Ejelgi er túriktiń besigi, eki dúnıe esigi bolǵan Túrkistan, Turanmen qatar Maǵjan úshin Kókshetaýdyń da qazaq tarıhyndaǵy orny erekshe. Olaı bolatyn sebebi bul jerdiń Abylaı, Kenesary sııaqty halyq qamyn jegen arystardyń mekeni bolǵandyǵynan da. «Ertede qonys bolǵan Abylaıǵa» degen joldan bastap, oqyrman Maǵjannyń sońynan erip, oqıǵa jelisine túsedi. Bir jaǵynan orys, ekinshi jaǵynan qytaı – eki ottyń ortasynda qysylǵan qazaqqa ol az degendeı, endi qalyń qalmaq shaýyp, ókpeni qysa túsedi. «Elge qorǵan bolǵan Abylaıdyń» aq ordasynda osy jaǵdaıdan shyǵýdyń jolyn aqyldaspaqqa jınalǵan úlken jıyn... Negizinen tarıhı oqıǵalarǵa, derekterge súıenip jazylǵan poemada Baıjigit, Tasbolat, bı Tolybaı, Qanaı, Qanjyǵaly qart Bógenbaı, Janataı, Básentıin Sarymalaı, Orazymbet, Elshibek, Jánibek, Jábek, Syrymbet, Qarabujyr sııaqty belgili bı, batyrlardyń esimderi atalady. Jıyn bireýdi kútip, birneshe kúnge sozylady. Hannyń ózimen birde olaı, birde bulaı sóılesip, keıde sózge kelip qalatyn dala batyrlarynyń osy kúıi bylaısha sýretteledi:
«Batyrlar buǵaýdaǵy arystandaı...
Kóksheniń baýyrynda óńsheń kókjal.
Kúńirenip kútip jatty,
kúnder talaı».
Osynshama bı-batyrlardyń kútip jatqany batyr Baıan bolatyn. Abylaı hannan bastap óńsheń kókjaldardyń qybyr etpeı kútip jatýlaryna qaraǵanda, batyr Baıan tegin adam emes. Er Kóksheniń, Er Qosaıdyń urpaǵy batyr Baıan da – tegine tartyp týǵan naǵyzdyń ózi. «Qazaqtyń batyrlary bári qyran, Sonda da bir batyr joq Baıandaı tap». Sol batyrdyń batyry Baıan kútpegen jerden bir oqys oqıǵaǵa tap bolyp, alqaly jıynǵa keshigip jatqan... Avtor osy jerde sheginis jasap, batyr Baıannyń basyn shyrmap qalǵan jaǵdaıdy baıandaýǵa kóshedi.
Jońǵarlarǵa jasaǵan bir joryqta batyr Baıan on tórt jasar, bóbek derlik bir arýdy oljalap qaıtady. Batyrdyń qalmaq arýyn súıip qalǵandyǵy da baıqalady. Jaqsy kórip, qulaı súıgen adamnyń júregin ǵashyǵynyń arbap, jaýlap alyp, tyrp etkizbeı tastaıtyny bar emes pe edi? Batyr Baıan da sondaı kúı keshedi.
Aqshamańdaı arýdy kórgende Baıannyń inisi, on bes jasar Noıan oǵan birden ǵashyq bolady.
«Jas Noıan qyzdy kórip ot bop ketti,
Kózderi qyzyl jalyn shoq bop ketti.
Jer men kók, aı, juldyzdy tuman basyp,
Bir qyzdan basqa nárse joq bop ketti».
Romantıkalyq kóterińki leppen jyrlanyp, ásireleý amalynyń qoldanylýy óleń joldaryn tym ajarlandyryp, áserlendirip jibergen. Júregine ushqyn túsip, aıaǵy órtke aınalǵan jap-jas Noıan ot bop janyp, alasurady.
