Quqyqtyq saýatsyzdyq, azamattyq jaýapsyzdyq

El tatýlyǵyna eshqashan qol kóterme! Halqymyzdyń Táýelsizdiktiń jo­lynda shekpegen taýqymeti, kórmegen qasireti qalmady. Sondyqtan basty qundylyǵymyz – Táýelsizdigimiz. Bi­­raq, Jańaózennen túsirilgen repor­taj­dy kórip, asa aýyr áserde qaldym. Kúıretý, qıratý, búldirý, óz qolyńnan shyqqan jasampazdyqqa óziń qol kóte­rý sııaqty áreketke eshkimge, eshteńege jany ashymaı­tyn­dar ǵana bara ala­dy. Ondaı aqyl beretinder seniń de, elińniń de, jerińniń de qadirin bilmeıdi. Qasterlemeıdi. О́z halqyńa, óz jerińe, óz elińe shyn janyń ashysa, onyń kógerip-kór­keıýine úles qos. Ashý – dushpan, aqyl – dos degen. Ashý­­dyń tilin alma, aqyl­dyń tilin al. Sonda bári de túzeledi. Sútteı uıyp otyrǵan el tatýlyǵyna eshqashan qol kóterme! Ol kóptiń kózdiń qarashyǵyndaı qasterlep otyrǵan basty qundylyǵy. Asylymyzdy ardaqtaı bileıik! Búkil halyq qýanyp, toılap jat­qan merekeniń shyrqyn buzý – el estip-kórmegen sumdyq. Ábish KEKILBAIULY.

Túsinik úshin sabyr qajet

Elimizdiń Batys óńi­rinde meıram kúnde­rin­de oryn alǵan oqıǵa estigen qulaqqa aýyr boldy. Birligi jarasqan eldiń tól merekesi ótip jat­qan­da osynshama shekten shyq­­qan áreketterdiń oryn alǵany qa­laı? Árbir saıasatker jaqsy biledi, Ja­ńa­ózen aımaǵyndaǵy boı kór­set­ken árqıly oqıǵalardyń or­yn al­ǵany búgin emes. Bul tarıhy belgili óńir. Solaı bola tura ákim­shilik jáne quqyqtyq organdardyń meıram kezindegi jaıbaraqattyǵy da oılandyrarlyq másele. Qazaq «jel bolmasa shóptiń basy qı­myl­da­maı­dy» deıdi. Biz ár adamnyń muń-muqtajy jeke-jeke ekenine qa­shan kóńil bólip úırenemiz? Qo­ǵam ty­ny­syn sezine bilmeýshilik dáp os­yndaı aýyr qaıǵyly jaǵd­aı­larǵa aparatyny ótken tájirı­be­den, álem­niń túkpir-túkpirinde bo­lyp jatqan oqıǵalardan belgili bol­map pa edi? Endeshe, nege qam­syz bol­dyq? Bul saýalǵa jaýap qa­jet. Bul Úkimetke, onyń ókiletti organda­ry­na aıtyla­tyn ýáj. So­nymen birge, jergilikti qaýym qaıda demekpiz? Kim bolsyn otbasynan ósip-ónbeı me, otba­sy­nyń otaǵasy, sóz ustaý­shy­lar qaı­da? Narazylyq­ty bildi­rý­diń ózge jol­dary múldem sarqyl­ǵany ma? Árı­ne, joq. Aıtsa tyńdar, estir qu­laq­tar bar emes pe edi. Demek, bul tusta pıǵyly ózge­ler, aza­­mat­tar­dy adas­ty­ryp, aldap, qolǵa tú­sirdi-aý degen oıdamyn. Máseleni, quqyq qorǵaý organdary zerdeler, anyqtar, kiná­li­ler zań boıynsha jaýapqa tarty­lar, alaıda opat bol­ǵandardy qaıda qoımaq­pyz? Nege bulaı boldy? Sharıǵ­at zańyna da, adamshylyqqa da syı­maı­tyn mundaı áreketter qa­laı óris alyp, órtke aınaldy? Atam qazaq óz tarı­hyn­da qıly-qıly zaman­dy ótkere otyryp, ne kór­medi, ne azap shekpedi, sonda da óz aqylyna, sa­byryna salyp, bolar isti boldy, endi ondaı isti boldyrmaý kerektigin aı­typ, oǵan saı is-sharalar jasaıtyn. Búgin de solaı bolýy kerek. Bolǵan iske óte muqııat bolǵan abzal. Et qy­zýymen bárin kinálaýǵa salynbaı, oıdan-qyrdan jaý izdemeı, istiń mánisine jetip, salıqaly, sabyrly túsinikke kelý mindeti tur. Ashý – dushpan, ashýmen jasalǵan iske, endi sabyr­lylyq kerek, aqyl kerek. Ertede Shákárim «bar adamdar óz halqy­nan» dep edi. Qalaı bolsa da óz adam­darymyz ǵoı, olarǵa sondaı túsinikpen kelgen jón. Árıne, nıeti buzyqtarǵa zań jolymen shara qoldanyp, mundaı isti múldem boldyrmaý maqsatynda is-sharalar oryn alýy zaman talaby. Tártipke jetýdiń bir joly – tár­bıe. Demek, áli tárbıeni qajet etetin jastar bar, solarmen keshendi suhbat qajet bolar degen oıda­myn. Naqty, anyq túsinikti sózder, el adam­dary, úlkenderdiń qazir na­sı­haty qajet. Múmkin jubatý da kerek shyǵar. Alysta bolǵan soń tek ba­sy­lym betterindegi habarlardan qu­laq­tanǵan bizderge naqtyly sóz aıtý da qıyn, biraq bir nárse anyq, lań­kestik, mundaı shekten shyq­qan áre­ketterge barýshylyqty eshbir adam­nyń quptamaıtyny anyq. Egemen eldiń tól merekesin mıl­lı­ondaǵan azamattar toılaýda, al bul oqıǵa toı shyrqyn buza al­maq emes, eger os­yndaı nıette bol­ǵandar bolsa, olar­­dyń qatelesetin­deri aıdan anyq. Ǵarıfolla ESIM, akademık.

