Oı eleginen ótkizsek, áli bizdiń qoǵamymyzda oryndy-orynsyz sán-saltanat jetip-artylady. Rý-rýǵa bólinip alyp, jyl saıyn as berý, at shaptyrý kóp aımaqta úırenshikti dástúrge aınaldy. Ata-babalarymyzdyń tarıhyn zertteý, ult batyrlaryn eske alý, arýaqtarǵa as berý, óńirdiń belgili tulǵalaryna, batyrlaryna eskertkish pen kúmbez-belgi ornatý, bilgenimizdi qaǵazǵa túsirý, olardyń esimderin keler urpaqqa jetkizý kerek te shyǵar. Biraq bul tym sheginen shyǵyp, básekege aınalyp ketpeýin umytpaýymyz kerek sııaqty.
О́tken kúnderdiń birinde Aqtóbe óńiriniń dinı basqarmasy oblys kólemindegi ımamdardyń basyn qosyp, qaıtys bolǵan adamnyń qonaqasy sadaqasyn yqshamdap ótkizýge, ysyrapqa jol bermeı, ólikti sońǵy saparǵa shyǵaryp salý kezinde tóbe basynda aqsha, shaı taratpaýǵa úndeý tastady. Bul óte quptarlyq usynys búginde óz nátıjesin berip, kópshilikten qoldaý taýypty. Sol úndeý elimizdiń búkil aımaqtarynda qaperge alynyp, iske asqanyn qalar edik. Shyndyq qoı, tek qazaq qandastarymyzdyń ortasynda ǵana osyndaı ysyrapshyldyq, asta-tók keńinen etek alyp barady. Tipti, jarysqa túskendeı, birinen-biri asyp túskisi keledi. Kim ekenin kópshilikke kórsetip qalǵysy kelgendeı.
Aıtyńyzshy, qatar tirshilik etip jatqan etnotoptarda (ózbek, dúngen, uıǵyr jáne taǵy basqalar) kisisi qaza bolǵan otbasynda úsh kúnge deıin qazan kóterilip, as pisirilmeıdi. Qonaqasy degen olarda múldem joq. Syrttan kelgen jekjat-jamaǵattarǵa kórshileri men týystary úılerine shaqyryp, as-sý beredi. Al bizde qaza bolǵan úıdiń aýyrtpalyǵyn bólisýdiń, ýaıymyn kóterýdiń ornyna olardyń jaqyndaryn álek-sarsańǵa salyp, jylqy soıǵyzyp, qazan-qazan as pisirtip, bazarǵa júgirtip, ústel qaıysqan kóldeı-kóldeı dastarqan jaıdyryp, azannan keshke deıin kóńil aıtyp kelgenderge as-shaı berýge májbúr etemiz. Bir bólmede qaza bolǵan kisilerdiń jaqyndary jany kúızelip jylap-syqtap otyrsa, ekinshi bólmede nemese aýlada qoıylǵan shatyr astynda áńgimeni góıitip, ara-arasynda ázil-qaljyńmen qaǵysyp, sylq-sylq kúlip, as jep, ystyq sorpa men shaıǵa shyp-shyp terlep otyrǵan jandardy kórip júregiń muzdaıdy. «Bireýge jan qaıǵy, bireýge mal qaıǵy» degendeı, sońǵy jyldary qalyptasa bastaǵan osy jaǵymsyz dástúr oryndy ma? Bizden basqa qaı halyqta osyndaı ádet-ǵuryp bar?
Endi qaza bolǵan úıdiń músheleri uıymdastyratyn qonaqasyǵa keleıik. «Qonaqasy» degen sózdiń ózi aıtyp turǵan joq pa, ol kimge arnalǵanyn. Bul – alys jerden, syrttan kóńil aıtyp, jerleýge, ómirden ótken jaqyn adamǵa topyraq salý úshin kelgen qonaqtarǵa, jekjat-jamaǵatqa beriletin as. Ertede solaı bolyp qalyptasqan bolatyn. Al qazir biz ony úlken toı dárejesine kóterip jiberdik. Meıramhanaǵa oryndy-orynsyz 300-500 adam qaza bolǵan úıdiń esebinen mol dastarqan basyna jıylyp, toıǵanymyzsha as iship, et jep, qymyz-shubat iship, alma-órik jep, shaımen sýsynymyzdy qandyramyz. Sonda kim bolǵanymyz? Muny qandaı qasıet dep qabyldaýymyz kerek?
Qazaq dástúrinde joq beısenbilik berý, júzdik ótkizý sońǵy jyldary ómirimizge engeni ras. Bul da bekershilik, Quranda jáne basqa da dinı kitaptarda joq jańa dástúr. О́mirden ozǵan adamǵa Quran oqytý kez kelgen ýaqytta bola beredi emes pe? Nege apta saıyn mal soıyp, qazan kóterýdi jalpy halyqqa mindetteýimiz kerek?
Ár aımaqta dinı basqarmalar, bas ımamdar, jergilikti meshit qyzmetkerleri bar. Olar nege osy máselelerge kóńil aýdarmaıdy? Olardyń árqaısysy jergilikti halyqqa talap-tilekterdi jetkizip, teris, kereksiz dástúrlerden tazartyp otyrsa nesi artyq? Bul kópten beri birazymyzdy tolǵandyryp júrgen oı bolatyn. Der kezinde kóterilgen oılasýdy barymyzsha qoldaımyz.
Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý» atty baǵdarlamalyq oıly maqalasynda da «Qanymyzǵa sińgen kóptegen daǵdylar men taptaýryn bolǵan qasań qaǵıdalardy ózgertpeıinshe, bizdiń tolyqqandy jańǵyrýymyz múmkin emes», dep kórsetilgen emes pe. Endeshe, elimizdiń jańa tarıhı kezeńge aıaq basqanyn uǵyp, ony alǵa alyp barý úshin rýhanı bolmysty barynsha myqty etip qalyptastyryp, ulttyq sana men rýhty ár oıly azamattyń boıyna sińirsek qana iske asatynyna qosylasyń. Aıaqtan shalatyn kereǵar pıǵyldan, kereksiz salt-dástúrden arylǵany jón.
* * *
Qysqasy, myna beımaza dúnıede oı talqyǵa salatyn kóleńkeli tustarymyz joq emes. Bul kúnderi kópshilik arasynda «Rýhanı jańǵyrý» máselesi qyzý talqylanyp, kóp másele qaıta qaralyp, qoldaý tabýda. Joǵaryda aıtylǵan jaıttar da eldiń qaperinde bolyp, oryndy sheshimin tapsa artyq bolmas edi. Buǵan dinı qyzmetkerlerimiz de óz pikirlerin qosqany jón. Endigi áńgime solarda!..
Saǵyndyq ORDABEKOV,
medısına ǵylymdarynyń doktory, professor
TARAZ