Poemada qalmaq qyzy Aqshamańdaı «sum sulý» atalyp otyrǵan. Mundaǵy «sum» epıtet retinde teginnen-tegin qoldanyla salmaǵan. Ol ózin batyr Baıannyń jaqsy kórgendigin paıdalanyp, qýlyǵyn bir asyryp júrse, Noıannyń qulaı súıgenin sezip, óziniń jasyryn oılaryn júzege asyrýǵa shyndap kirisedi. Azattyqqa umtylý – ómirdiń zańy. Maǵjannyń qyzdy «sum sulý» dep otyrǵan sebebi – qyzdyń aılasyn asyryp, onyń sońynyń orny tolmas qaıǵyly oqıǵaǵa aparyp soqtyrýy; aldymen, Aqshamańdaıdyń ózi men Noıannyń, odan soń qıyn-qystaý kezderde eline qorǵan bop júrgen batyr Baıannyń mert bolýy, Baıanǵa erip joryqqa shyqqan qazaq jaýyngerleriniń kózsiz erlikke baryp qyrylyp ketýi.
Sonymen qalmaq qyzynyń sulýlyǵyna arbalǵan jáne men sendikpin, tek áke-sheshemniń aldynan óteıin degen qyz sózine nanǵan Noıan kónedi de, ekeýi qashyp shyǵady. Bul jaısyz habardy estigen batyr Baıannyń psıhologııalyq jaı-kúıi sheber sýrettelgen.
«Boz úıde jalǵyz qalyp Baıan endi,
Jaraly jolbarystaı kúńirendi.
Qorǵasyn mıyn, oıyn tómen basyp,
Aqylǵa alǵyr qustaı ashý tóndi.
Bir kók sur tús engizip bar denege,
Sum júrek qandy ózine jınaı berdi.
Aqyry ashý erdi bılep ketip,
Jalp etip sóngen shamdaı aqyl óldi.
О́ldi aqyl. Atyp turyp batyr Baıan,
Boz úıden oq jylandaı shyǵa keldi».
«Aqyl ólip», ashý atqa mingende, munyń aqyry jaqsylyqqa aparyp soqtyrmasy belgili. «Boz úıden oq jylandaı» atyp shyqqan batyr Baıan beldeýdegi kók tulparǵa mine keń dalada dúbir salyp, ǵashyqtyqtyń býyna mas bolyp, aqylǵa qona bermeıtin áreketke barǵan eki jastyń sońynan qýyp beredi.
Artynan qýyp jetken batyr Baıandy kórgen jas Noıan atynyń basyn tejep, «ashýly aǵasyna qarap kúlip», oıynda bóten eshteńe joq «jan kóke» dep qarsy júredi. Munysy: bir jaǵynan, óziniń ántek isi úshin keshirim suraǵandaı bolsa, ekinshi jaǵynan, aǵasyna erkelegendik te edi. Biraq «aqyl ólip», ashý boıdy bılegen batyr Baıan kóziniń aldy qaraýytyp eshteńeni kórmeı, eshteńeni sezbeı, et qyzýymen sadaqqa qol salyp, aldymen baýyry Noıandy, sonan soń ózi jaqsy kóretin qalmaq qyzyn jaıratyp salady. Eki jastyń oq tıip, attan qulap túskennen keıin qansyrap jatqan kúıin sýrettegen joldardy sezimsiz oqý múmkin emes:
«Qomaǵaı qara topyraq búlkil qaǵyp,
Asyǵyp eki jastyń qanyn ishti».
Asa qorqynyshty jaǵdaıdy esten ketpesteı bulaısha beıneleý qazaq ádebıetinde buryn-sońdy kezdese bermegen, tek Maǵjan sııaqty sóz qudiretin kótere biletin arqaly aqynnyń ǵana qolynan keletin tylsym kórinis.
Al endi isteý túgili, aıtýǵa adamnyń aýzy barmas, qylmysqa para-par, tipti adam jany úshin odan da aýyr qandy oqıǵadan keıingi batyr Baıannyń túrin kórseńiz:
«Kúldeı qý, tunjyraǵan túndeı bolyp,
Jııa almaı, qur teńselip, aqyl-esti.
