Kúdiktiler bir qaraǵanda ortasha aýyr qylmysqa bardy. О́ziniń múlkin qorǵaýǵa bekingen jábirlenýshi qaskóılerdiń áreketine jol bermeýge tyrysty. Urlyqqa ábden mashyqtanǵan, dánikken urylar kútpegen qarsylyqqa qarýmen jaýap qaıtaryp, asa aýyr qylmys jasap, qoldaryn qanǵa maldy. Taıaýda ǵana polıseıler aýyr, ortasha jáne aýyr emes qylmys sany, sondaı-aq buzaqylyq, zorlaý, tonaý jáne urlaý qylmystary qysqarǵandyǵyn baıandaǵan bolatyn.
Sóıte tura qasaqana kisi óltirý, qaraqshylyq shabýyl jáne ózge de aýyr qylmystardy ashý jáne tergeý boıynsha qylmystyq-prosestik jáne jedel-izdestirý qyzmetiniń, sonymen birge probasııa esebinde turǵan adamdardyń qaıtalap qylmys jasaýynyń aldyn alýdy jandandyrý qajet ekendigin moıyndaǵan bolatyn.
Mine, ishki ister organdary sózden iske kóship úlgergenshe, elimizdi dúr silkindirgen oqıǵa oryn alyp, qalyń qazaqtyń qabyrǵasyn qaıystyryp ketti. Tıisinshe áleýmettik jelide pikir qaldyrǵan oqyrmandar ishki ister organdaryn jaǵymsyz pikirlermen aıaýsyz tópelep, polısııanyń bedelin teńseltip-aq tur. Olardyń mazmuny toǵysqan tus mynadaı: el azamattarynyń qaýipsizdigi qorǵalmaıdy, qylmyskerler erkin saırandap ashyq áreketterge kóshken. Demek, aldyn alý sharalarynyń mardymsyzdyǵyn aıtpaǵanda, halyqqa aqparat jetkizý salasy, qulaqtandyrý qaǵıdalary aqsap tur.
Osy oqıǵaǵa baılanysty aqparattyq tepkini kótere almaǵan Almaty polıseıleri Denıs Tenniń óliminen soń avtokólikke qatysty qylmystarǵa baılanysty baspasóz máslıhatyn ótkizýge májbúr boldy. Olardyń aıtýlaryna qaraǵanda, Almatyda bıyl avtokólik tonaǵan 165 adam ustalǵan. Almaty qalalyq IID Bótenniń múlkin urlaýdy áshkereleý bóliminiń basshysy Alekseı Strelsov ustalǵandardyń 99 paıyzy jumyssyzdar ekendigin aıtyp qaldy.
– 165 adamnyń ishinen 73 adam –Almatyǵa syrttan kelgender. Bul jalpy alǵanda qylmyskerlerdiń 44 paıyzy. Qalǵan adamdar da Almatyǵa syrttan kelip, ýaqytsha tirkelgen adamdar bolýy múmkin. Negizinen mundaı qylmysty syrttan kelgender jasaıdy, – dedi
A.Strelsov.
Tenniń ólimine kúdikti eki adamnyń biri – Jambyl, biri – Qyzylorda oblysynyń týmasy. Bul dáıekpen qylmystyń aldyn alýdyń júgin ózge óńirlerdegi áriptesterine ysyra salýdan ońaıy joq. Al osydan az ýaqyt buryn turǵylyqty jerinde ýaqytsha tirkelmegen azamattardy áshkerelep, aıyppuldarmen tópep, týǵan ólkesine jer aýdarýǵa daıyn turǵan polısııanyń burynǵy aıbyny qaıda ketti?
Strelsovtiń aıtýynsha, Almatydaǵy avtokólikke qatysty qylmystardyń kóbi Almaly, Áýezov, Bostandyq aýdandarynda keshqurym ýaqytta jasalady eken. Tek bıyl ǵana Almatyda 1688 kólik tonaý deregi tirkelgen. Byltyrǵy tirkelgen osy tektes qylmys – 2310. О́tken jylmen salystyrǵanda qylmystyń ashylýynda da sál-pál ósim bar.
Biraq polıseıler qylmys qurbany bolǵan árbir azamattyń quqyqtary, qaýipsizdigi joǵary zańdarmen qorǵalatyndyǵyn qaperge ala bermeıtin sııaqty. О́ıtkeni osy baspasóz máslıhatynda polısııa basshylyǵy urlanǵan qosalqy bólshekter saýdalanatyn bazarlar men saýda ortalyqtaryn da atap ótti.
