Kóp beıindi kásipti meńgerseń, kem bolmaısyń
– Jaqsy kombaınshy kerek bolyp tur, – degen osydan eki jyl buryn Zerendi aýdanyna qarasty Jańaýyl aýylyndaǵy sharýa qojalyǵynyń jetekshisi Qulan Bolatov, – jalpy kombaınshy ǵana emes, mehanızatorǵa da zárýmiz.
Keıin bul zárýlikti talaı estidik. Oblys ortalyǵyndaǵy irgeli oqý ornynyń qosalqy sharýashylyǵynda agronom bolyp eńbek etetin Baýyrjan Moldaǵalıev ta qolynan is keletin, tehnıka tilin túsinetin mehanızatordyń qat ekendigin aıtyp, sebebi men saldaryn saralap bergen. Onyń eń bastysy, keshegi keńes zamanynda tabany tastan taımaǵan tarlanbozdaı adal eńbek etken aldyńǵy lektiń zeınetkerlik jasqa tolǵandyǵy. Keıingi tolqyn ótpeli kezeńniń ókpek jeline tap keldi. Ýaqtyly eńbekaqy tólenbedi, tólengenniń ózi mardymsyz boldy. Iаǵnı «eńbegi esh, tuzy sor» bolǵandyqtan el ishindegi mehanızator mamandyǵynyń qadiri qasha bastady. Onyń ústine dál sol ýaqytta eńbekti baǵalaýǵa, qadirleýge eshkimniń murshasy bolmaı qaldy. Taǵy bir sebebi, qazirgi ýaqytta bul jumystardyń maýsymdyq jumys bolyp qalǵandyǵynda. Iаǵnı myqty kombaınshy bolǵanyńmen, jylyna uzasa eki-aq aı jumys isteýiń múmkin. Al qalǵan on aıda ne istemeksiń? Jalǵyz kombaınshy ǵana emes, barlyq mehanızatordyń jumysy maýsymdyq bolǵaly qashan. Ásirese qys aılarynda shalǵaıdaǵy shaǵyn aýyldarda tabys tabatyn jumys orny joq. Sondyqtan tehnıka tizgindegen eńbek tarlandarynyń tarıhı sabaqtastyǵy damymaı qaldy. Bul daladaǵy jaǵdaı bolsa, qalada da kóptegen mamandyq boıynsha myqty mamandardyń qat ekendigi jasyryn emes. Qalalyq jarnamalyq gazetterdiń betterinde gaz-elektrmen dánekerleýshiler, tokarlar, slesarlar, motor jóndeýshiler, kranda jumys isteıtinder qajet deıtin qulaqtandyrýlar órip júr. Osy arada bir oqshaý oı bar. Tehnıkanyń mańaıynda isteıtinder negizinen ózge jurttyń ókilderi. Kez kelgen tehnıka jóndeý stansalaryna barsańyz, jergilikti ult ókilderin ileýde bir kezdestirer edińiz. Aýylsharýashylyq tehnıkalaryn bylaı qoıǵanda, jeńil kóliktiń qosalqy bólshekterin satatyn da, salyp, ońdap beretin de solar. Tipti ózgesin bylaı qoıǵannyń ózinde, saǵat jóndep otyrǵan qazaq kórgenderińiz bar ma? Osy bir kópten beri aıtylyp júrgen kóńilsizdeý áńgimeni qozǵaǵanda, ult boıyndaǵy qabiletti joqqa shyǵarǵymyz kelip otyrǵan joq, eki qolyna bir kúrek taba almaı kásipsiz qarap júrgen jastardyń jigerin janyp, kásiptik bilim alý kerektigin aıtqymyz kelgen.
Al kásiptik bilimniń kókjıegi jyl ótken saıyn keńeıip keledi. Búgingi tańda oblysta kásiptik-tehnıkalyq bilim berýmen 39 kolledj aınalysady. Olardyń 30-y memlekettik bolsa, qalǵandary jekemenshik. Osynshama oqý ornynda 94 mamandyq pen 139 biliktilik sanaty boıynsha 21 myńǵa jýyq bilim alýshylar tálim-tárbıe alyp jatyr. Mańyzdy jobalar da az emes. Máselen, «Máńgilik el jastary – ındýstrııaǵa!» jobasy aıasynda 369 bilim alýshy jańa kásipti ıgerse, sonyń 138-i bilim oshaqtarynan túlep ushyp, jumysqa ornalasyp úlgerdi. Sharapaty mol is aýqymyn áli de keńeıtý ústinde. Jańa oqý jylynda baǵdarlama boıynsha 210 bilim alýshy oqýǵa qabyldanyp, qazirgi kúni bolashaq úshin asa qajetti mamandyqtardy ıgerýde.