Aqylǵa kel, aǵaıyn

Birinshiden, bizdiń táý­­elsizdigimizge qolymyzdy jetkizgenimizge 20 jyl tol­ǵan ýaqytta, ata-baba­larymyz ańsap, arman­da­ǵan Táýelsizdik merekesin toılap jatqan kezimizde kó­­ńilge qaıaý túsiretin, adam­­nyń aqylyna syımaıtyn osyndaı jaǵdaıdyń oryn alǵany birde-bir qazaqqa, osy memlekettiń kez kelgen azama­tyna túsiniksiz dep oılaımyn. Ek­in­shiden, túrli áleýmettik, basqa da jaǵdaılar bola beredi. Ol árbir memlekette bar. Amerıkada da, Qy­taıda da, Eýropada da ýlap-shýlap júrgen halyq bar. Iаǵnı, búgingi tańda problemasyz memleket joq. Biraq, sol problemalar quqyqtyq sheńberdiń ishinde sheshilýi kerek. Al osyndaı uly mereke – Táýel­sizdiktiń 20 jyldyq mereıtoıynda, tabysymyzdy, jetken jetistigimizdi kórsetip, qazaqtyń aýyzbirligin, Qazaq memleketin búkil álemge pash etetin kúni óziniń pendeshilik prob­le­malarymen kóshege shyǵýy adam­nyń aqylyna syımaıdy. Árıne, ol jerde aýyr ári qıyn jaǵdaı oryn aldy. Qan tógildi. Osy oraıda, osy oqıǵadan, qaqtyǵystan qaıtys bol­ǵan azamattardyń aǵaıyndaryna k­ó­ńil bildirgim keledi. Bizdiń memleketimizde ne nárse bolsa da zańdy ári resmı turǵyda sheshilýi kerek sekildi. Zań buzý­shy­lyq, kóshege shyǵý, bi­reý­diń jeke menshik múlkin, ǵıma­rat­­ty órteý – bulardyń bar­lyǵy qyl­mys. Onyń basqadaı negizi joq. Son­­dyqtan, mundaı jaǵ­daıǵa barmaýy kerek edi. El bar, jurt bar, sol jer­de úlken aqsaqaldar bar. Meniń oı­ymsha, aqsa­q­aldar da beıtarap turma­ýy tıis. Elge, halyqqa, jastarǵa aqyl aıtyp, bilmegen jerlerin túsindi­rip, baǵyt-baǵdar berýi ke­rek. Bul jerde jergilikti azamattardyń da belgili bir dárejede bilmestigi bol­ǵan shyǵar. Aýdan bar, ákimdik bar, prokýratýra bar – barlyǵy aq­yl­­­dasyp, pikirlesip, zańnyń sheńbe­rinde osy máse­le­ni burynnan sheshýi, túsinbegen jaǵdaıda túsindirýi kerek edi. Úl­kender bolsyn, jastar bolsyn bar­lyǵy da azamattar ǵoı. О́kinishke qaraı, elde osyndaı aýyr jaǵdaı boldy. Ol barlyǵymyzdyń kóńili­miz­di túsirdi. Biraq, bul jaǵ­daıdy toqtatý kerek. Sebebi, ol tek aq­ylmen ǵana sheshiletin másele. Aı­qaı-shýmen, bireýdiń basyn ja­ryp, kózin shyǵaryp, kólik pen ǵıma­rat­ty órteý arqyly birde-bir áleý­met­tik problemalar bul álemde sheshilmegen. Tarıhta bolmaǵan ondaı nár­se. Bul tek aıqaı-shýǵa, kóz jas­qa, qan tógilýge ákeletin múl­­dem jaman jaǵdaı. Sondyqtan, bú­gingi tańda osyǵan núkte qoıyp, toqtatý kerek dep oılaımyn. Kamal BURHANOV, saıasattanýshy.