Turdy da birazdan soń batyr Baıan,
Atynan esi aýǵandaı qulap tústi».
Birte-birte aqylǵa kele bastaǵan batyr Baıan óziniń ashý ústinde ne istep qoıǵanyn endi sezinip, ah urady. Maǵjannyń jyrlaýynda osy bir qasiretti kórinistiń kórkemdik boıaýy qalyń shyqqan. «О́z baýyry, óz súıgenin ózi óltirgen, Bolar ma, sirá, sorly adam menen?!» О́zin-ózi ishteı jegen batyr Baıan zarlanyp, kúńirenip, eki kózinen qan tamshylap, aı dalada qandy ózek bolǵan Joldyózekte azapty tún keshedi.
«Júregi tas bolsa da shydaı almaı,
Qamyǵyp, qaıǵy basyp, kúrsindi jer.
Molaıtyp mınýt saıyn qasiret jyryn
Janynda óksip-óksip jylady jel»,– dep batyr Baıanmen birge qara jer de, júırik jel de qaıǵy jutady.
Basqa túspesin, basqa tússe adam bárin de kótere alady: batyr Baıan ózi óltirgen óziniń baýyry Noıan men ózi súıgen Aqshamańdaı ekeýiniń denesin óz qolymen jer qoınyna berip, qabir basynda kózden aqqan ystyq qanǵa beti shomylyp, eseńgiregen qalpy uzaq otyrady. Bir kezde ornynan turyp, atyna minip,
«Jolbarys jortyp ketti betin túzep,
Shańdatyp, Abylaıdyń ordasyna».
Osynyń barlyǵy birinshi taraýda baıandalady. Ekinshi taraý da birinshidegideı, aqynnyń azamattyq-áleýmettik baǵyt-baǵdaryn ańǵartatyn lırıkalyq tolǵanystarmen bastalǵan:
«О́tken kún tań-tamasha ertegi ǵoı,
Erleri erteginiń órt edi ǵoı.
Aıyrylyp ot ekpindi erlerinen
Alashtyń janynda aýyr dert edi ǵoı.
Sonaý dert túgelimen aýyp maǵan,
Darıǵa, júregimdi órtedi ǵoı».
Aqyn qazaq eliniń azattyǵy úshin alysyp, halqynyń qamyn jep júrgen erlerdi kóre almaı, alashtyń erteńin oılap kúńirenedi; ashy oılar jegideı jep, sary ýaıym janyn ýlaı beredi. Osyndaı bir kezderde alashy úshin sar dalada atoı salyp, jolbaryssha jortqan erlerdi esine alǵanda, «keýdeme kúnniń nury tolǵandaı bop», kóńili kóterilip, shabyty sharyqtap jyr tolǵaıdy. Janǵa medet berer sondaı erdiń biri – batyr Baıan. Osyndaı baǵytta óz oılaryn tógip-tógip alǵan soń, aqyn Abylaı hannyń ordasyna qaraı tulparymen quıǵytyp kele jatqan batyr Baıanǵa qaıta oralady.
Jıynǵa kelip jetken batyr Baıan qalyń jurtqa sálem berip óte shyǵady. Han ordasynyń tórinde otyrǵan Abylaı hanǵa qaraı ozyp, qol qýsyryp tura qalǵan ol izet kórsetken soń, óz jaıynan tuspaldaı habar etip:
«Talqyǵa jan-jaramdy
sala almaımyn,
Mánimdi men aıtpaıyn, sen surama», – deıdi. Bul jerde de qaharly hannyń aldynda jıynǵa keshigip kelgen kúnási úshin quraq ushyp, ıilip keshirim surap turǵan paqyrdy emes, tik turyp, óziniń «ishi jalyn, jany jara» jan ekendigin ǵana aıtqan, terezesi teń turyp til qatqan tákappar batyr Baıandy kóremiz.
