Elbasy bıylǵy Joldaýynda bes jylda aýylsharýashylyq ónimin 2,5 ese kóbeıtý mindetin qoıdy. Búgingi tańda mal basy ájeptáýir azaıyp, ótken ǵasyrdaǵy mejege jete almaı kelemiz. Veterınarlyq jumys ta aıaǵynan tura almaı keledi. Bilikti, tájirıbeli mal dárigerleri basqa salalarǵa aýysty. Joǵary oqý oryndarynda mal dárigerlerin daıarlaý azaıdy. Elbasymyz qoıǵan mejege qaıtsek jetemiz? Qazirgi baǵytymyz qandaı? Oıymyzdy ortaǵa salyp, yntaly adamdarmen bólisýdi jón kórdik.
Keńes odaǵy ydyrap, onyń quramynda bolǵan ár el kórpesin ózine qaraı tartyp, óz jaǵdaıyn kúıttep ketken zamanda elimizde mal basy kúrt azaıyp, koǵamnyń ıeligindegi mal jekege taratylyp, onyń deni birjolata joıylyp, az-muzy ǵana jekemenshiktiń qolynda qalǵany belgili. Mal ketken soń burynǵy qalyptasqan maldárigerlik júıe de joıylyp, atalǵan jumysqa suranys azaıyp, bilikti mamandar kúnkóris izdep basqa salalarǵa ketti.
Búgingi tańda sharýalar es jıyp, atakásibimizge qaraı bet buryp, mal ósirýmen aınalysa bastady. Osy kezeńde maldárigerlik jumysqa degen suranys ta, olarǵa qoıylar talaptar da kúsheıdi. Ásirese shetelderden kelgen maldarmen birge elimizde buryn-sońdy tirkelmegen belgisiz indetter de kirip jatsa, ózimizde burynnan júıeli túrde kúresip kele jatqan asa qaýipti indetter de bas kóterip, jańadan qurylyp jatqan sharýashylyqtarǵa zııan keltire bastady.
BUU málimeti boıynsha, veterınarlyq jumys damyǵan elderde aýrýdan mal ónimderiniń 12-13 paıyzynan, damymaǵan elderde 30-40 paıyzynan aıyrylady eken.
Qazirgi kezdegi elimizde keń tarap bara jatqan indetterdiń ishinde asa qaýiptisi brýsellez bolyp otyr. Mysaly, Shyǵys Qazaqstan oblysynda memlekettik tapsyrysqa sáıkes 2015 jyly brýsellezdi (saryp) anyqtaý úshin tekserilgen iri qara maldyń 0,64 paıyzy indetke shaldyqqany bilinse, 2016 jyly 0,53 paıyzy, al 2017 jyly 0,8 paıyzy aýrýǵa shaldyqqany anyqtalǵan. Osyndaı jaǵdaı basqa oblystarda da baıqalady. Eger osy qarqynmen indet taraı beretin bolsa, aýyl sharýashylyǵyna úlken zııan keletini anyq.
Keńes ókimeti tusynda negizgi júkti aýdandaǵy jalǵyz veterınarlyq mekeme kóterip keldi. Ol kezde synnan ótip qalyptasqan júıe boıynsha árbir aýyldyq okrýgten veterınarlyq ýchastke, aýdanda veterınarlyq stansalar boldy. Barlyq maldárigerlik jumysty osy uıym júrgizetin edi. Al veterınarlyq zerthana veterınarlyq stansanyń qaramaǵynda boldy. Búgingi tańda ár aýdanda veterınarlyq jumysty birneshe mekeme júrgizedi. Atap aıtqanda AShM Veterınarlyq qadaǵalaý jáne baqylaý komıtetiniń aýdandyq ınspeksııasy, aýdan ákiminiń qaramaǵyndaǵy aýdandyq veterınarııa bólimi, jergilikti atqarýshy organ qurǵan «Aýdandyq veterınarlyq stansııalar» sharýashylyq júrgizý quqyǵy berilgen kommýnaldyq memlekettik kásiporyny AShM Veterınarlyq qadaǵalaý jáne baqylaý komıtetiniń sharýashylyq júrgizý quqyǵy bar «Aýdandyq veterınarlyq zerthanasy» RMK jáne «Indetterge qarsy kúres toby» RMK.
Bul mekemeler bir maldárigerlik qyzmetti ertegidegi aqqý, shortan hám shaıan sekildi jan-jaqqa tartyp, qajeti bar-joǵyna qaramaı aqparattardy jınap, biriniń jumysyn ekinshisi qaıtalap, bir-birine kedergi jasaýda. Mysaly, veterınarlyq ınspeksııa qansha qańǵyp júrgen ıesiz ıtter ustalyp joıyldy, qansha indetke qarsy sharalar ótkizildi, qansha zalalsyzdandyrý sharalary ótkendigin surasa, kóp uzamaı osy aqparatty aýdan ákiminiń veterınarlyq bólimi taǵy suratady.