Birlikke syna qaqpaıyq

Bolat AQShOLAQOV, «QazMunaıGaz» UK» AQ basqarma tóraǵasy. «О́zenmunaıgaz» bólimshesiniń burynǵy eń­­bekkerleri men «QazMunaıGaz» ulttyq kom­pa­nııasy arasyndaǵy daý birneshe aılar boıy jal­ǵasyp keledi. О́kinishke qaraı, taraptar osy kún­­­­­­ge deıin ortaq sheshimge kele almady. Biraq, bul jaǵdaıǵa munaı­shy­lar­dyń keshegi Jańa­ózen­degi oqıǵasynyń esh qatysy joq dep esepteımin. Sebebi, Ja­ńaózen qalasyn­daǵy «Ynty­maq» alańynda bolǵan adam­dardyń deni mu­naı­­shylar emes, olardyń kóbi óndiris ornynda ke­zinde bol­ǵan­dar. Osy oqıǵadan keıin munaı­shy­lar men jumys berýshiler arasyndaǵy kıkiljiń ja­qyn arada ortaq sheshimge keledi degen oıdamyn. *   *   * Marat DEMEÝOV, Ishki ister mınıstriniń birinshi orynbasary. Keshegi Jańaózende bolǵan jappaı tár­tip­­sizdikten qaladaǵy 46 ákimshilik ǵımarat ór­tendi. Búginde qoǵamdyq tártip ornady. Qyl­mys­tyq ahýal jiti baqylaýda. Qoǵamdyq tár­­­­tipti saqtaýǵa barlyq qurylymdyq kúsh­­­ter jumyldyryldy. *   *   * Nurlan ORAZALIN, Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń basqarma tóraǵasy. Eldiktiń erine endi qonǵan kezde, bizdiń aqboz sáıgúligimiz álemniń kózine túse bas­taǵan kezde, irgemizdi ózimiz shaıqamaýymyz kerek. Bizge yntymaq, bizge bereke kerek. Qazaqtyń qabaǵyna qazaq qarap turyp súısinetin qurmet kerek. Baýyrlyq, týystyq kerek. Ol úshin eń parasatty dúnıe – ulttyq bıikke kóterilip, ulttyq turǵyda sabyrǵa júginý. Bul jerde aqylǵa erik berýimiz kerek dep oılaımyn. *   *   * Álibek BAINEShOV, «Áleýmettik áriptestik ortalyǵy» qoǵamdyq qorynyń atqarýshy dırektory. Meniń ózimniń sýbektıvti oıym boıynsha, munyń barlyǵy, ıaǵnı Jańaózendegi munaı­­­­shylardyń basbuzarlyǵy – sheteldegi bizdiń Úkimetke qarsy sot ádildiginen qashyp júr­­genderdiń is-áreketi. Jańaózendegi oqıǵalar osynyń saldary. Bálkim olardyń oılaǵan maqsattary, az da bolsa, oryndalǵan da shyǵar. Sebebi, bizdiń Táýelsizdigimizdiń 20 jyldyq merekesiniń ústinde osyndaı oqıǵa shyǵarý – tipten de aqylǵa syımaıtyn oqıǵa. Árıne, bul bizdiń halqymyzǵa jat nárse. Jańaózende tótenshe jaǵdaı jarııalanǵany óte durys boldy. Bul – der kezinde qabyldanǵan sheshim. О́ıtkeni, barlyq nárseniń anyq-qanyǵyna jetý úshin ýaqyt qajet qoı. Keshe ǵana quzyrly organdardan komıssııa qurylyp, ol oryn alǵan oqıǵanyń sebebin zerttep jatyr. Jańaózendegi kóterilgenderdiń arasynda oralmandar da bar eken. Keıbireýler bul solardyń áreketteri deıdi. Qudaıǵa shúkir, qazir oralmany bolsyn, basqasy bolsyn – Qazaqstan halqynyń jaǵdaıy jaman emes. Barlyǵyna birdeı Úkimet tarapynan kóńil bólinýde. *   *   * Áselhan QALYBEKOVA, aıtys aqyny. Aınalaıyn aǵaıyn, aldymen amandyqty saq­tańyzdar. Hadısterde aıtady; adamnyń júregi taza bolsa, sabyrly bolsa, qolyndaǵy barǵa qanaǵat qylsa, baqyt degen sol dep. Alla sol baqytqa jetkizsin. Sizder úshin bizdiń de júregimiz aýyryp jatyr. Aman bolyńyzdar, birlikti saqtańyzdar.