Ár oqý jyly ótken saıyn kolledjderdegi bilim sapasy, tálim-tárbıe deńgeıi de zymyran ýaqyttyń talabyna tolyq jaýap bererlikteı jetildirilýde. Kókshetaý qalasynda úsh joǵary kolledj bolsa, Shýche qalasynda bir joǵary kolledj bar. Bul kolledjderdegi oqý-tárbıe prosesin ózgelerge úlgi etýge ábden bolady. Máselen, mamandardy jan-jaqty, bilimdi de bilikti kadr retinde daıyndaý úshin kolledjder óz jumysyn jańasha oqý júıesine baılanystyra otyryp, uıymdastyrýda. Oblys kolledjderi modýldik júıeniń tıimdi elementterin sátti paıdalana otyryp, dýaldy oqý júıesin batyl engizýde. Mine, osyndaı bilim berý salasyndaǵy ilkimdi jańalyqtar júzege asyryla otyryp jańasha sıpat alǵanda túlekterdiń de jumys berýshiniń talǵamynan shyǵatyndyǵy belgili. Dýaldy oqytý júıesine kóshken kolledjder sońǵy úsh jyldyń ishinde 23-ke jetti. Olar daıyndaıtyn mamandyqtar da san alýan. Máselen, metallýrgııa jáne mashına qurylysy, servıstik qyzmet kórsetý, kóp salaly kólik júıesi, qurylys, ken óndirisi jáne aýyl sharýashylyǵy.
El Prezıdenti Nursultan Nazarbaevtyń «Barsha úshin tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» jobasyn júzege asyrý baǵytynda jappaı kásipkerlikti jáne eńbekke ornalastyrýdyń tıimdiligin arttyrýǵa arnalǵan 2017-2021 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama sheńberinde bıyl oblys kolledjderinde jumysshy mamandyǵyna daıyndaý úshin 1190 adam qabyldanǵan. Negizinde, kolledjderdiń modýldik bilim berý baǵdarlamalaryn oqý prosesine engizý boıynsha qabyldanatyn keshendi sharalar quzyretti mamandar daıarlaýǵa oıysyp otyr. Osy ulan-ǵaıyr jumysty atqarý «100 naqty qadam» Ult josparynyń 77-qadamynda da belgilengen. Endigi arada jumysshy mamandyqtary boıynsha kadrlar daıarlaıtyn kolledjderdiń oqytý-óndiristik sheberhanalary men zerthanalaryn jaraqtandyrý kókeıkesti másele. Shynynda da, oqý bazasynyń óndiristik talaptarǵa saı bolýy bolashaq mamandardyń naqty jaǵdaılarǵa tez beıimdelýine aıryqsha áser etpeı me? Al oblystaǵy kásiptik-tehnıkalyq bilim beretin kolledjderdiń ózekti máselesi materıaldyq-tehnıkalyq bazany zaman talabyna saı qaıta jańǵyrtý bolyp otyr. Aıtalyq, keıbir kolledjderdiń tájirıbelik sheberhanalarynda eski úlgidegi astyq kombaındary men traktorlardyń qurylysy oqytylýda. Muny oqyp shyqqan bilim alýshylar qalaı eńbek etpek? Bul kúnde saý tamtyǵy qalmaǵan eski «Enıseı» kombaındary astyq alqaptarynda joq. Oblystyq bilim basqarmasy kásiptik-tehnıkalyq bilim berý bóliminiń basshysy Bekjan Sádýaqasovtyń aıtýyna qaraǵanda, áli de mundaı eskirgen materıaldyq-tehnıkalyq bazanyń 40 paıyzǵa jýyǵyn jańǵyrtý qajet.
Endi bir ózektisi, tehnıkalyq jáne kásiptik bilimniń aralas mamandyqtar arqyly keń beıindi kadrlar daıarlaý máselesi. Shyntýaıtynda keń beıindi jumysshy biliktiligi boıynsha daıyndalatyn mamandar jumystyń áldeneshe túrin oryndaı alady. Bul olardyń jumysqa ornalasýyn jeńildetip, tipti joǵary jalaqy alýǵa múmkindik týdyrady. Sondaı-aq kolledjde bilim alýshylardyń óndiristik oqý kezeńin eńbek ótiline qosý, jergilikti ókiletti organdarmen kelise otyryp, qoǵamdyq kólikte jeńildikpen júrýdi jáne qajetinshe jataqhanalarmen qamtamasyz etý jumysshy mamandyǵynyń bedelin kótere túser edi. О́ńirde bilim alýshylardyń 64 paıyzy tegin oqyp jatqanymen, jataqhana máselesi týyndap otyr. Barlyq kolledjdiń 24 jataqhanasy bolǵanymen, ásirese shalǵaıdan kelgen bilim alýshylardy ońtaıly ornalastyrýda belgili bir qıyndyqtar týdyryp otyrǵany taǵy ras. Mundaı másele Kókshetaý jáne Stepnogor qalalarynda bar.
