Úsh tildegi «Sátbaev» ǵumyrnamasy qalaı týdy?

– Qanysh Sátbaev týraly jurtshylyqqa jaqsy málim eńbegińiz úsh tilde jaryq kórgen eken. Qaıyrly bolsyn, aǵa! Sol kitapty biz qa­shan kó­remiz? 

 – Mine, kitaptyń súıinshi danasy. Ári degende bir aptada túrli-tústi tyspen kórkemdelgen, 960 bet kitaptyń 2000 danasy Pavlodar jáne Shyǵys Qazaqstan oblystaryna ákelinedi. Odan ári kitaphanalarǵa taratylady. Tapsyrystan tysqary shyǵa­rylǵan 500 kitapty «Folıant» baspasy dúkender arqyly satady. Oǵan meniń qatysym joq, ke­lisim solaı. 

– Erekshe áspettelgen ádemi de mol pishindi dúnıe! Osy týyndyny qashan daıyndadyńyz, muny jaryqqa shyǵarýshy kimder?

– Shyntýaıtyn aıtqanda, osy basylym – qaperimde bolmaǵan is. О́ıtkeni 1980 jyldan beride «Sátbaev» ǵumyrnamasyn, «Qý­ǵyndalǵan «Sátbaev» nemese «Cherez ternıı, vospomınanııa-esse o pýtıah-dorogah k Sat­pae­vý» degen ataýlarmen esseler tolǵap, negizgi hıkaıattyń ory­sshasyn 8 márte (eki ret Más­keýdegi «Molodaıa gvardııa» baspasynyń JZL toptamasynda, ózgesin Qazaqstan baspalarynda), al qazaqsha nusqalaryn 9 márte shyǵaryp, solardyń jalpy taralymy 328 myń dana bolǵan-dy. Sol kitaptar dúken sórelerinde suraýsyz qalǵan joq. Ras, árbir basylymyn ekshep te, tolyqtyryp ta usyndym, soǵan endi izdenispen ótkizgen 14 jyldy qosyńyz. Qysqasy, bári de jarty ǵasyrǵa sozylǵan aýyr eńbektiń nátıjesi. Iá, aıtpaqshy, ál-Farabı atyndaǵy QazMÝ ujymynyń suraýymen «Sát­baev ulaǵaty» – «Ýrokı Sát­baeva» degen ataýmen eki tilde birdeı daıyndalyp, tusaýkeseri EKSPO-17 kórmesiniń úlken zalynda ótip, sol kitap úshin baspa ujymy kórme báıgesin ıelenip, eń ǵajaby, onyń Astanaǵa apa­rylǵan danalary nebári eki saǵatta satylyp, kóńilimdi erekshe súısindirgen edi. Sol kúni men baspa qyzmetkerlerimen kezdesip, rahmet aıtyp, aqyrynda: «Bol­dy, bul taqyrypty osymen toq­tattym» degenmin...

– Alaıda, Medeý aǵa, arada bir jyl da ótken joq, mine, my­na kitap jaryqqa shyqty. Endi osy­nyń sebebine toqtalyp ótseńiz. 

–  Álbette, darqan ómirde se­bep­siz eshteńe bolmaıdy. D­álelge taǵy bir oqys jaıt­ty aıtaıyn: «Sátbaev» ǵumyrnamasynyń qa­zaqsha nusqasyn burnaǵy jyly Mádenıet jáne sport mınıstrliginiń qarjysymen jaryq kórgen 8 tomdyq shyǵar­malar jınaǵyma engizgenmin. Sol kitaptarǵa «Sátbaev ulaǵa­tynyń» birnesheýin qosyp, Almaty men Astanadaǵy geolog dostaryma syılaǵanmyn; senesiz be, sol úshin tańǵajaıyp jaǵdaıǵa tap boldym. Byltyrǵy tamyzdyń orta sheninde qalta telefonyma tótenshe aqpar tústi. Jerles inim, akademık-geolog Serikbek Júsipbekuly Dáýkeev (2009 jyly ol Qanekeń týraly ǵumyrnama týyndymnyń erekshe kórkemdelip shyǵarylǵan, «Fenomen» atty oryssha nus­qasyna demeýshi bolǵan) ózim sirá da kútpegen oqys usynys jol­dapty: «Medeý aǵa, Qanekeń taqyrybyna qaıtadan oralyp, «Fenomendi» aǵylshyn tiline jedel aýdartyńyz. Ult maqtanymyz birtýar Sátbaevtyń bilim-tanymyn, jer syryna qanyq geologtyq kóregen qabiletin ári qandaı ǵulama ǵa­lym ekenin aǵylshyn tilinde oqıtyn qaýym, ıakı sheteldikter de biletin bolsyn. Soǵan qajet qarjyny men tabaıyn. Onyń somasy qomaqty bolsa – tipti saspańyz, Qanysh Sátbaevtaı uly tulǵa úshin bar bedelimdi salyp, geologter qaýymyn da osy iske qosamyn!..» – degen. 

