıǵa onyń ádebıettegi bólek ornyna teris áserin tıgizse kerek, deıdi áde­bıet zertteýshileri. Múmkin. Degenmen, báleqorlardyń bul áreketi de Toqańdy syndyra alǵan joq. Odan keıin de aqyn kóptegen týyn­dylaryn ómirge ákeldi.

Kezinde ony barlyq úlken-kishi «Kóke!» dedi, bizdiń jol bastaýshymyz, tý ustaýshymyz, us­tazymyz dep qadir tutty. Kóz kórgenderdiń aıtýynsha, ol adam balasyna jamandyq oıla­maǵan, qolynan kelse kómek qo­lyn sozýǵa, jaqsylyq jasaýǵa um­tylyp turatyn jan edi, deıdi. Mysaly, onyń jeke qarajatyna týǵan aýyly Ushqynǵa (Saryaǵash óńiri) asfalt jol tósettirip bergenin esten shyǵarýǵa bola ma? Jaryqtyq, óziniń ja­ryq kórgen bir kitabynyń qa­la­maqysyn túgel sol joldy salýǵa jumsapty... Mine, Toqań osyndaı márt bolatyn, shyn aqyn edi! Toqań boıyndaǵy osy márttik qasıet búgingi keıbir baıshikeshterde jetpeı jatqany ókinishti.

Bir qaraǵanda minezi qyńyr­laý kóringenmen, ol sońǵy demi bitkenshe ádilettiń týyn kóterip ǵumyr keshti. О́z áriptesteriniń de, sońynan ilesken shákirtteriniń de sondaı bolýyn, eldiń qamyn jeıtin er, ulttyń namysyn qaıraıtyn aqyn bolýyn kóksedi. Ol ózi ǵumyr keshken zamanǵa jáne onyń bıleýshilerine asa rıza bolǵan joq. Olardy «ınterventter» dep jaqtyrmady. Sol úshin de áldebireýler aqyndy kústanalaǵan shyǵar, kim bilsin?!.

Shúkirshilik, sońǵy kezde qa­zaq rýhanııatyna erekshe eńbek sińirgen qalam qaıratkerleriniń esimin máńgi este qaldyrý maq­satynda elimizde kóptegen ıgi sharalar qolǵa alynyp jatyr. Mysaly, Qaraǵandydan Qasym Amanjolovqa, Oraldan Qadyr Myrzalıevke, Atyraýdan Jumeken Nájimedenovke, Alma­tydan Tumanbaı Moldaǵalıevke, Aqtóbeden О́tejan Nurǵalıevke arnalǵan eńseli eskertkishter boı kóterdi. Muzbalaq aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń qoladan quıylǵan eskertkishi ońtústik astanamyzda Jeltoqsan men Maqataev kósheleriniń qıyly­synda menmundalap turǵanyna on jyldan asty. Endeshe, kóp­tegen tegeýrindi talanttardy tárbıelegen ustaz-aqyn Toqash Berdııarovqa mundaı qurmettiń buıyrmaýy qalaı? Aqynnyń ózi ómir boıy alaqanyna salyp, óleńderinde terbetip ót­ken ońtústik óńiri nege únsiz? Álde, shymkenttikterge aqyn ke­rek emes pe? Tym bolmasa, Almaty qalasyndaǵy aqyn tur­ǵan úıge (T.Jarokov kóshesi, 199-úı, 20-páter) memorıaldyq taqtanyń ornatylmaýy ózderin Toqańnyń izbasary sanap júrgen kópshilikke artylǵan úlken syn. 

Bar ǵumyryn óleńge arnap, qazaq ádebıetine qomaqty úles qosqan, shyn máninde ózi de halyq aqynyna aınalyp úlgergen aqynnyń áziz esimin óz tuǵyryna qondyratyn ýaqyt jetkeni anyq. Olaı bolsa, jibergen keleń­sizdiktiń ornyn toltyryp, ult úshin eren eńbek sińirgen daraboz aqyn Toqash Berdııarovtyń esimin eskergenimiz jón-aý!..

Bolat ShARAHYMBAI