Qazaqqa jat áreket

Elimiz Táýelsizdik merekesin toılap jatqan tusta Jańaózendegi qylmyskerler áreketi janymyzdy qatty kúızeltip otyr. Qazaq ejelden yntymaq pen birlikke uıyǵan, úlkendi tyńdap, kishini syılaǵan, jany darhan halyq edi. Mu­naı­shy­lar qalasyndaǵy merekelik is-shara kezindegi buzaqylyq týra­­ly buqaralyq aqparat qu­­­raldarynan oqyǵanymda, munyń ózimizdiń sol baǵ­­zydan kele jatqan qası­et­ke qara kúıe jaqqysy ke­­letinderdiń isi ekenine esh kúmán keltirgen joqpyn. Búginde lańkestik pen zulymdyqtan álem jany titirkenip tur. Syrttan  buzaqy­lyq­tyń neshe  túrin keziktirgende, mundaı jat qubylystardan qazaq jastary boılaryn aýlaq salmaq kerek dep oılaımyn. Qaı kezde de adamǵa shydamdylyq kerek. Táý­el­sizdigi jańadan  nyǵaıyp kele jat­qan Qazaq eli úshin munyń orny erekshe. О́zge keıbir eldermen sa­­lystyrǵanda,  ekonomıkalyq-áleý­met­­­­tik jaǵdaıymyz kósh ilgeri dep aıtýǵa bolady. Ereýilmen, eregispen eshbir el asqaq muratyna jetken emes. Sol sebepti de men Ja­ńaózen oqıǵasyn qatelik dep esepteımin, el ishine iritki salatyn biren-saran jat oıly qaskóılerdiń isi dep oılaımyn. О́kinishke qaraı, keıbir qazaq jastary sondaı­lar­­­­­dyń arandatýyna  túsip qalyp ja­­­tady. Bishkektegi, taǵy da basqa kór­­­shiles elderdegi oqıǵalardy alǵa tartqysy keletin aram pıǵyldy buzaqy­­­lar­dyń mundaı teris oılary qazaqtyń sútteı uıyǵan tirshilik tamyryna balta shaba almaıdy. Dál qazir ár qazaq týǵan elim, jur­­tym bar degendi sanasyna túıýi kerek. О́rteý, tonaý, búldirý, qan tógý – adamǵa aýyr kúná. Ejelden ty­nysh­tyq ańsap ósken el­diń balasy óziniń rýhanı irgesin sondaı jat áreketterden qorǵaýǵa tyrysýy tıis. Qazaq eliniń táýel­siz­digin, qaryshtap óskenin kóre al­maıtyn adamdardyń salǵan búligin tek osyndaı ultjandylyq qalypta ǵana jeńe alamyz. Qazaǵymnyń aty Alataýdyń shyńyndaı asqaq bol­­­syn degen adam eshqashan eldiktiń er-toqymyn aýdarmaıdy. О́ner ada­mynyń názik júregine osynyń bári tastaı batady eken. Altynbek QORAZBAEV, Qazaqstannyń halyq ártisi.

Arandatýshylardan abaı bolaıyq

Búkil Qazaqstan bo­­­lyp Táýelsizdigimizdiń tor­qa­­­ly toıyn toılaǵan kúni sýyt habar estidik. Jıyrma jyl boıy egemendikti eńse­­len­­­­dirý jolynda Memleket basshysynyń sarabdal saıa­satynyń arqasynda myq­­ty ekonomıka, álem qy­zy­ǵarlyq turaqtylyq, tatý­lyq pen táýelsiz el irge­­ta­syn qalaǵandyǵymyz shyndyq. Shetelge shyqqanda olardyń tara­py­nan qyzǵanysh pen qyzyǵýdy qa­tar sezinemiz. Sol úshin maqtanamyz da. Mine, júrip ótken joldar men jyldarymyzdyń qýanyshyn toılaý kúni Jańaózende oılamaǵan jerden kóńilge qaıaý túsirgen oqıǵa oryn aldy. Shyntýaıtyna kelgende, ózi­­miz de ári-sári kúıge tústik. Árıne, uzaq jyldar boıy qordalanǵan má­seleler birer jyl ishinde sheshilýi múmkin emes. Bálkim, Jańa­ózen­degi oqıǵa túrli áleýmettik problemalardan tamyr tartyp jatqan bolar. Alaıda bul oqıǵa, egemendigimiz ben turaqtylyǵymyzdy, birligimizdi kóre almaı jatqan adamdar men elder tarapynan bolýy da múm­kin. Sondyqtan baýyrlarymdy sabyrǵa shaqyryp, el yntymaǵyn kúsheıtip, birligimizdi bekemdeı, ju­mylyp judyryq bola túseıik demekpin. Beıbit kúnde oryn alyp otyrǵan mundaı jaǵdaılardy bol­dyrmaýymyz kerek. Táý­­­el­sizdiktiń eleń-alańynda da oryn almaǵan bul jaǵ­daı qazaqqa, Qazaqstanǵa,  azamattarymyzdyń dili men dinine jat nárse. Biz bir-birine qarý kezemegen elmiz. Osyǵan qaramastan, oryn alǵan oqıǵa bolashaqta qaıtalanbas úshin qurylǵan komıssııa jergilikti turǵyndarda sheshilmegen áleýmet­tik máselelerdiń oń sheshilýine ju­mys jasaýy qajet dep oılaımyn. Bılik pen halyq bir-birin túsinisip, arandatýshylarǵa qarsy tize qosyp, jumys jasaıdy dep kútemiz. Jaǵ­daı saýatty únqatysý arqyly sheshilip, túrli áleýmettik zertteý ju­­mystary júrgizilýi tıis.  «Sabyr túbi sary altyn», syılastyq, túsi­nistik, halyq pen bılik arasynda bir-birine degen qurmet kerek. Bir-birimizdi túsinbesek, talan-taraj bolamyz. Mundaı mysaldarǵa tarıh kýá. Oǵan jol bermeýimiz qajet. Zııabek QABYLDINOV, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.