Qysqasy, mardamsyǵan tynysh qalpym, boı kúıttegen tirligim shat-shálekeı buzyldy. Osy týyndymnyń ana tili­miz­degi alǵashqy nusqasyn ja­ryq­qa shyǵara almaı 14 jyl qı­nalǵanym, aqyrynda sony orysshaǵa aýdartyp, Máskeýden shyǵarýda tartqan beınetim men zeınetim esime túsip, sony endi álem halqy áýeı aǵylshyn ti­linde jarııalaý qanshalyqty qa­jet... degen oı da erkimdi tejep, tileýqor inilerime já deý­ge dátim jetpedi. Oǵan qosa teh­nıkalyq, óndiristik jáne ǵylymı termınderi mol týyndyny ózge tilge aýdarý da ońaı emes, óıtkeni ózim ol tilden maqrum janmyn... Desem de sol qarsańda «Semeı qasireti» jankúıer de­meý­shimniń qoldaýymen «Citrus Advertising» degen fırmada aǵylshyn tiline aýdarylyp jat­qan-dy. Sol ujymmen kelisim shartqa otyrarda sonyń alǵashqy taraýyn eki jerde (Qaraǵandy men Astanada) teksertkenmin, al olar aǵylshyn tiline júırik, qoldarynan sol tildegi romandar túspeıtin bilimpaz jastar edi (bireýi – ózimniń nemerem Ińkár), ekeýi de mátindi orysshasymen salǵastyra oqyp: «Ata, alań bolmańyz, aýdarma óte jaqsy. Sony biz ádebı kitaptar sııaqty qyzyǵa oqydyq...», degen-di. 

– Sonymen polıgon qasi­reti týraly kitabyńyzdyń aǵyl­shyn tiline aýdarmasyn alma­tylyq fırmaǵa berdińiz. 

– Iá. Sol jumys segiz aı júrip, tamyzda sátti aıaqtalyp, aǵylshyn tilindegi qoljazbany 2018 jyly Londonda, álde Almatyda shyǵarý máselesi týyn­dap, aqyrynda sol máseleniń sheshimin osy áreketke oı salyp ári demeýshi bolǵan jerlesimniń quzyryna berdim. Bul kitap ta 2000 dana, kólemi sýretterimen 478 bet boldy, osy aıda jaryqqa shyǵady. Álqıssa, sodan tamyz aıy jylnamadan kóship, qyr­kúıek týdy. Sol qarsańda Serikbek Júsipbekuly taǵy da baı­lanysqa shyǵyp, bankidegi esep­shotymdy surady. Kelesi kúni esepshotyma bir mıllıon teńge tústi. Ony joldaýshy – men múldem tanymaıtyn, estýimshe, munaı men gaz izdeýshi iri maman, «Altyn Prometeı» syılyǵynyń ıesi Esqoja Bazar Batashuly. 

– Sirá, Qanysh ǵulamanyń shá­kirti álde sol kisiniń ulty­myzǵa sińirgen ulan-ǵaıyr eńbe­gin qadir tutatyn azamat. Sony­men aýdarma jasatýǵa bel baı­ladyńyz?.. 

– Kelispeske amalym qal­mady. «Sátbaevtyń» orys ti­lindegi sońǵy mátinin «Citrus Advertising» baspasyna usynyp, shart jasasyp, aýdarmashy su­raǵan qarjynyń qyryq paıyzyn joldadym (qalǵan somasyn jyl aıaǵyna taman Serikbek inim tó­ledi). Aýdarma mátini bıylǵy qańtarda qolyma tıdi. Endigi mindet – aýdarmanyń sapasyn teksertý. Birer aıdan soń bul jumys ta sátimen aıaqtaldy. 