Aýdandyq veterınarlyq stansa mamandarynyń kóp ýaqyty suraǵan mekemelerge aqparat jınaýmen ótedi. Aýdandaǵy maldárigerlik zerthana men «Indetke qarsy kúres toby» RMK mekemeleri aýdan men oblysta eshkimge baǵynbaıdy. Jergilikti mamandar bakterıologııalyq zertteýler synamasy men saraptamaǵa qan tapsyrýda qóptegen qıyndyqtarǵa kezdesedi. AShM 2014 jyly 30 shildede shyǵarǵan buıryǵyna sáıkes ár aýladaǵy maldardan qan alǵanda, ekkende túliktiń ár túrine jeke-jeke tórt tizim jasalýy kerek, eger aýlada maldyń eki túri bolǵan jaǵdaıda segiz tizim jasaý kerek jáne mal ıesi tizimdegi ár bas malǵa qol qoıyp rastaýy kerek.
Sonymen qatar ár aýladaǵy qan alynǵan maldyń tizimi aýylsharýashylyq maldaryn birdeılendirý (AShMB) bazasyndaǵy málimetpen sáıkes kelýi kerek. Mal dárigeriniń bir kúni ýaqyty maldan qan alýǵa ketse, úsh kúni ýaqyty sol maldyń tizimin tekserip, bazasyndaǵy málimetke sáıkestendirýge ketedi. Bul arada eger maldyń syrǵasy túsip qalyp basqa syrǵa salynǵan jaǵdaıda nemese syrǵasy joq bolsa, mal dárigeri bazada tirkelmegen maldan qan alyp teksermeıdi. Sebebi zerthana ol maldyń qanyn qabyldamaıdy. Mal mamanyna mal ıesi aryz bergennen keıin ǵana maldy AShMB esebinen shyǵara alady. Iаǵnı qaǵazbastylyq shash etekten.
Memleket veterınaralyq qyzmet kórsetý salasyna qyrýar qarjy bólgenimen, jergilikti jerdegi materıaldyq bazasy álsiz. Kóp jaǵdaıda olardyń keńseleri, bıopreparattar saqtaıtyn tońazytqysh, tehnıkalaryn qoıatyn oryn, mamandardyń jumys orny veterınarlyq talapqa saı emes. Olardyń kóbi aýyl ákimdiginiń bir bólmesinde syǵylysyp otyrady. Quny 20 mıllıon turatyn ınseneratorlyq (ólgen maldy órtep jiberetin peshi bar) peshiniń kemshilikteri kóp. Bir ólgen ıtti jaǵý úshin 3 saǵat ýaqyt pen 30 lıtr janarmaı kerek. Malǵa ekpe jumystaryn júrgizýge paıdalanatyn quny 1,3 mıllıon turatyn stanok paıdalanýǵa qolaısyz jáne sharýa qojalyqtary ony almaıdy.
Shaǵyn tońazytqysh ishinde birer shyny mıneraldy sý saqtaýǵa ǵana oryn bar. Sondyqtan mamandar amalsyzdan bıopreparattardy jertólede saqtaýǵa májbúr. Aýyldarda malǵa jasalatyn sharalardy ótkizetin arnaıy oryn bolmaǵandyqtan mamandarǵa úı jaǵalap júrýge týra keledi. Mal ıeleri maldaryn veterınarlyq sharalardan ótkizip otyrýǵa nemquraıly qarap, tekserý men egýden ótpeı qalýyna, aýrý maldyń aýlada qalyp, indettiń ári qaraı taratýyna jol beredi.
Elimizdegi eń ózekti máseleniń biri – mal dárigerleriniń jetispeýi. Oǵan sebep, joǵary oqý oryndaryn bitirgen mamandardy veterınarlyq qyzmet qyzyqtyrmaıdy jáne eńbekaqynyń azdyǵy, jumystyń aýyrlyǵy, bir mamanǵa túsetin jumys kóleminiń aıqyndalmaǵandyǵy. Keńes ókimeti kezinde bir mamanǵa júkteletin mal sany 850 bas iri qara bolatyn. Basqa mal túrleri koeffısıentpen eseptelip, atalǵan sıfrǵa teńestiriletin. Qazirgi kezde mal dárigerleriniń eńbekaqysy memlekettik tapsyrys kólemi men onyń oryndalýyna baılanysty. Memlekettik tapsyrys aqpan aıynda bastalyp qarasha aıynda aıaqtalady. Aradaǵy 2-3 aıda mamanǵa eńbekaqy, demalys aqy eseptelmeı olardy aqysyz demalysqa ketýge májbúrleıdi. Mal dárigeriniń eńbekaqysy 70-80 myń, sanıtardiki – 30-35 myń teńge.
Búgingi tańda indetke qarsy sharalar memlekettik tapsyrysqa sáıkes oryndalady. Jańadan mal kelgen jaǵdaıda josparǵa kirmegendikten indetke qarsy sharalardan ótkizilmeı qater týdyrady. Indet boljalmaǵan, memlekettik tapsyrysta qaralyp, josparǵa kirmegen jerde týyndap, jedel qarqynmen tarap ketýi ábden yqtımal.