 Dúnıemiz talan-tarajǵa tústi

Men osy qala halqynyń tur­mys-tirshiligi jaqsara tússin degen nıetpen jumys jasap júr­gen­derdiń birimin. Sharýamyz shal­qyp, kún sanap tutynýshylar kó­ńilinen shyǵyp kele jatqanbyz. Bári de oılamaǵan jerden bas­ta­lyp, opyq jep otyrmyz. Keshe jastar orta­­lyq alańǵa jınalyp jatyr degen soń, saqtyq jasap dúkenimizdi jap­qan­byz. Biraq kesh­ki 22.00-saǵatta 60-70 jas bala basa-kókteı kelip, terezelerdi syndyryp, kerekterin tańdap al­yp, dúnıemizdi talan-ta­rajǵa sal­dy. Osymen bolǵan shy­ǵar dep shú­kirshilik etip otyrǵanda 30-40 jas qaıta keldi. Seıfterdi kóte­rip, jabdyqtardy alǵanda­ry­men qoımaı, qalǵan zattardy qı­rat­ty. Dúkenge ot qoıdy. Qazir júz myń­daǵan dollardyń zaty qol­­dy bo­lyp, dúnıemiz qırap, esh­te­ńe qal­mady. Ne aıtarymyzdy bil­meı, opyq jep otyrmyz. Baı­qa­saq,  tár­tip buzǵandar 15-16 jasta­ǵy­­lar. Eshteńeni de, eshkimdi de eleń qyl­mady. О́kinishti. О́zimiz aman qal­ǵanymyz olja dep otyrmyz. Q.QAZAQBAEV, «Atlanta» saýda úıi fılıalynyń dırektory.

 Eldigimizge syn dep bilemin

El Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyn búkil halqymyz bolyp keńinen atap ótip jatqan shaqta Jańaózendegi oqıǵa aıazdy kúni tó­bemizden sýyq sý quıyp jibergendeı áser etip otyr. Muny endi ne deýge bo­lady? Shyndyǵynda, árkim óz jumysyn bilýi kerek qoı. Biraq solaı eken dep qoǵam ómi­rinen qalaısha syrt qalasyń. Onyń ústine mynadaı jaǵdaıda. Elimiz egemendikke qol jetkizgennen ber­gi jerdegi qoǵam ómirindegi ońdy ózgeristerdi tek qana keshegi Semeı atom polıgonynyń astanasy ispettes Kýrchatov qalasynyń mysalynan aıqyn a­ń­ǵarýǵa bolady. Jańaózendegideı qıyndyqty mun­daǵylar da basynan keshken bolatyn. Burynǵy Odaq taraǵanda atajurtyna aýa kóshken áskerıler qalany meılinshe búldirip ketken edi. Biraq, abyroı bol­ǵanda, sol qala elimizdiń Tuńǵysh Prezıdenti Nur­sul­tan Nazarbaevtyń kóregendik saıasatynyń arqa­synda qaıta túlep, saqtalyp qaldy. Qazirde munda Ulttyq ıadrolyq ortalyq pen Iаdrolyq tehnologııalar parki jumys jasap tur. Qaısybir ǵalymdar bizge Reseıdiń Sibirdegi kórshiles qalalarynan vah­­­talyq ádispen qatynap jumys isteýde. Al budan kimge zııan? Onyń nesi maqtan deıtin bolsańyzdar, Kýr­cha­tov­qa alystan kelgen qandastarymyzdy da jaıǵas­ty­ryp, ornalastyryp jatyrmyz ǵoı. Qazir munda qazaq mektebi, musylmandar meshiti jumys jasap tur. Al keshegi zamanda bul túsimizge de kirmeıtin sha­rýa edi. Sondyqtan osynyń bári el táýel­siz­diginiń arqasy ekendigin kim joqqa shyǵarady! Semizdikti qoı ǵana kóteredi deıdi hal­qymyz. Solaı degende men jańaózen­dik­terdi birjola qaralaýdan aýlaqpyn. Dese de, «Sa­­byr túbi – sary altyn» degen na­qyldy nelikten esten shyǵaryp aldyq. Álemdi shar­py­ǵan daǵdarystyń alǵashqy kezeńinen jaq­­­sy shyq­­tyq emes pe? Daǵdarystyń kelesi tolqynyna da osyn­­daı tas-túıin bekemdikpen kirisip jatqanda Ja­­­ratqannyń halqymyzǵa tartyp otyrǵan baǵyn bas­qa tebýimizdiń jóni qaısy? Osy oraıda bas­qalardyń aı­ta­ǵyna ilespeıik, aǵaıyn, degim keledi. Sondaı-aq, bas­qaǵa elikteýdiń de jarǵa jyǵa­tynyn esten shyǵar­maıyq. Odan da jaqsydan úırenip, jamannan jırene bileıik. Bir sózben aıtqanda, daýryqpa demokratııa men dinı ekstremızm bizdiń halqymyzdyń tabıǵatyna jat, sondyqtan syn saǵatta eldigimizdi tanyta bileıik, aǵaıyn! Qaırat KÁDIRJANOV,  Ulttyq ıadrolyq ortalyqtyń bas dırektory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty. Shyǵys Qazaqstan oblysy, Kýrchatov qalasy.