Búgingi tańda tehnıkalyq mamandyqtardyń, ǵylym men ınnovasııanyń aıy ońynan týyp tur. Túptiń túbinde erinbeı eńbek etken, talmaı ǵylym izdegen, jalyqpaı tehnıka meńgergen adam ozady. «Barsha úshin tegin kásiptik-tehnıkalyq bilim» jańa jobasynyń kózdep otyrǵany da osy. Jobanyń elimizdiń ekonomıkasyn budan ári damytýǵa tıgizer yqpaly óte zor. Nege deseńiz, údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasyn sátti júzege asyrý úshin myńdaǵan bilikti tehnıkalyq kásibı mamandar daıyndalyp jatyr. Al qoǵamnyń ózi týdyryp otyrǵan suranysty kúni erteń oblystaǵy 39 kolledj qanaǵattandyrýǵa tolyq múmkindigi bar.
Bilim men tájirıbe ushtastyryla júrgizilgende...
Dýaldy oqytý júıesi – eń aldymen teorııany naqty óndirispen ushtastyrý arqyly oqytý tehnologııasy. Alǵash Germanııada paıda bolyp, negizi qalanǵan. О́z isine muqııat qaraıtyn nemis aǵaıyn dýaldy oqytý júıesiniń kásibı mamandar daıarlaýdaǵy tıimdiligi men nátıjeliligi zor ekendigin kúndelikti tájirıbesinde dáleldep berdi. Olarda bilim alýshylar ýaqytynyń úshten eki bóligin óndiristen qol úzbeı oqıdy, al qalǵan úshinshi bóligin bilimge jumsaıdy. Bul júıeniń negizgi maqsaty – tehnıkalyq-kásiptik oqý oryndarynyń jumys berýshi jeke sektoryndaǵy sharýashylyq ujymdarymen seriktes retinde birlese otyryp, naryq zamanynda básekelestikke tótep berýge qabiletti jańa ınnovasııalyq-tehnologııalyq baǵdarlamalardy meńgerýge daıyn jumysshy mamandaryn daıarlaý.
Aýyl sharýashylyǵy salmaǵy mol sala. Onyń mindeti de kópke belgili. Osy salaǵa bilikti mamandar daıarlaý máselesi oń sheshimin taýyp otyrǵandyǵyn aıta ketýimiz kerek. Máselen, Shýche qalasyndaǵy ekologııa jáne orman sharýashylyǵy kolledjiniń naqty jumysy «Respýblıkadaǵy dýaldy oqytý júıesiniń strategııalyq alıansy» jobasy sheńberinde sapaly ınjener-pedagogtardy daıarlap jatqan oqý orny óziniń oń tájirıbelerimen erekshelenedi. Kolledj negizinde «Aýylsharýashylyq tehnıkalaryn jóndeý jáne tehnıkalyq qyzmet kórsetý» mamandyǵy ashyldy. Búginde kolledjdiń Mıhaıl Permınov, Valerıı Shıpan, Vıacheslav Ýtkın tárizdi oqytýshylary men Vıktor Bychenko tárizdi óndiristik oqý sheberi Germanııanyń Harzenvınkel qalasyndaǵy AkademuClass óndiristik-oqytý ortalyǵynda biliktilikterin jetildirip keldi. Oqý tobynyń jetekshisi Sergeı Býtovtyń basshylyǵymen «Jaguar» mal azyǵyn bastyratyn kombaınǵa tehnıkalyq qyzmet kórsetý erekshelikterimen tanysty. Tanysyp qana qoıǵan joq, jańa tehnıkanyń qurylysyn meńgerip, úırenip aldy. Kolledj oqytýshylarynyń endigi bir maqsat-muraty Germanııadaǵy kásiptik-tehnıkalyq kadrlar daıarlaýdaǵy ozyq úlgilerdi, tıimdi tájirıbelerdi meńgerý bolatyn. Jasyratyny joq, búgingi tańda jalpy eńbek naryǵynda joǵary bilikti mamandar tapshylyǵy sezilip otyr. Qalyptasqan jaǵdaıdyń negizgi sebepteriniń biri – bilim berý úrdisin uıymdastyrý, jas mamannyń boıynda tájirıbelik daǵdyny qalyptastyrý jáne teorııalyq bilim berýdiń óndiristik jaǵdaılardan alshaqtap ketýinde. Eger teorııa men tájirıbeniń arasyndaǵy alshaqtyq bilim oshaǵynda joıylmasa, bul máselemen jumys berýshiniń ózi kúresýge týra keledi.
Ekologııa jáne orman sharýashylyǵy kolledjiniń Germanııamen eki aradaǵy ózara tájirıbe almasýy óte tıimdi bolyp otyr. Kolledj oqytýshylary Fricke Claass dıllerlik ortalyǵynda bolyp, tájirıbeden ótkizilýde. Bul arada óndiristik sheberlerdiń baı tájirıbesin bólise otyryp, jumys isteıdi. Kýrs baǵdarlamasy barynsha aýqymdy ári óte tıimdi.
Búginniń talaby – eńbek naryǵynda básekege qabiletti bilikti mamandar daıarlaý. Osyǵan baılanysty eń basty mindet – memlekettik qurylymdardyń kúshin biriktirip, jumys berýshiler men oqý oryndary birlesip bilim men tájirıbeni ushtastyrý. Dýaldy júıe boıynsha oqytý ózara baılanysty jetildire túspek.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
