Atam ekeýimiz mal kózdeı shyqqanbyz. Jalǵyztaýdyń etegindegi Bóriktaldyń baýyrynan jalǵyz qara kózge shalyndy. Janaryń jetpes alysqa kóz sala qaraǵan atam:
– Túý, jaryqtyq, qulyny qaraqulaqtanyp qalypty ǵoı, – dedi.
Úsh, álde tórt shaqyrym qashyqtyqtaǵy taýdaı bıeniń ózi túımedeı bolyp ázer kórinip turǵanda, tıtimdeı qulynshaqty kózi qalaı shaldy eken dep ań-tańmyn.
Arada janardy jasytyp qanshama jyldar ótti. Bir kezde qııadaǵyny kózi shalatyn qyran janarly qarııalardyń búgingi urpaǵy kózderine kózáınek kıe bastady. On, júz emes, myńdap.
– Kóz aýrýlarynyń túrleri de, sebepteri de san alýan, – deıdi Aqmola oblystyq aýrýhanasy kóz aýrýlary bólimshesiniń meńgerýshisi Berik Nurqanov, – biz 1 jastan 15 jasqa deıingi balalardyń kózin, kórý qabiletin qadaǵalaımyz. Kóz aýrýy da tuqym qýalaıdy degen uǵym bar. Asylynda, kózge qater kóp qoı. Degenmen saraptap qarasańyz, tuqym qýalaǵannan joldan jabysatyn syrqat áldeqaıda kóp. Aldymen ata-analar sanıtarlyq talaptardy saqtaýlary qajet. Úsh jasqa deıingi sábılerdiń kózderin ýqalaýy – qalypty jaıt. Eger tazalyq durys saqtalmasa, árqıly mıkrobtardy juqtyrýy op-ońaı. Sondaı-aq bala boıyna ishten týa jabysatyn kóz syrqattary da bar. Olarǵa endi amal joq. Kókshetaý qalasynda sońǵy jyldary balalardyń kóz aýrýlary kúrt ósip ketti. Oblys ortalyǵyndaǵy «Alenýshka» balalar baqshasynda arnaıy top ashylyp, jumys isteýde.
Osy arada myna bir derekti keltire ketken jón. Mamandardyń aıtýyna qaraǵanda, árbir 15 myń turǵynǵa bir balalar kóz dárigeri bolýy qajet eken. Al 150 myńnan astam halqy bar Kókshetaý qalasynda balalardyń jalǵyz ǵana kóz dárigeri bar.
Kóz – adamnyń eń bir názik, jandy jeri. Tándegi ózge syrqattyń da janardyń kemýine janama áseri kóp. Ásirese sýsamyr aýrýy. Sondaı-aq júıke aýrýlary da. Mektep jasyndaǵy balalar ishinde ishki bez aýrýlarymen aýyratyn balalardyń sany jyl ótken saıyn óse túsýde. Bul da oılandyrmaı qoımaıdy. Tipti, tili shyqpaǵan balalardyń ózi tań atqannan keshke deıin teledıdar qaraıdy.
– Nemerem tynysh. Burynǵynyń balalary qoldy-aıaqqa turmaıtyn qaǵylez bolýshy edi. Bizdiń Jandos qolyna planshet berip qoısań, ózimen-ózi aldanyp otyra beredi. Tipti áke-sheshesin de kerek qylmaıdy, – deıdi Kúlásh jeńgem.
Biraq besikten beli shyqpaı jatyp kompıýter, planshet, uıaly telefonǵa áýes balalardyń kóz aýrýy qaýpi kúsheıetindigin eskere bermeıdi. Onyń ústine qımyl-qozǵalysy az balalardyń semizdik aýrýyna da shaldyǵýy ábden múmkin. Qazir aqıqatyn aıtqanda, halyq jasandy tamaqqa jaqyn bolyp ketti. Kishkentaı balalar et jemeıdi, qanshalyqty dámdi etip pisirse de. Al sapasy kúmándi, jasandy tamaqtar tabıǵı astyń qunaryn aýystyra almaıdy ǵoı. Dárigerlerdiń aıtýyna qaraǵanda, tamaqtaný durys bolmaǵan soń, ishek durys jumys istemeıdi. Osydan baryp áljýaz balalar paıda bolady.