 Jeke toptardyń jeteginde ketpeıik

Jańaózen máselesiniń kóterilip júrgenine biraz boldy. Bul máse­le­ni sheshý úshin jergilikti bılik ta­ra­pynan da, Úkimet ta­rapynan da bir­qa­tar sharalar jasaldy. Memleket naqty máseleler boıyn­sha olar­dyń aıtqan ta­­lap­taryn oryndaǵan bo­la­tyn. Biraq, bul ereýilshilerdi qanaǵattandyrmady. Sońynda sy­nyqqa syltaý izdep, máseleni keshegi jaǵdaıǵa ákelip otyr. Elimiz osy 20 jylda úlken belesterden ótti. Ekonomıkadan bastap, barlyq salada zor jetistikterge jettik, tabysty tirlikterimiz bar. Al munyń ishinde Mańǵystaý obly­sy ekonomıkalyq damýy jaǵynan elimizdegi úzdik úshtikke kiredi. Bul – ja­laqysy jaqsy, áleý­met­tik ja­ǵy­nan qamtyl­ǵan, jumys­­pen qamta­ma­syz etilgen aı­­­maq. Qazaq­stannyń turaq­ty alǵa jyljýyna múd­de­li emes toptar da, syrt­qy kúshter de bar ekendigin jasyrý­­­dyń qajeti joq. Osyndaı jaǵdaıda jeke top­tardyń jeteginde ketpeı, el ishindegi turaqtylyq pen ty­nyshtyqty jalǵastyrýdyń kókeı­kes­ti ekendigin halyq túsinýi qajet. Bul jerde ereýilshilerge syrt­qy kúshter dem berip otyr­ǵan­dy­ǵyn da joqqa shyǵarmaý kerek. О́ıtkeni, Jańaózen máselesi tym uzaqqa sozyldy. Bul jerde syrtqy kúshterdiń yqpaly men áreketin ánsheıin qoz­ǵap otyrǵan joqpyz. Sebebi, Qa­zaq­stan óz aımaǵyndaǵy jetekshi mem­leketke aınalyp keledi. Al trans­ulttyq kompanııalar úshin jumys istep jatqan eldiń qýatty bolýy, turaqty damýy asa paı­da­ly emes. Osyndaı jaǵdaılardy olar da óz múddelerine paıdala­nýy múmkin. Alaıda, memleketimiz ýshyqqan máseleni zań júzinde rettep, anyq-qanyǵyn tekserip, strategııalyq damý josparymyz boıynsha turaq­ty­lyq­ty munan bylaıǵy jerde de saq­taýǵa umtylatyn bolady. Nurlan SEIDIN,  QR Prezıdenti janyndaǵy Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń áleýmettik saıası zertteý bóliminiń meńgerýshisi.

