Elimizdiń ulyq merekesi toılanyp jatqan kezde Jańaózen qalasynda basbuzarlyq áreketterdiń, áldebir toptyń uıymdastyrýymen bolǵan jappaı tártipsizdikterdiń oryn alýyna oraı biz búgindegi qurmetti ardager, memleket jáne qoǵam qaıratkeri Maqtaı Saǵdıevke habarlasyp, osy oqıǵaǵa baılanysty oı-paıymdaryn aıtyp berýin ótingen edik. – Táýelsizdiktiń 20 jyldyǵyna baılanysty merekelik is-shara kezindegi osynaý ospadar oqıǵalar meni qatty qapalandyrdy, – dep bastady áńgimesin Maqtaı Ramazanuly. – О́ıtkeni, men ózimniń seksen eki jyldyq ómir jolymdy, jetpis jylǵa taıaý eńbek jolymdy halqymyzdyń, elimizdiń ıgiligine tolyqtaı arnaǵan adammyn. Basty murat ordaly Otandaǵy baq-bereke, tynyshtyq pen birlik bolatyn. Elimiz Táýelsizdik alǵan sońǵy 20 jylda da kemeńger Elbasymyz Nursultan Nazarbaevtyń qasynan tabylyp, Qazaqstandaǵy kelisim men turaqtylyqtyń nyǵaıa berýine shama-sharqymsha aqsaqaldyq úlesimdi qosyp kelemin. Elimizdi álem tanyp, bereke-birligimiz dúıim dúnıege úlgi bolyp, Táýelsizdigimizdiń ushpaǵyna shyǵyp jatqan kezde búırekten sıraq shyǵarǵan mynadaı búldirgi búlikke qalaı kúıinbessiń?! Sol shirkinder elimizdegi búgingi mamyrajaı beıbitshilik pen birlikshil tirlikke jetý úshin qansha qan men ter tógilgenin bile me eken? О́z eliniń qýanysh-baqytyn qasterleı almaǵandar ǵoı osyny uıymdastyrýshylar da, osynaý qara nıetti iske qatysýshylar da. – Maqtaı aǵa, osy Jańaózende 1989 jyldyń jazynda keńestik ýaqytta qaqtyǵys jaǵdaıy bolyp edi. Sol kezde respýblıka Joǵarǵy Keńesiniń Tóraǵasy qyzmetinde júrgen sizdiń oqıǵany órshitpeı sabasyna túsirip, ortaq mámile men kelisim tabý maqsatyndaǵy delegasııany bastap barǵanyńyz esimizde. Endi minekı, taǵy da sol Jańaózen aldymyzdan shyqty. Osyǵan baılanysty ne aıtasyz? – Iá, ol jolǵy Jańaózen oqıǵasy esimde. Jyldar boıǵy qordalanǵan túrli problemalar, jergilikti halyqty áleýmettik, qoǵamdyq ıgilikterdi paıdalanýdan shettetý, olardyń ulttyq namysyna tııý, ortalyqtyń óktemdigi, kelimsekterdiń ábden astamsyp ketýi, jergilikti adamdardyń óz aýylynda jumysqa ornalasa almaı, páter ala almaı jaýtańkózge aınalýy – mine, sondaǵy Jańaózen oqıǵalarynyń týyndaýyna túrtki bolǵan negizgi sebepter osylar bolatyn. Osynyń arty jergilikti qazaqtar men kelgindi kavkazdyqtar arasyndaǵy jaǵdaıdy shıelenistirip jibergen-di. Respýblıka basshylyǵynyń uıǵarymymen oqıǵanyń basy-qasynda bolyp, jaǵdaıdy qalypty arnaǵa túsirý úshin meniń barýyma týra kelgen. Respýblıka prokýroryn, Ishki ister mınıstrin, basqa da tıisti salalyq basshylardy ertip ala barǵam. Biz samoletpen baryp túsken kezde Jańaózen daýyl soǵar aldyndaǵy teńizdeı lyqsyp, býyrqanyp tur eken. Bir jaǵynda bes myń, bir jaǵynda tórt myń halyq jınalǵan. Teke-tiresip, bir-birine taý selindeı jóńkile lap qoıyp, qantógisti qıt etse bastaǵaly tur eken. Biz munda kelip jetkenshe eki adam ólgen, kóshede