«Tilegim – endi jaýǵa attanalyq,
Qan kórse, qas qyranda sher tura ma?!
– degen batyr Baıannyń basyndaǵy jaǵdaıdy ishteı túsingen Abylaı oǵan lám-mım dep til qatpaı, aldyna otyrǵyzyp, dám usynady. Osy epızodtyń ózi-aq batyr Baıannyń Abylaı hannyń aldynda asa bedeldi, salmaǵy bar azamat ekendigin ańǵartsa kerek.
Qazaqtardyń bas qosyp, ásker jıyp, joryqqa attanaıyn dep jatqanyn bilip qoıǵan qalmaqtar qýlyqqa kóship, Abylaı hanǵa elshiler jiberip, mámilege kelýdi usynady. Artyq qan tókkisi kelmegen Abylaı muny jón kórip, keıin qaıtýǵa sheshim qabyldaıdy. Biraq muny jón kórmegen batyr Baıan júz jasaǵymen jaýǵa attanyp, olardyń myń qaraly qolymen aıqasqa túsedi. Sondaǵy soǵystyń kórinisi:
«Az bolsa, bir qazaqqa júz qalmaq kep,
At qoıyp, qıqý salyp, qamalasty.
Ter saýlap, tebingiden, qylyshtan qan,
Shań, tútin býdaq-býdaq aspanǵa asty.
Az qazaq kóp qalmaqqa saldy toıdy,
Kók aspan qara tútin shańǵa toıdy.
Aldaspan ajalmenen báseke bop,
Qanisher, qaıqy qara qanǵa toıdy.
Jyp-jyly adam qany búlkil qaǵyp,
Qýalaı jyljı berdi oıdan-oıdy».
Bul joldar ómir men ólim beldeskende, oınalyp turǵan ǵalamat surapyl soǵystyń gımnindeı áser etedi. Batyr Baıannyń jaýǵa salǵan oırany:
«Qalyń qol ortasynda batyr Baıan,
Baıannyń batyrlyǵy alashqa aıan.
Eki kóz eki qyzyl shoq bop ketken,
Aýzynan kóbik bolyp burqyrap qan.
Oń-solǵa aldaspandy siltegende,
Bulaqtaı qalmaq qanyn burqyratqan», kúıinde sýrettelgen.
Biraq kúsh teń emes edi. Qansha qyrǵanymen qalyń qalmaq taýsylmaıdy; az qazaq jeńiledi. «Qaıran er qaısar Baıan, jolbarys» qulap túsedi. Kóz aldy shyr aınalyp, tumandanyp, eleske aınalady. Abylaıdy kórgendeı bolady. Endi birde kóz aldynan «juldyzdaı jymyńdaǵan sónbeı-janǵan» Noıan men Aqshamańdaıdy kóredi, olarǵa óler aldyndaǵy jan syryn jaıyp salady:
«Kózimnen nege aqpaıdy
qan bop jasym,
Jan berip, jazǵanym ǵoı,
jan jarasyn.
Ketse de jannan jara, qan ketpek pe?
Darıǵa, jazamnan da kúnám basym!
Kúnámdi táńiri keshpes, kesher biraq
Jaýynda jan bergen soń
alty alashym!»
Has sheber az sózben kóp nárseni ańǵartady. Maǵjannyń osy bir alty jolynda poemanyń búkil rýhy saırap tur. Dastanda batyr Baıannyń el qorǵaǵan erlik isteri pash etilýimen birge, kóterilgen taǵy da birneshe adamı máseleler bar. Solardyń eń bastysy – Adam degen úlken áriptermen jazylatyn qasıetti uǵymǵa saı ómir súrip, adamshylyq basty qasıetterdi saqtap qalý máselesi. Batyr Baıan da jumyr basty pende. Ol er qorǵaǵan, qamal buzǵan batyr bolǵanymen de adamǵa tán qasıetterdiń barlyǵy da oǵan jat emes. Batyr Baıanǵa kisi óltirý sóz emes. Ol jaýmen alysqanda qanshama dushpannyń qanyn aǵyzyp, jer jastandyrǵan. Kisi óltirý ol úshin úırenshikti is. Biraq óziniń baýyryn, baýyry bolǵanda da týǵan inisin bir qyzǵa bola óltirý – keshirilmes kúná.