Bassyzdyqqa bátýa júrmeıdi

Biz, qazaq halqy, eshkimdi jaý kórmegen, bir-birimizge degen ystyq yqylasymyz bólek baýyrmal halyqpyz. Bizdiń qonaqjaı qusha­ǵymyzda qanshama halyqtardyń pana tap­qa­nyn álem biledi. 140-tan astam ult pen ulys­tardyń basyn qosqan elimizde tynyshtyq pen birliktiń, tatýlyq pen turaqtylyqtyń saq­tal­­ǵany biz úshin úlken qýanysh. Egemen elimiz táýelsizdik alǵan 20 jyl ishinde qanshama tabystarǵa jetkenin álem moıyndap otyr. Osy jyldarda elimiz ekonomıkalyq-áleý­mettik damýymen álemdi tańǵaldyrdy. Burynǵy Ke­ńes Odaǵy elderiniń ishinde birinshi bolyp naryqtyq qatynastarǵa kóshken jáne óz ekonomıkalyq damý baǵyttaryn aıqyndaǵan el retinde tanyldy. Bul keıbireýlerge unamaýy da múmkin. Keshegi Jańaózendegi qaıǵyly oqıǵa órkenıetti 50 el qataryna qosylýǵa umtylǵan Qazaqstannyń bedeline nuqsan keltiretin jaǵdaı. Muny keıbir jaǵymsyz toptardyń aramyzǵa iritki salýǵa baǵyttalǵan qadamy dep baǵalaý kerek. Bizdiń turmysymyzda da, áleýmet­tik damýymyzda da ilgerileý bar ekenin búkil álem moıyndap otyr. Soǵan qaramastan keritartpa kúsh­ter­diń osynshalyqty baıbalam salýy búgingi ómirlik qaǵıdattarymyzben syıysa bermeıdi. Jeke bastyń, bolmasa belgili bir toptyń egemen elimizdegi ekono­mıkalyq jáne áleýmettik damýymyzdaǵy ilgerileýshilikke selkem túsiretin keıbir qylyqtary qazaqstan­dyq­tardy ashyndyrady. Olar elimizdegi táýelsizdik jyl­daryndaǵy órkendeý men ilgerileýdi joqqa shy­ǵarǵysy keledi. Men kóp jyldar joǵary oqý oryndarynda qyzmet etken azamat retinde Jańaózendegi qaıǵyly oqıǵaǵa sebepshilerdi aıyptaımyn. Áleýmettik-tur­­­mys­­tyq máselelerdi bulaı beıbastaqtyqpen sheshýge bolmaıdy. Ár nárseniń ózindik orny bar. Onyń ústine bizdiń nebári 20 jyl tolǵan táýelsiz memleketimizdiń órkenıetti elder qataryna qosylýyna tek qana bizder – qazaq­­standyqtar sebepshi ekenimizdi umyt­paýy­myz kerek. Búkil elimiz Táýelsizdiktiń 20 jyl­dyǵy sııaqty tańǵajaıyp merekeni bastan ótkizip jatqanynda osynshalyqty oqı­ǵaǵa uıytqy bolǵandardy eshqandaı da aq­taı almaıtynymyz shyndyq. Áleýmettik ózekti máse­­lelerdi sheshýdiń san taraý joly bar. Mundaı qaıǵy­ly oqıǵaǵa soqtyrǵan, beleń aldyrǵan jáıt­ter­diń artynda kimder turǵanyn tıisti oryndar anyqtaı jatar. Desek te, elimizdiń ár túkpirinen kórinip qalyp júrgen osyndaı jaǵdaılarmen jalpy jurt bolyp kúrespesek, qateri kóbeıe beretini shyndyq. Son­dyq­tan otbasyndaǵy tárbıe men ortamyzdaǵy qarym-qa­tynasty qoǵam múddesine baǵyttaý kerek. Táýel­sizdiktiń 20 jylynda jetken jetistikterimizge syrt kóz qýanyp jatqanda elimizde osyndaı oqıǵalardyń etek alýy janyńdy qınaıdy. Osylaısha jeke bastyń máselesin sheshý múmkin bolǵan emes. Bireýge qııanat jasap, óz máseleńdi sheshý eshqashanda jaqsylyqqa aparmaıdy. Sondyqtan jańaózendik aǵaıyndarǵa sabyrǵa kelińizder, ózekti máseleni órkenıetti jolmen sheshýge umtylyńyzdar dep aıtqym keledi. «Ashý – dushpan, aqyl – dos» degen qaǵıdany basshylyqqa alyp, sabalaryńyzǵa túsińizder degen oı aıtamyn. Altaı TAIJANOV,  fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor. Aqtóbe.