Sonymen úsh tildegi «Sát­baev» mátinniń oqyrmanǵa málim ataýyn saqtap, qazaqsha nusqasy «QAZAQTYŃ QANYShY» (ki­tap­taǵy terimi túrli-tústi sýretterimen 361 bet boldy), «Feno­men» atalǵan orysshasy (312 bet.), al aǵylshyn tilindegi aýdarmasyn «THE PHENOMENON» (282 bet) dedik. Sonymen 960 bet, alty tústi boıaý­men kórkemdelgen sýper tysqa ıe, taralymy 2500 dana bolǵan týyndy altynshy aıda jaryqqa shyqty. 

– Já, sonda kitaptyń qy­rýar shyǵynyn kóterip, jaryq dúnıege kelýine sebepker bol­ǵan kimder? Shyn­týaıtyn aıt­­qanda, bul da qazirgi ekono­mı­kalyq qyspaq jan-jaqtan bý­ǵan ýaqytta ońaı dúnıe emes...

– Serikbek Júsipbekuly ekeýi­miz bul jaıynda da ózara aqyldasyp, ártúrli jobalar oılastyryp, aqyrynda Qanekeńniń geologııalyq qabilet-daryny men qaıratkerlik qoltańbasy aıqyn bilinip, ekonomıkasyn qaýyrt kótergen ólkeler basshylaryna baryp, usynys jasaýǵa toqtadyq. Sol oıymyz aqyrynda nátıje berdi: Pavlodar oblysynyń ákimi Bolat Jumabekuly Baqaýov pen ShQO-nyń ákimi Danıal Kenjetaıuly Ahmetov osy máselemen men qabyldaýyna barǵanymda birden kelisip, biz usynǵan ıgi iske qýanysh bildirip, «halyqqa bul erekshe kerek basylym, óıtkeni Qanekeńniń ómiri men eńbegi tálim-tárbıelik maq­sat úshin árqashanda asyl úlgi» desip, ózderi basqaratyn oblys kitaphanalary úshin bir myń danadan kitap alamyz dese, úshinshi ákim «oılanaıyn, biz de qaqas qalmaspyz...» degen edi, aqyrynda múldem bas tartty. Táýbe derlik jaıt: men hat joldaǵan, ıá telefon shalǵan birqatar azamat quptaý bildirip, «Úsh tilde birdeı áspettelgen Qanekeń týraly ki­tapty oqýǵa, keýdemizge basyp qy­zyqtaýǵa, bala-shaǵamyzǵa úlgi etip tórimizde qurmettep ustaý­ǵa asyqpyz!..» degen-di ózim byl­tyr at basyn buryp, qonaq bol­ǵan Ulytaýdaǵy Sátbaev jáne Jezqazǵan qalalarynyń, Qar­saqpaı men Jezdi kentiniń baıyrǵy turǵyndary. 

– Bárekeldi, aǵa! Shynynda da oıyńyzdy shyrqaý bıikke kóteretin ıgi sózder...

– Sondyqtan da men «Fo­lıant» baspasynyń qojaıyny Nurlan Isabekulyna «Úshinshi myń danaǵa táýekel et!..» dedim, al ol 500 danaǵa kelisti. 

– Árıne ósire túsý kerek edi. 

– Sen bul jerde burynǵy kitapqumar oqyrman qazirde múldem azaıǵanyn eskermeı aıtyp otyrsyń. Osy kúngi jurt ki­tap oqymaıdy, ınternetti asha­dy, qalta telefony degen shyqty. Kóbine kún saıyn qaýlaǵan ósek-aıańdy oqýdy qa­naǵat etedi. Eń shataǵy, jastardy bilim bulaǵyna sýsyndatý­shy muǵalimder, ýnı­versıtet­ter oqytýshylary al­dyn­daǵy shákirtterinen Áýezov­tiń, Esenberlınniń qandaı shyǵar­masyn oqydyń demeıdi. Nátı­jesinde qazirgi qaýym kitap oqýǵa asa qumar emes. Amal qan­sha, XXI ǵasyrda biz osyndaı kúpir­likke tap boldyq. Mysaly, bizdiń Semeıde nebári bir ǵana, «Atamura» holdıngi ashqan kitap dúkeni bar, О́skemende de sondaı jaǵdaıat. Solardyń sórelerinde tizilip turǵandar – kileń ádebı kitaptar. Al solardy alýshylar – bireń-saran ǵana... 

– Áńgimeńizge rahmet.

Áńgimelesken 

Erzat JANATULY 

Semeı