Elimizde brýsellez indetimen kúreste ǵylymı negizde jasalǵan júıe joq. Burynǵy júıe qajet bolmaı qaldy. 2000 jyldardyń bas kezinde brýsellezben kúrestiń jańa erejesi jasalyp, sheteldikterdiń tájirıbesi men brýsellezdi anyqtaý tásilderi men tekserý apparattary IFA synaqsyz engizilip, burynǵy jyldary brýsellezge qarsy tiri vaksınamen egilgen maldar aýrýǵa jatqyzylyp joıylyp sharýalarǵa esepsiz zııan keltirildi. Sheteldikterdiń zertteý tásiliniń elimiz jaramsyzdyǵyna mamandardyń kózi jetkennen keıin erteden kele jatqan, qolmen istep kózben qaraıtyn indetti anyqtaý tásili qaıta engizildi.
Brýsellezge qarsy egý jumysynda naqty bekitilgen júıe joq. Qazirgi keı jerde qoldanylyp júrgen AQSh, Ispanııadan ákelinip júrgen RB -51 vaksınasy kútilgen nátıjeni bermeı júr. Qazir keń paıdalanylyp júrgen Reseıge shyǵarylǵan shtam 19, shtam 82, shtam 7579, REV-1vaksınalary mal basy kóp sharýashylyqtarda paıdalanýǵa eseptelgen, al shaǵyn sharýashylyqtar men jeke aýlalardyń malyna paıdalaný týraly júıe oılastyrylmaǵan. Bul vaksınalardyń tıimdiligi saraptamadan ótpegen. Osy jaıdy salanyń bilikti ǵalymdarynyń tujyrymdasymen paıdalaný tásilin júıege keltirý kerek. Bul jumys atqarylmasa maldyń aǵzasyndaǵy brýsellezdiń izi vaksına qoldanǵannan paıda bolǵan ımmýnıtet, álde brýsellez indetiniń mıkroby ekenin anyqtaý qıyn bolady.
Brýsellez indeti tutanǵan eldi mekenge shekteý qoıýǵa sheshim shyǵarý úshin birneshe bıýrokrattyq kedergilerden ótý qajet. Jyl basynda josparlanǵan memlekettik tapsyrys oryndalǵannan keıin, brýsellez órti tutanǵan jerdiń malynyń synamasyn veterınarlyq zerthana qabyldamaıdy. Qaıtadan memlekettik tapsyrys qaralyp, qarjy bólinip, indet dáleldengennen keıin ákimniń eldi mekenge shekteý nemese karantın qoıýǵa sheshimi qabyldanyp, ádilet basqarmasynda tirkelýi kerek. Osy eki arada ýaqyt 1 aıdan 3 aıǵa deıin sozylyp, indettiń taraýy toqtaýsyz júrip jatady.
AShM jumysyndaǵy eń mańyzdy másele – veterınarlyq komıtet basshylyǵyna veterınarlyq mamandyǵy joq, bul salanyń jumysynan beıhabar adamdardyń kelýi jáne jıi aýysýy úrdiske aınalyp barady. Bilikti, tájirıbesi mol, jumysyn jetik biletin maman basqarmaǵan soń qatelikter kóp jiberilip, mal sharýashylyǵyna úlken zııan kelýi múmkin.
Mal basyn kóbeıtip, mol ónim alamyz desek, aldymen indetterden qaýipsizdikti qamtamasyz etýimiz kerek. Bul úshin veterınarlyq jumysty jolǵa qoıý qajet. Iаǵnı bul sala bir-birine táýelsiz atqarýshy organ jáne qadaǵalaýshy organ bolyp ekige bólinýi kerek.
Atqarýshy organ Astanadan bastap oblystardy, aýdandar men aýyldardaǵy veterınarlyq sharalardy júzege asyrýdy, halyqqa qyzmet jasaýdy moınynan alýy kerek. Mal túrleriniń esebi, indetterge qarsy kúres sharalaryn oryndaý, anyqtama berý, veterınarlyq stansalar men aýyldardaǵy beketterdiń jumysyn uıymdastyrý, aýdandaǵy zerthananyń jumysyn úılestirýi tıis. Al qadaǵalaýshy organ Astanada, oblysta jáne aýdan sheginde qyzmet jasaýy kerek, mobıldi kóligi bolýy, bilikti tájirıbeli mamandarmen qamtylýy qajet. Bul organnyń mindeti – indettiń aldyn alýdy jáne indet shyqqan jerde ony joıý sharalarynyń erejege sáıkes muqııat oryndalýyn qadaǵalap, indettiń múlde tyıylyp qaıtalap shyqpaýyn qamtamasyz etý jáne kepildik berip jaýapkershilikti moınyna alý bolsa deımiz.
Esenkeldi BÁKIMBAEV,
«Shyǵys Qazaqstan oblysynyń veterınar dárigerleri» qoǵamdyq birlestiginiń tóraǵasy