Batyr Baıan – jaı ǵana batyr emes, eliniń erteńi úshin jaýymen alysyp qan keshken, qasyna qatal bolǵanymen, jaqynyna jumsaq, sabyrly, sezimtal, adamgershiligi joǵary, dosqa adal azamat ta. Bul jaǵdaı onyń qalmaq qyzy Aqshamańdaımen aradaǵy qarym-qatynasynan anyq kórinedi. Solaı degenimizben de onyń batyrlyǵy basym. Al batyrdyń ańǵaldyǵy, bir ashýǵa minse, ońaılyqpen qaıtpaıtyndyǵy taǵy bar. Poemada batyr Baıannyń inisi Noıan men qalmaq qyzyn ashý ústinde óltirýi bas keıipkerdiń batyrlyq apaıtós bolmysyn barynsha jarqyrata túsken. Namysqoı Baıan inisi Noıannyń qalmaq sulýymen qashýyn opasyzdyq kórip, keshpeıdi. Basynan qus ushyrmaıtyn batyrǵa týǵan inisiniń mundaı áreketke barýy ony batyr ǵana emes, adam retinde de namysyn aıaqqa taptap, búkil el-jurt aldynda qorlaǵandaı bolady. Namysyn qorǵaı almaǵan batyr túgili shyn mánindegi adam da emes. Sondyqtan da aldymen, adam bolý – paryzyń. Sodan keıin baryp sen batyrsyń, basqasyń. Mine, Maǵjan poemanyń bas qaharmanyna óziniń baýyryn óltirtkende, osyndaı ózekti oılardyń jeteginde bolǵan bolýy kerek.
Qanshama jaýdy qyryp, batyr Baıan atanǵan ol endi eki adamdy óltirgende, ar-ojdanyn tárk etkendeı, qylmyskerden beter qarabet kúı keshedi. Qaı-qaıdaǵy qalmaqtyń bir qyzy úshin týǵan baýyryn óltirýden artyq masqaralyq joq. Osynyń barlyǵyn ishteı sezingen batyr Baıandy eshkim aıyptap jatpasa da, ózin-ózi ishteı jegideı jep, júregi tilim-tilim, jany jaraly bolady. Halyq aldynda top bastap júrgen azamat namystan órtenip, adamshylyq rýhy mújiledi. О́lim týraly oılamaq túgili, bireýdi qaıtsem jer jastandyram dep júrgen batyr Baıannyń ózin-ózi ólimge aıdaýynyń negizgi saryndary osyndaı. О́mirde adamǵa laıyqty ómir súrip, halqynyń maqtanyna aınalǵan batyr Baıanǵa endi osy ataqty saqtap qalý úshin ólimnen, onda da kinásin jýyp, ólýden basqa jol joq.
Árıne batyr Baıanǵa ózin ólimge aıdamaı-aq burynǵysynsha elin jaýynan qorǵap, erlikterimen kinásin jýyp, qyzmet etip júre berse, onyń qylmysy keshiriler me edi, qaıter edi? Oǵan barsa, Baıan batyr Baıan bolmaǵan bolar edi. Ol óziniń ólimine de sanaly túrde baryp, eline arnady; jaýyn qyryp, ómiri túgil, ólimimen de jurtyna qyzmet etti.