A.Strelsovtiń aıtýyna qaraǵanda, «KarSıtı» men «Tulpar» bazarlarynyń satýshylary urlanǵan kólik bólshekteriniń saýdasyn júrgizýge beıim keledi eken. Polıseıler avto bólshekteý oryndarynyń da tizimi bar ekendigin jasyrmady. Qaskóıler, sondaı-aq «Leksýs», «Toıota» jáne «Lend krýzer» avtokólikterin jıi nysanaǵa alatyndyǵy da aıtyldy. Qymbat kóliktiń qosal-
qy bólshegi de arzan emestigi jáne únemi suranys joǵary bolatyndyǵy túsinikti.
Denıstiń óliminen soń jýrnalıstik zertteý júrgizgen birqatar áriptesterimiz joǵaryda atalǵan saýda oryndarynda buryn qoldanylǵan aınalardyń baǵasy 40-60 myń teńgeniń aralyǵynda satylatyndyǵyna kóz jetkizgen. Aınalyp kelgende atpaldaı azamattyń quny da osy bólshektiń baǵasymen ólshenip jatqandyǵyn eriksiz moıyndaýǵa týra keledi.
Osy bolmashy derekterdiń ózine qarap otyryp, Almatyda kólik tonaý, urlanǵan qosalqy bólshekterdi ótkizý, satý júıesi jolǵa qoıylǵandaı seziledi. О́ıtkeni sońǵy kúnderi ǵana áleýmettik jelilerde kólikteri tonalǵan estrada ókilderinen bastap, qoǵamǵa belgili azamattardyń zary bundaı qylmystardyń ashylmaı qalatyndyǵy, qaltalylar úshin aryzdanyp, ýaqyt joǵaltýdan góri basqa bólshek – aına satyp alýdyń tıimdi bolǵandyǵyn ańǵaramyz. Mine, ákki urylar izdeýshisi joq múlikke qyrǵıdaı tıedi, al jábirlenýshiler kóp jaǵdaıda óziniń nemese taǵdyrlastarynyń múlkin qaıta satyp alýda. Osy arada polısııanyń osyndaı qylmysty tek syrttaı baqylaýshylyq róli eldi ashyndyrýda. О́ıtkeni, osy oqıǵadan eki táýlik ótken soń Denıs qanǵa malynǵan orynnan 150 metrde taǵy bir azamattyń kóligi zaqymdanǵan. Tonaýshylardyń ábden dandaısyp, betimen ketkendigin qoǵam kórip otyr.
Bir ókinishtisi, mundaı oqıǵalar bıýdjettiń mıllıondaǵan qarjysyna satyp alynyp, jol boıyna ilingen beıne baqylaý kameralaryna ilige bermeıdi. Qylmystyń aldyn alýǵa, izin sýytpaı ashýǵa baǵyttalǵan mundaı qurylǵylardyń tıimdiligin de quzyrly oryndar teksere jatar. Aıtpaqshy, ótken jyldary aqtóbelik prokýrorlar kóshedegi 80 kameranyń isten shyqqandyǵyn málimdeýi muń edi, ákimdik pen ishki ister organdary óre túregelip, aqtalyp álek boldy. Mundaı teketires usaq qylmystardyń aldyn alýǵa, kinálilerdiń kóptep jazalanýyna kedergisin tıgizetini anyq jáne baıtaq elimizge ortaq másele ekendigi daýsyz.
Usaq, bolmashy quqyq buzýshylyqtardy túbegeıli joıý arqyly aýyr qylmystyń aldyn alýda álemde ozyq tájirıbeler jetkilikti. Denıs Tenniń qazasyna qaıǵyrǵan jurt es jıyp úlgermeı jatyp Aqtaý qalasynda 32 jastaǵy jigittiń qylmyskerler qolynan qaza tapqandyǵy jáne bul jerde de qarýdyń pyshaq bolǵandyǵy aıtylýda. О́rimdeı jastardyń ólimine qylmystyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan jumystardyń tıimsizdiginiń ólshemi tergeý barysynda anyqtalýy tıis. Kináliler de jazasyz qalmaıdy dep senemiz.
Serik ÁBDIBEK,
«Egemen Qazaqstan»