 Tártipke bas ıgen qul bolmaıdy

Memleketimizdiń mereı­li merekesi tusynda Ja­­ńa­ózen qalasynan ja­ma­natty habar jetip jatyr. Táýelsizdik atty qasıetti uǵymdy ardaqtaıtyn, Azat­tyq atty aldaspan túsi­nikti ulyqtaıtyn sátte ja­ńaózendik keıbir aǵaı­yn­nyń «búırekten sıraq shy­ǵarǵany» janymyzǵa shanshýdaı-aq batyp otyr. Bul eldikke jatpaıtyn tirlik boldy. Qa­zaq torqaly toıdyń ústinde barlyq ókpe-renishin umytyp, qushaqtaryn aıqara ashyp, «ulystyń uly kúni ǵoı» dep tatýlasyp jatatyn. Qaı qyrsyqtyń shalǵanyn qaıdan bileıik, osy joly bári kerisinshe oryn alyp tur. Qazaqshylyqqa jatpaı­tyn úrdisti kórip otyrmyz. Teledıdardan kórdik, jigitter qarsy kelgenniń bárin jaıpap bara­dy. Táýelsizdikke táý etken eldiń taýyn shaqty. El bolyp toılap jat­qan egemendiktiń merekesin berekesiz etti. Ony aıtasyz, adam­dar­dyń qany tógildi. On adam o dú­­nıe­lik boldy degendi aı­typ jatyr. Ne úshin? Osy­dan 25 jyl buryn Al­­­­­matydaǵy Brejnev ala­ńyn­da qan tógilgen edi. Biraq ol kezde azattyq ańsaǵan jas­tardyń aldynda maqsa­ty bolatyn. Olar sol maqsattyń jo­lynda janyn pıda etti. Al Ja­ńa­­­ózendegi ne maq­sat? Belgisiz. Belgilisi – jazyqsyz adamdar opat boldy. Jańaózen qalasyndaǵy 46 ny­san basbuzarlardan zardap shegipti. О́zi shaǵyn qala edi. 46 nysan de­genińiz, qalanyń basym bóligi zardap shekti degen sóz. Qalanyń orta­syndaǵy qo­naq úı órtenipti. Ákim­dik ǵıma­raty da basbuzarlardyń na­zaryna iligipti. Quqyq qorǵaý qyz­metkerlerine shabýyl jasaldy deıdi. Estigen el jaǵasyn ustap otyr. Qazaqstan jal­py álemge beıbit, birligi jarasqan el retinde tanylǵan. Ol dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma. Qazaq hal­qy da tý­mysynan qaq-soqpen jumy­sy joq, kórshi-qolańymen tatý-tátti ǵumyr keshetin halyq. «Alys­taǵy aǵaı­yn­nan janyńdaǵy kór­shiń ar­tyq» deıtin qazaq naqaqtan-naqaq eshkim­niń basyn jaryp, kózin shy­­ǵar­­maı­dy. Jańaózende jazyq­syz adam­dardyń qany tó­gildi. Qazaq­shy­­­lyq­qa jat­paıtyn quby­­­lys dep otyr­ǵanymyz da osy. Jalpaq jurt muny «munaıshylardyń áreke­ti» dep jatyr. Solaı bol­ǵan kúnniń ózinde munaı­shy­­lar dál bulaısha eldiń kóńilin muńaıtpaýy kerek edi. Narazylyqtyń baryn bilemiz. Degenmen, úsh aı boıyna jumysqa barm­a­ǵan adam Eńbek kodeksi boı­ynsha jazaǵa tartylyp, jumystan shyǵa­ry­latynyn olar da biletin edi ǵoı. Sondyqtan olardyń osylaı bú­­lik shyǵaratyn reti joq-tyn. Keı­bi­reý­ler Jańaózendegi búlikke din ókil­deriniń qatysy baryn da aı­typ qa­lyp jatyr. Áıteýir, el ish­inde áńgi­me kóp. Onyń aq-qa­ra­syn aıy­ryp, kimniń uıymdas­ty­ryp, qandaı jaz­a­ǵa tartylatynyn qu­qyq qorǵaý qyz­metkerleri anyqtaıdy. Bizdińshe, aırandaı uıyǵan qa­zaq jurtynyń aýyzbirligi áldekim­derdi maı jutqandaı mazalaıtyn sekildi. Sondyqtan Táýelsizdiktiń torqaly toıynyń qarsańynda el arasyna iritki salyp, halyqty ar­an­datyp, berekemizdi qashyrǵysy kelgendeı áser beredi. Dál Táý­elsizdik kúni osyndaı jaǵdaıdyń oryn alýy bizdi joǵarydaǵydaı oı­laýǵa májbúr etedi. Sonan soń sherýdi qanǵa ulas­­tyr­maı, tynysh, beıbit túrde de ótki­zý­ge bolatyn edi ǵoı. Biraq olar aran­datýshylyq áreketke bardy. Munyń bári beker emes. Onyń artynda Qa­zaqstannyń jetistigine kóz alartqan qyzǵa­nysh­tyń taby baıqalady. Bárinen buryn jazyqsyz adam­dar­dyń japa shekkeni qınaıdy. «Bas ja­­­rylsa, bórik ishinde» deıtindeı emes. Kináliler jazasyn tar­­týy kerek. Al jalpy qazaq jur­ty mundaı arandatý áreketterge asa saqtyqpen qaraǵany durys. О́ıt­ke­ni, tarazy ba­­synda bizdiń táýelsiz­di­gimiz ben tutastyǵymyz tur. Ba­tyr Baýyr­­­­jan Momyshuly «Tár­­­­­­tip­­­s­iz el, tár­­­­tipke bas ıgen qul bol­­­­­­maı­dy», degen. Sondyqtan bar­­­­­­­ly­ǵymyz eli­mizdiń zańyna baǵynaıyq. Ernııaz BAIBOSYNOV, quqyq qorǵaý salasynyń ardageri. Qyzylorda.