órtenip jatqan mashınalar. Qyrǵyn bolýǵa shaq qalǵan. – Sodan ne istedińizder? – Mundaıda ár mınýt qymbat. Jaǵdaıdy shıelenistirip jibermes úshin tótenshe jaǵdaı, Almatydaǵy Prezıdıým múshelerimen jeke-jeke kelisý arqyly jeke jaýapkershiligimmen komendant saǵatyn jarııalaýǵa májbúr boldym. Jańaózendegi úsh kún maǵan ońaı tımedi, teketiresti órshitpeýdiń barlyq sharalary qoldanyldy. Sol kezdegi Gýrev oblystyq partııa komıtetiniń birinshi hatshysy Asqar Qulybaev jigerli qımyldap, halyqty sabyrǵa shaqyryp, «ashý – dushpan, aqyl – dos» ekendigin aıtyp, sabasyna túsirip, basýǵa ári úıdi-úıine taratýǵa kóp kúsh jumsap, úlken kómegin tıgizdi. Keıin talqyǵa salynǵan kezde Jańaózen oqıǵasynda jergilikti halyqtyń eshqandaı kinási joq dep tabyldy. Onyń shyǵý sebebi áleýmettik ádiletsizdikterge baryp tireldi, endigi kúsh-jiger sol ádiletsizdikterdi, onyń zardaptaryn joıýǵa jumsalatyn bolyp uıǵaryldy. – Sonda Qazaqstan basshylyǵy 1989 jylǵy Jańaózen oqıǵasynda ádilet izdep ashynǵan jergilikti halyqty qorǵaǵan eken ǵoı? – Dál solaı. Shyny kerek, kóp jurt, ásirese, qazaq zııalylary budan buryn bir ret onsyz da jón-josyqsyz tutas halyqqa «qazaq ultshyldyǵy» tańylǵanda, oǵan kelip qosaqtalǵan Jańaózen oqıǵasy ekinshi Jeltoqsan bolyp kete me dep oryndy qaýiptengen-di. Oıyna ne kelse sony istep úırengen, ala qoıdy bóle qyryqqan óktem ortalyqtan ábden zapy bolyp qalǵandyqtyń belgisi ǵoı. Bul joly eshbir qate, jańsaq pikir týdyrýǵa bolmaıtyn edi. Sondyqtan, Jańaózen qalalyq partııa komıtetiniń keńeıtilgen bıýrosynda basy artyq áńgimege jol berilmeýine kúsh salǵan edik. – Al endi, Jańaózendegi keshegi júgensizdikter jóninde ne aıtasyz? – 1989 jylǵy oqıǵadan bul jolǵy búlik múldem basqa. Bul degenińiz, meniń paıymdaýymda – naǵyz buzaqylyq, beıbastaqtyq, qanquıly qylmys. Adam qany tógildi, ǵımarattar órteldi, dúkender qıratyldy. Tonaýshylyq pen tártipsizdikke jol berildi. Jáne óz qara nıetterin júzege asyrý úshin tańdap alǵan kúndi qarasańyzshy. Bul bizdiń eń qasıetti qundylyǵymyz, eń qymbatymyz sanalatyn Táýelsizdigimizge kúl shashýmen teń. Munyń artynda ázázil nıetti arandatýshylar men azǵyrýshylar turǵany anyq. Munyń artynda Qazaq eliniń basyndaǵy baqytyn, jıyrma jyldaǵy jeńisteri men jetistikterin, talaıdy tamsandyrǵan tatýlyǵy men turaqtylyǵyn kóre almaıtyn qara qyzǵanysh turǵany kámil. Osyndaı óz eliniń, óz Otanynyń, óz shańyraǵynyń týyrlyǵyn tiletin aqymaqshylyqqa naǵyz munaıshy qaýym barady deýge dátim jetpeıdi. Endeshe, sol aıdap salýshy arandatýshylar anyqtalyp, tıisti jazasyn alady dep oılaımyn. Al endi jas qaýymǵa, qatardaǵy qarapaıym eńbekshi halyqqa aıtar aqsaqaldyq sózim – óz elin, óz Otanyn, óz halqyn súıgen adam mundaı taǵylyqqa barmas bolar. Aqylǵa júgineıik, aramzalardyń aldaýyna ermeıik, aǵaıyn! – Áńgimeńizge rahmet!
Áńgimelesken Qorǵanbek AMANJOL.
Almaty.