Osy jerde taǵy bir másele bar. Adamshylyqta da, musylmanshylyqta da ózgeni de, ózin de ólimge qııý – qylmystyń eń aýyry. Muny biletin batyr Baıan ózine-ózi qol salmaıdy; qan maıdanda dushpanmen alysyp júrip, jaý qolynda qaza tabady. Sóıtip degenine jetedi. Has batyrdyń qazasy – qan maıdanda. Avtor bas qaharmanyn jaýmen aıqas ústinde mert qylyp, onyń batyrlyq beınesin bıiktete túsken.
M.Jumabaevtyń «Batyr Baıanynda» F.Dostoevskııdiń «Qylmys pen jaza» romanyndaǵy qarapaıym stýdent Raskolnıkov eske túsedi. Uqsastyǵy kóterip otyrǵan problemasy jaǵynan bolǵanymen de batyr Baıannyń beınesi qarapaıym stýdentke qaraǵanda asa kúrdeli. Dostoevskıı qylmys pen jazanyń araqatynasyn tek fılosofııalyq turǵydan qarastyrsa, Maǵjanda bul másele aýqymdylaý, jan-jaqty baılanystarymen keńirek qamtylǵan. Poemada qylmys pen jazanyń adam ómirindegi orny otansúıgishtik, halqyna qyzmet etý, aǵaıyn-týystyq, adamgershilik, mahabbat, t.b. máselelermen qabystyryla kóteriledi. Bir qalyppen ólsheýge kelmeıtin adam ómiriniń qym-qýyt qýystary shynaıy kórinis tabady.
«Batyr Baıanda» adam janynyń qupııa syrlaryna tereń úńilip, onyń ómirdegi ornyna názik taldaýlar jasalynǵan. Minez – adamnyń taǵdyryn anyqtaıtyn basty kategorııa. Batyrlyq minez Baıannyń ómirine tikeleı áser etip, ony halyq qaharmany dárejesine deıin kóterdi. Sonymen birge sharyqtaý sheginde turǵan batyr tulǵasyn kúl-talqan etti. Sońǵy ret erlik pen ezdik, ólim men ómir aıqasqa túskende, jarq etip kóringen namysqa toly batyrlyq minez Baıannyń tulǵasyn taǵy da bıikke bir-aq shyǵaryp, keıingi urpaqtyń úlgi tutar maqtanyshyna aınaldyrdy. Batyr Baıan bizge elin súıgen, qorǵan bolǵan batyrlyǵymen birge adamshylyq, azamattyq, adaldyq, óz múddesinen halyq múddesin joǵary qoıýshylyq, gýmanıstik, sezimtaldyq, tabandylyq sııaqty qasıetterimen de qymbat.
Adam da – tabıǵattyń balasy. Jaqsy adam dúnıeden qaıtsa, búkil el qaıǵyratyny sııaqty «alashtyń ardageri batyr Baıan» jaý qolynan mert bolǵanda, «Jaýdan da meıirimdi bop jylady jel, Kúńirenip, er denesin qummen jaýyp, Ileniń tolqyndary áli kúnge, Aıtady erge jyraý aýyq-aýyq».
«Batyr Baıan» poemasy mynadaı keń maǵynaly óleń joldarymen aıaqtalǵan:
«Erlerdi umytsa da el, sel umytpas,
Erlerdi umytsa da el, jel umytpas.
El úshin jannan keship, jaýdy qýǵan,
Erlerdi umytsa da el, shól umytpas.
El úshin tókken erler qanyn jutqan,
Erlerdi umytsa da el, jer umytpas.
Arqanyń seli, jeli, shóli, beli
Erlerdi umytpasa, el de umytpas!»
Munda eń aldymen, ótken tarıhty bilý, ony qurmetteý máselesi kóteriledi. Árbir halyqtyń tarıh kóshinde júrip ótken joldary bar. Tarıhtyń tar jol, taıǵaq keshýli joldarynan aman-esen ótip, búgingi kúnge jetý ońaı bolǵan joq. Nebir qıyn-qystaý kúnderde, el basyn qara tuman tumshalaǵan shaqtarda el-jurty úshin otqa da kúıip, sýǵa da túsken, sol jolda ózderin qurban da etken er-azamattar qanshama?! Olardy umytý – ózińdi umytý, bolashaǵyńdy umytý. Osy bir árbir ulttyń ulttyq bolmysyn, sapasyn anyqtaıtyn qasıetterge Maǵjan oqyrman nazaryn aýdaryp otyr.
