Aýyldy qalaǵa qaıtsek teńeımiz?

Oılap qarasaq, sońǵy jyldarda elde jıilep ketken, buryn bolmaǵan aýrý túrleri, psıhologııalyq aýytqýlar, ózin ózi ólimge qııý sebepteri osyndaı ártúrli hımıkatqa toly sheteldik tamaqty paıdalanýdan emes pe eken?!. Shóp shyqpaıtyn sahara, qumdy shóleıt ólkede tursaq, birsári. Qazaqstandaı dúnıe júzinde teńdesi joq baı ólkede turyp, aýylsharýashylyq ónimderin jetkilikti óndirmeý ulttyq namysymyzǵa uıat dep oılaımyn.

Astyq óndirýdi aıtpaǵannyń ózinde, 1990 jyldardyń basynda respýblıkada qoı sany 40 mıllıonǵa, jylqy 1 mln 300 myńǵa, iri qara 9,5 mln-ǵa jetti. 30-ǵa tarta qus fabrıkasy boldy. Jylyna 1 mıllıon tonna et óndirilip, onyń 650 myń tonnasy shetke shyǵarylatyn. Sút ónimderi syrttan ákelinbeıtin. Kókónis, basqa da jemis-jı­dek ónimderi respýblıka kóle­min tolyq qamtamasyz etetin jaǵ­daıda bolatyn. Aýyl sharýa­shy­lyǵy mınıstrliginiń mal basy jónindegi málimetine súıensek, qazirdiń ózinde eldiń 500 myń tonna et eksporttaýǵa múmkindigi bar, biraq ótken jyly odan 15 ese kem et satylypty.

Ata-baba jerinde, túgin tartsa, maıy shyǵatyn baı jerde turyp, táýelsizdik alǵan elde, óz bıli­gimiz, óz baılyǵymyz qoly­myz­da turǵan kezde, basqasy bas­qa, jattyń aýylsharýashylyq ónim­derine táýeldi bolýymyz – aıtýǵa uıat. Biraq qazirgi jaǵdaı osyndaı.

Men bul salanyń ótkenin, qalaı qulap, qaıda ketkenin qaı­ta­laýdan aýlaqpyn. Túsinerlik dárejede aıtylyp ta, jazylyp ta júr. Biraq bizde eldiń stra­tegııalyq qaýipsizdigin qamta­masyz etetin irgeli máselelerdi tir­kep, zertteıtin, nátıjesin tıisti oryndarǵa jetkizetin mekeme bar ma? Qudaıǵa shúkir, munaı men gaz salasynan túsken mol qarajat eldiń ekonomıkalyq jaǵdaıyn birshama túzedi. Sonyń arqasynda kóptegen áleý­mettik másele óte kúrde­le­n­beı, sheshilýde. Biraq halyq­tyń janaıqaıy joq emes. Ol bi­rinshi kezekte aýyldyń jaǵ­daıy, jerdiń jaǵdaıy, aýyl sharýa­shylyǵynyń jaǵdaıy.

Qazir altyn besik aýylymyz juqardy. Buryn 1,5-2,0 myń adamy bar keńshar ortalyǵynda 600-700-deı adam qaldy. 600-700 bala oqıtyn mektepte 120-150-deı bala oqıdy. Kóshý jalǵasýda. Mal basy ósetin emes. Oǵan jaǵdaı, múmkindik jasalmaı otyr. Basty problema – mal azyǵyn daıyndaý qıyndyq týǵyzýda, mal azyǵy óte qymbat. Sondyqtan mal ósirýge jaǵdaı joq. Al osy onsha qıyn, sheshimi tabylmaıtyn másele emes. Jerge shóp shyǵady, tek ony shaýyp, jetkizip beretin 5-6 traktor kerek ár aýylǵa.

