Balanyń oılaýy oınaý arqyly qalyptasady

Aıdardy alǵash ret daryndy jas­tardy qoldaý maqsatynda Almatyda ótken respýblıkalyq «Jańa tolqyn 100+» jastar FUTURE forýmynda kez­des­tirdik. Ulttyq murany ulyq­taǵan ónertapqyshtyń bire­geı jobasy forýmǵa qaty­sý­shy kópshilikti ózindik erek­she­ligimen baýrap aldy. She­ber­diń «Qazaqy úıdiń ishine kirip oı­naǵan bala keńistikti sezinip óse­di» degen bir aýyz sózi kópten beri kókeıde júrgen oıymyzdy qaıta mazdatyp, oıynshyq kıiz úıdi óz kózimizben kórýge yntyqtyra tústi.

Ol qurastyrǵan kıiz úı biz biletin ká­dim­gi ulttyq naqyshtaǵy qazaq úıdiń kishi ba­lamasy. Biraq 5-6 jasqa deıingi oıyn balalary úshin kádimgi ishine kirip erkin oınaýǵa bolatyn ádemi úıshik. Ýyǵy, keregesi, shańyraǵy, esigi, syqyrlaýyǵy, túńdigi jáne taǵy basqa jabdyqtary tutas­taı qolmen qurastyrylady. Iаǵnı ony­men oınap ósken bala kıiz úıdi qa­laı quraý kerek ekenin tolyq meńgerip shy­ǵady.

«Biz kishkentaıymyzdan kıiz úıde óstik. Qazaqy aýyldyń tirshiligimen tynystadyq. Alaıda ýaqyt aǵysy ózgerdi. Myna zamanda eshkimdi tas úıden shyǵyp, kıiz týyrlyqty úıge tur dep májbúrleı almaısyń. Al muny ata-analar balalaryna oınaý alańy retinde alyp beretin bolsa, naǵyz rýhanı jańǵyrý osy bolatyn edi. Jas bala da bos qumyra sekildi, ishine ne quısań sonymen tolady. О́ziniń túp tamyryn, shyqqan tegin, ulttyq ereksheligin jadyna berik toqyp ósken búldirshin zııatker azamat bolyp qalyptasady. Shaǵyn kıiz úıdiń keregesi, bosaǵasy, ýyǵy, shańyraǵy tutastaı taza aǵashtan jasalsa, kıizi taza tabıǵı qoıdyń júninen basylǵan. О́nim ekologııalyq jaǵynan óte paıdaly. Osy arqyly kish­kentaı balapandar ata-babalary turǵan kıiz úıdiń rýhyn sezinip ósedi», deıdi A.Beksultanov.

Ulttyq tanymǵa saı oıynshyq ónim­derin shyǵaratyn mekeme ashýdy kópten armandap júrgen ónertapqysh maqsatyn tolyq júzege asyrý úshin qoldaý kerek ekenin de jasyrmaıdy. Máselen, Qytaıda tek oıynshyq shyǵarýmen aınalysatyn tórt myńnan astam kásiporyn bolsa, Reseıde bir jarym myńnan astam mekeme osy jumyspen aınalysady. Fransııa, Birikken Arab Ámirlikteri syndy elder atalǵan memleketterge tapsyrys berip, ózderinde kóterme baǵamen satady. Olar oıynshyqtardy shetel kompanııalarynda jasatqanymen, ulttyq erekshelikterinen syr shertetin oıynshyqtardy ózderinde ǵana saýdalaýǵa ruqsat beredi. О́ıtkeni bul quraldardy ulttyq brendke aınaldyrýdy kózdeıdi. Bizde de osy salaǵa kóptep kóńil bólinse, deıdi sheber. Rasyn­da, kıiz úı jabdyqtary sııaqty ulttyq mu­ra­lardy mektepke deıingi mekemeler­de kórnekilik qural retinde paıdalaný búldirshinderdiń tanym kókjıegin keńeı­tip, ulttyq rýhta tárbıeleýde tap­tyrmas ádisteme bolar edi. San ret esti­gennen góri, bir ret qolmen ustap, kóz­ben kór­gen nárse bala kóńiline berik orny­ǵa­ty­ny anyq. Tabysty ǵana emes, ulttyq ta­nym-tárbıeniń taǵylymyn tanytýdy kóz­degen talant ıesi kez kelgen isimiz ult qa­sıetimen, urpaq muratymen sabaqtasyp jatsa deıdi.

– Bir kúni ústel astynda oınap otyrǵan balalarymdy kórdim. Balalar oıynyna arnalǵan túrli zamanaýı úıshikterdi kózim shalyp júrdi. Kenet, nege osyny qazaqy úı túrinde jasap kórmeske degen oıǵa keldim. Onyń ústine qazirgi tehnıka dáýirinde óskeleń urpaq ózderiniń babalaryna baspana bolǵan ǵajaıyp konstrýksııany meńgerse, tereń tarıhymen tamyrlanyp, salt-dástúrin de umytpaıdy. Ýyq qalaı baılanady, kerege qalaı keriledi, shańyraq qalaı kóteriledi. Baılaýdyń da túr-túri bar. Shalyp baılaý, kúrmep baılaý, qazyqbaý shalyp baılaý. Oıý degende kóbine qoshqarmúıizdi ǵana aıtamyz. Odan bólek, shytyra, besqıyq, úshqıyq tárizdi neshe túrli oıý túrlerin úırenedi. Týyrlyq, túńlik, úzik sııaqty qazaqsha ataýlardy qulaǵyna quıyp ósedi. Qazaqy úı – barlyq konstrýktorlardyń atasy. Onyń aerodınamıkasy jańbyrǵa da, jelge de ólshenip jasalǵan. Munyń bar­lyǵy ósip kele jatqan balanyń qı­myl-áre­ke­tiniń motorıkasyn jaqsy damy­tady. Qol ıkemdilikterin arttyrady. Oılaý qabiletin jetildiredi, – deıdi ol.

«Úıdegi baǵany, bazardaǵy naryq bu­za­dy» demekshi, óz kásibiniń arnasyn keńeı­týdi qalaǵan armany bıik azamat su­ranysqa saı sapaly ári qoljetimdi ónim shyǵarýǵa qoldaý kerektigin aıtady. Kıiz úıdiń ishine qosymsha tuskıiz, te­kemet, shı, taǵy basqa turmystyq jab­dyq­tar salyp, ıdeıasyn odan ári jetil­di­rý de oıynda bar. Ult murasynyń qaı­na­rynan qanyp ishken ul-qyz tanymy men estetıkalyq qabileti joǵary aza­mat bolyp qalyptasatyny anyq. Bul tur­ǵyda Aıdar Beksultanov oılap tapqan eko­qu­ras­tyrǵysh oıyn balalarynyń aqyl-oıyn óristetip, dúnıetanymyn damytatyny daýsyz.

Arman OKTIаBR,

«Egemen Qazaqstan»

ALMATY