Áljýazdyq, jo-joq kóz aýrýy jalǵyz qazaq balasynyń mańdaıyna jazylǵan beınet emes eken. О́rkenıeti óristegen, tehnıkaǵa myǵym, jahandaǵy jańalyqtyń denin oılap taýyp jatqan Koreıa elinde de búldirshinder besikten beli shyqpaı jatyp kóz aýrýyna shaldyǵa bastapty. Kompıýterden, sol taqylettes tehnıkadan kelgen zaýal. Esesine, oıy júırik, qııaly qııandaǵyny shalatyn káris aǵaıyn endigi arada qyryq jerden qudiretti, kúshti bolsa da eliniń erteńin mundaı keleshegi úshin kináraty basym tehnıkadan aryltyp, jappaı kitap oqýǵa kóshirip jatqan kórinedi. Kitap oqýdyń da paıdasy kól-kósir. Birinshiden, tasqa basylǵan ushan-teńiz bilim, ekinshiden, kóz jattyǵady, kórý qabileti artady. Árneni ǵylymı esepke salyp, baǵamdaıtyn kárister 6-7 jas aralyǵyndaǵy balalaryna nebary 10 mınýt kompıýtermen aınalysýǵa ruqsat beredi. 8-9-dan asqandarynyń ózi táýligine 15 mınýt qana. Tipti, mektep oqýshylary da aıtalyq, 8-9 synyptaǵy jetkinshekter táýligine 20-25 mınýt qana aınalyspaq. El erteńin oılaý degen osy bolsa kerek.
– Qazir kompıýtersiz tirshilikti kóz aldyńa elestete almas edińiz, – deıdi dáriger Berik Nurqanov, – biraq ol ǵajaıyp dúnıe bolǵanymen, kóz janaryna zalaly da shash-etekten. Janardyń jasýy, tumandanýy, sharshaýy, jasaýraýy osydan paıda bolady. Birtindep kórý qabileti kemıdi. Oftalmologtardyń pikirine qaraǵanda, kompıýtermen durys jumys isteý mádenıetin meńgermeý de orasan zor zııanyn tıgizip jatyr. Adam janary jarq-jurq etip jypylyqtaǵan, tym tez qozǵalatyn beınelerdi birden qabyldaýǵa beıimsiz, ári qajetti aqparat izdeý barysynda bir núkteden kóz almaı, uzaq qaraýǵa týra keledi. Sol sátte ásirese, jas balalar bar zeıinin ekranǵa aýdaryp, kózine kúsh salady. Kóz janarynyń qabyrshaǵy ýaqyt óte kele keýip, «qurǵaq kóz» dertine ushyraıdy. Sondyqtan da, zııandy tehnıkalardy tym kóp paıdalaný da qaýipti.
Balalardyń deni saý bolýy aldymen anasyna da baılanysty. Sondyqtan da, ana densaýlyǵyn saqtaý máselesi birinshi orynǵa shyǵarylýy kerek. Balalar arasynda ózgeni bylaı qoıǵanda, nevrologııalyq aýrýlarmen aýyratyn balalar da kóbeıip keledi. Onyń sebebin mamandar alǵashqy satydan dep esepteıdi. Túsinikti tilmen aıtatuǵyn bolsaq, ananyń balany dúnıege ákelýge daıyndyǵynyń azdyǵynan.
Biz osy taqyrypty qaýzap indetkenimizde pedıatrlardyń júktemesiniń shamadan tys kóp ekendigin ańǵardyq. Aıtalyq, Kókshetaý qalasyndaǵy balalar emhanasynyń málimetine qaraǵanda, árbir dáriger 900 balany qaraýy qajet. Pedıatrlardyń jetispeýinen júkteme mólsheri 1200-1300 balaǵa deıin kóbeıgen. Demek, dárigerdiń atqaratyn júgi de aýyrlaı túsedi.
Sózimizdiń basynda balalar densaýlyǵyna qamqorlyqtyń azdyǵy jaıly aıtqan pikir osyndaı derekterdi oı eleginen ótkizgennen keıin baryp týyndap otyr. Ýshyqqan máseleniń ýyty qaıtpasa, kózáınek kıgen balalardyń qatary kúnnen-kúnge kóbeıip, ult bolashaǵyna aıyqpas kesel bolyp jabysýy da múmkin.
Baıqal BAIÁDIL,
«Egemen Qazaqstan»
Aqmola oblysy