Meniń oıymsha, sońǵy 10 jylda aýyl sharýashylyǵy salasyna bólingen qarajatqa agrosektor óndirisin damytýdyń jańa júıesin qalyptastyrýǵa bolatyn edi. Kóp kemshilik baǵyt-baǵdar belgileıtin basqarýdan dep oılaımyn. Aýyldyń turmys-tirshiligin bilmeı, jerdiń qasıetin bilmeı, sharýashylyq júrgizýdiń mán-jaıyn bilmeı, bul salany basqarýǵa bolmaıtynyn ázir eskergen eshkim joq. Saıyp kelgende, bul sala – adamzat ómiri úshin óte mańyzdy sala, eldiń qaýipsizdigin qamtamasyz etetin sala, oǵan jeńil-jelpi qaraýǵa bolmaıdy. Onyń ústine jumyssyzdyqty azaıtatyn birden-bir jol – osy sala. Árıne, bul salada jiberilgen kemshilik kóp, ony túzetip alý ońaıǵa soqpaıdy. Ásirese, sırep qalǵan eldi mekenderge qaıtadan adam aparý ońaı emes. Biraq «tyń kóterýdiń» qıynshylyǵyn da kórgen, nátıjesin de kórgen halyqpyz ǵoı. Úkimet shyndap qolǵa alsa, aýyl sharýashylyǵyn damytý kóp qıynǵa soqpaıdy.

1980 jyldary «aýyldy qalaǵa teńeımiz» degen uran boldy. Oǵan jaqyndap ta qalǵan edik. Qazir osy urandy túbegeıli iske asyrýǵa tolyq múmkindik bar. Eldi mekender gazdandyrylyp, úılerge sý qubyry tartylýda, joldar salynýda, ınternet baılanysy da bar. Memleket jasap jatqan osy ıgiliktiń nátıjesin kim kóredi, eger el kóshetin bolsa?!

Basty másele – elge jastardy kóptep tartý. Ol úshin ıpotekalyq úılerdi kerek jerine kóptep salý qajet, yntalandyrý sharalaryn mindetti túrde oılastyrǵan jón. Bul máseleni sheshkennen keıin olarǵa mal ustatyp, mal azyǵyn daıyndaýǵa kómektesý kerek. Kez kelgen aýylda 300-400 sıyr saýylsa jáne ol sút sol jerde qabyldansa, respýblıka boıynsha qansha otandyq taza sút ónimi daıyndalar edi. Bul qazirgi jaǵdaıda bastapqy jumys. Aýylǵa halyq barmaı, eshteńe ózgermeıdi. Eń bastysy, shaǵyn fermerlermen, jeke sharýashylyqtarmen et, sút, taǵy da basqa tamaq ónimderine degen suranysty túpkilikti sheshe almaımyz. Sondyqtan bolashaqta iri-iri ujymdyq sharýashylyqtar, kooperatıvtik qurylymdar, taǵy da basqa tıimdi aýylsharýashylyq salalaryn qurǵan durys bolar dep oılaımyn.

Qazir aýyl sharýashylyǵyn kooperasııalandyrý týraly zań da shyqty. Biraq onyń oryndalý tetigin qıystyrý biraz uıymdastyrý men túsindirýdi qajet etedi. Qazir qııýy ketip turǵanmen, bul salanyń ótkeni kóptiń kóz aldynda. Keńes zamanyndaǵydaı bolmaǵanmen, jańasha qalyptastyrýǵa bolady. Bul – óte úlken kúrdeli jumys, kóp­tegen zańdar men zańnamalardy qaıta qarap, ózgertýge týra kele­di. Biraq eldiń ekonomıkalyq, ıntel­lektýaldyq múmkindigi mol, ǵylym jetistikteri jetkilikti. Sondyqtan el bolashaǵy úshin mańyzdy jumysty túbegeıli qalyptastyrý úshin tikeleı Prezıdentke baǵynatyn táýelsiz ulttyq komıssııa qurǵan jón dep esepteımiz. Onyń quramynda aýyl sharýashylyǵynyń qyr-sy­ryn jaqsy biletin, tájirıbesi mol mamandardy, ǵalymdardy, fer­merlerdi, t.b. zııaly azamattardy tartqan durys bolar edi.

Nurlan IZTILEÝOV,

aýyl sharýashylyǵy salasynyń ardageri

ORAL