Poema jazylǵan Keńes ókimetiniń alǵashqy jyldaryndaǵy qazaqty bodan qylyp baǵyndyryp ustaýdy ońaılatý maqsatymen ulttyń ótkeni, tarıhy ataýlyǵa qarsy kúrestiń qarqynmen júrgizilip jatqandyǵyna qarsylyq bolatyn – bul. Qazaq dalasynyń jelinen bastap jerine deıin eli úshin alysqandardyń izi saırap jatyr, sondyqtan da olar umytpaıdy degendi aıtyp otyr. Qazaqtyń dalasy – qazaqtyń tarıhy. Ol – bir kezde qazaqtyń arystary «elim, jerim» dep, kún, tún qatyp jolbarystaı jortqan sar dalasy. Sol dalada ómir súrip jatqan búgingi urpaq keshegi ata-babalardyń halqynyń bolashaǵy úshin jasap ketken izgi isterin bilip, ony odan ári jalǵastyrýy kerek. Sonda ǵana ol halyq tolyqqandy ómir súrip, erteńgi kúnge nyq senimmen aıaq basa alady...
«Batyr Baıanda» kóterilgen taǵy da bir mańyzdy másele – jer-sý ataýlaryna baılanysty. Kóshpeli ǵumyr keshken qazaq halqynyń ǵasyrlar kóshindegi izi qasıetti dalamyzdyń tósinde saırap jatyr. Túsine bilgen adamǵa qazaqtyń dalasy ata-babalarymyzdyń saharaǵa jazyp ketken shejiresindeı. Tilin tapsań, jer-sý ataýlarynan bastap, árbir tasyna deıin elimizdiń ótkeni jaıly shejire-syr shertedi. Ony oqyp, úırenip, ata-baba isterin ári qaraı jalǵastyrý – keıingi urpaqtyń qasıetti paryzy. Tarıhyn bilip, sodan ónege, rýhanı qýat alǵan halyq – kúshti halyq. Sol sebepti de otarshyldar eń aldymen bodan eldi tarıhı jadynan aıyrýǵa tyrysady. Patsha ókimeti kezinde bastalyp, Keńes ókimeti tusynda jańa qarqynmen óris alǵan osy bir geografııalyq ataýlardy jappaı ózgertýden halqymyz kúni búginge deıin rýhanı zardap shegýde. Qazaqstannyń keıbir qalalary men kóptegen jer-sý, eldi meken ataýlary qazirgi kezde de ultymyzǵa jat esimdermen atalyp keledi. Syrt kózge jaı ánsheıin kóringenimen de halyqtyń sana-sezimine baıqatpaı áser etip, ulttyq týra joldan taıdyratyn osy bir qaterli máselege Maǵjan da kezinde nazar aýdarypty.
«Batyr Baıan» – M.Jumabaevtyń shyǵarmashylyq kemel kezinde bir demde shabytpen jazylǵan shoqtyǵy bıik shyǵarmasy. Poema – Maǵjan poezııasynyń shyńy, búkil qazaq poezııasynyń injý-marjandarynyń qatarynda. Qazaq ádebıetin álemdik deńgeıge kótergen óresi bıik óreli shyǵarma. Shyn tulpar shapqan saıyn kósilse, shyn asyl ýaqyt ótken saıyn jarqyraı túsedi. Maǵjannyń poezııasy da, onyń ishinde «Batyr Baıan» poemasy da zamanalar jaıymen jyljyǵan saıyn injý-marjandaı jarqyraı túsýde.
Dandaı YSQAQULY,
S.Demırel atyndaǵy ýnıversıtet rektorynyń keńesshisi,
fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor
