«Myńsheıit» minájaty

«Jer-sýdyń aty – tarıhtyń haty» deıtin qanatty sózdiń ta­ǵy­lymy zor. Demek, jumyr jer óz tósin meken etken ulttar men ulystardyń, rýlardyń ǵumyr shejiresin tósine jaza beretin máńgilik kitap sııaqty. Árkimniń-aq týǵan jerdi kıeli, qasıetti sanap, perzenttik mahabbatpen súıetindigi sodan bolar. Máse­leniń máni týǵan topyraqtyń qa­sıe­tine saısa kerek. Oıly kóz, oıaý júrekpen úńiler bolsaq, basyp júrgenimiz jaı ǵana topyraq emes, ǵasyrlar boıy qattalǵan ata-babanyń es­teligi sııaq­ty.

Qazaq eliniń keń baıtaǵynda myń­daǵan endogendik baıyrǵy toponımder qalyptasqan. О́ki­nish­ke qaraı, solardyń belgili bir bóligi ǵana hatqa túsken, kartalarda kórsetilgen. Resmı basylymdarda tańbalanbaǵan, birte-birte umytylyp bara jatqan ataýlardyń qansha ekendigi bir Jaratqannan basqaǵa málim emes.

HIH ǵasyrda ómir súrgen orys­tyń belgili geografy N.I.Nadejdın: «Toponımıka de­ge­­­nimiz – jerdiń tili, jer – geo­­grafııalyq ataýlar arqyly adam­zattyń tarıhy jasalynatyn kitap» dese, kemeńger jazýshy Muhtar Áýezov: «Bizdiń qazaq jer atyn, taý atyn ámanda sol ortanyń syr-sıpatyna qaraı qoıa biletin jurt. Qaıda, qandaı bir elge barsań da jer, sý, japan túzde kezdesken kishkene bulaq atynyń ózinde qanshama mán-maǵyna, sheshilmegen qupııa syr jatady» dep toponımıka ǵylymy týraly qundy pikirler aıtqan.

Sol endonımder (halyqtyń óz jerine óz tilinde qoıǵan aty)­ qatarynda Uly Táńirdiń nesi­besimen qut daryp, túrki jurty uıysqan Alataýdyń baýraıynda, aryndy Saıramsý ózeniniń bo­ıynda tarıh syryn ishine búkken qasıetti Myńsheıit qorymy (molalar tizbegi) jatyr. Bul jerdiń ashylmaǵan syry, aıtylmaǵan jyry kóp.

Tóle bı aýdanyndaǵy bul óńir­­diń árbir saı-salasynyń boıy tunyp turǵan tarıh. Aýyl aty Qarasora (búginde Keńesaryq), ózender Saıramsý men Qasqasý. Taýdaǵy jaılaý qonystar men ań­ǵar-shatqaldardyń ataýlary – Uly jurt, Kishi jurt, Qan­taý, Aqtaý, Paıǵambar shyńy, Qo­ńyr­tóbe, Ularly, Qyryqqyz, Áý­lıe úńgir, Aıtas, Myńjylqy... osylaı tizilip kete beredi, kete beredi. Qazaq qashanda jerge sebep-saldarsyz at qoımaǵan. Ár ataý­dy sol jerde ótken oqı­ǵa­lar­ǵa baılanysty, bolmasa beder-sıpatyna qarap dál ári naq­ty da ádemi at qoıǵan. Barlyq ataý­lardyń ańyzben ushtasatyn áńgimeleri bar. Sonyń biri osy tarıhy jumbaq Myńsheıit.

Alla men Paıǵambarǵa sheksiz sensek te, keıde sol Paıǵambar ne­gizin qalaǵan Islam dini óz ýaqytynda bizdiń eldegi keıbir jerlerde kúshpen endirilgenin tarıh syr etip shertedi. Myńsheıit sonyń kýási. Ol týraly kónekóz áńgime, qulaqtan qulaqqa jetken baǵzy ańyz bylaı deıdi: VIII-IH ǵasyrlarda arab halıfaty Orta Azııaǵa Islam dinin taratý úshin joryqqa shyqqany belgili. Olar osy Saıram aımaǵyna kelgende, mundaǵy kók Táńirge jalbarynatyn jergilikti túrkilerdiń zor qarsylyǵyna tap bolady. Alataý baýyrynyń jazyq tósi de, jaıpańdaý kelgen taý shatqaldarynyń etegi de qandy maıdan dalasyna aınalady. Biraq kúshi basym arab áskerleri birtutas birikpegen túrki ja­ýyn­gerlerinen ústem túsedi. Amal­dary taýsylǵan túrkiler arabtardyń osal tutastaryn izdeýge kirisedi. Olardan qalaıda kek alýdy oılaǵan bir top túrki sarbazdary olardyń ishinen qalaıda syr tartýdy josparlaıdy. Oılary iske asyp, jaýdyń jandy jerlerin biledi. Iаǵnı Allaǵa bas ıetin arabtar kúnde bes ret namazǵa jyǵylady eken. Namaz kezinde olar qarýlaryn qaldyryp, attaryn qosaqtap ne­mese baılap sapqa tizilip, qu­bylaǵa qarap jyǵylyp turady eken. Musylmandardyń osyndaı sátterin oń paıdalaný ora­ıyn­daǵy oılaryn sarbazdar Túr­ki qolbasshysyna jetkizedi. Kún­derdiń kúninde Saıramsý ańǵarynda ózen jaǵasynda namazǵa (besin bolý kerek) tur­ǵan arab áskerine osy sátti ańdyǵan myńdaǵan túrkiler eki jaqtan lap qoıady. «Barlyǵy da Allanyń pármenimen bolady» dep sanaıtyn musylmandar namazdy buzýdy da úlken kúná qataryna qosqan. Biraq jan berý ońaı ma, ózen jaǵasy qyrǵynǵa aınalyp, Saıramsý ózeni qanqyzyl túske boıalǵan eken. Bes qarýy saı, úlken daıyndyqpen kelgen túrkiler arabtardy shashaý shyǵarmaı qyryp salady. Qandy maıdan dalasynan sanaýly adam qashyp qutylǵan eken deıdi bizge jetken qarııa sóz. Maı­dan dalasyndaǵy arpalysta myń­daǵan túrkiler men arabtar sheıit ketedi. Soǵys tynshyǵan soń eki-úsh kúnnen soń adamdar ólik­terdi súırelep osy betkeıge jerlegen eken. Sodan beri bul jer Myńsheıit atalady. Munyń «Myń» degeni myń adamdy bildirse, «sheıit» sózi din jolynda qurban bolǵan degen uǵymdy aıǵaqtaıdy.

Bul kúnderi ol mazaratty ám­be jurt áýlıeli jer dep syıynady, basyna zııarat etedi, quran-duǵa oqytady, qurbandyq shalady. ...Kezinde qyrǵyn soǵystar bolsa da báribir túrkiler Islam di­nin qabyldaǵany haq.

Al tarıhshy, professor Sábıt Joldasov (marqum bol­ǵan) «Birliktiń basy bolǵan Or­dabasy» atty kitabynda «Myń­­sheıit» mazarynyń tarıhyn joń­­­ǵar shapqynshylyǵyna baılanys­tyrady. Dálirek aıtqanda, «qa­zaq­tar namazǵa bas qoıǵanda bir qazaq áıeliniń satqyndyǵy sal­darynan qalmaqtar shabýyl­ jasap qazaqtardy qyryp tastapty». Aǵamyz úlken qatelikke jol bergen. Osy kezge deıin san tarıhty aqtaryp, qazaq áıe­li Otanyna satqyndyq ja­sap­ty degendi oqyǵan da, kór­­gen de emespiz. Biraq bul maza­ratqa jońǵarlarmen bolǵan shaı­qastarda qaza tapqandar da qo­ıylǵanyna daý joq. Oǵan mynadaı dáıekti de keltire keteıik. Aby­laı han urpaqtary bolyp keletin Seıdazym, Seıdaly Turǵymbaev degen qarııalar bu­dan on shaqty jyl buryn bizge jolyǵyp, qyzyqty áńgimeler shertken bolatyn. Sonda olar jyl saıyn « Myńsheıitke» baryp duǵa oqıtyndaryn, onda Abylaı hannyń ákesi Ýálı men anasy Aıǵanymnyń jatqanyn aıtatyn. Atalardan aýyz­sha tarıh arqyly jetken bul áńgimede de shyndyqtyń bolýy yqtımal. Bizdiń baba, ájelerimiz de osynda jatyr.

1960 jyldary ańyzdyń anyq-qanyǵyn bilgisi kelgender molany ashqanda kezdeısoqtyq pa, álde bári de solaı ma, áıteýir eki ma­zardan basy bólek jatqan eki jaýyngerdiń qańqa súıegi shyqqan. Ekeýiniń janynda da tot basqan qarý-jaraqtary bar, kıimderi kúl bolyp úgitilgen. Olardyń qalaı kómilgeni jónin­de de ańyzdar ártúrli aıtylady.

Myńsheıit oqıǵasynyń ańyz emes, shynaıy shyndyqpen astar­lasyp jatqanyn orta ǵasyr­lyq shyǵarmalar men aty áli kóp­shilikke málim emes bıik ilim ıesi, ǵulama Bekasyl Bıbo­latulynyń «Juldyznama» at­ty shyǵarmasynan ańǵardyq. Arab qolbasshysy Kýtáıb ıbn Mýs­lım áskeri Qazaqstannyń ońtústigine 714 jyly, ıaǵnı VIII ǵasyrda kiredi. Osy kezde Maýrenahrdaǵy baýyrlastaryna únemi qol ushyn berip otyratyn Túrkesh qaǵanaty Orta Azııadaǵy arabtardyń jaýlap alǵan jerlerine úlken qaýip tóndirdi. Sebebi olar Shash (Tashkent) pen Ferǵananyń, Samarqand pen Buharanyń avtohondy turǵyndaryn qoldaý úshin ásker jiberip otyrdy. Ispıdjabta (Saıram) joǵarǵy túrkeshterdiń qolbasshysy Ábý Myrzaqym (Súzegen) qaǵan arab basqynshylyǵyna sátti toıtarys berdi. Mine, osy tusta Myń­sheıittegi oqıǵa oryn alǵan bolatyn. Ábý Myrzaqym sarbazdary arab áskerlerin tas-talqan etken edi. Al bul oqıǵany estigen arab, parsy jazbagerleri Myńsheıitti tikeleı atamaǵanymen, Ispıdjab óńirine qarasty bolǵandyqtan sol ataýmen oqıǵa barysyn jet­kizgen. 737 jyly túrkesh atty áskeriniń kómegimen Orta Azııa jerleri basqynshylardan tazartylǵan. Biraq taqqa talas barysynda Súzegenniń óltirilýi Túrkesh memleketin álsiretti, sol sebepti arabtyń aımaq bastyǵy Nasyr ıbn Seııar osy jyldan bastap Orta Azııadaǵy arab bıligin qalpyna keltire bastady. О́zbekstan ǵalymy B.Ǵafýrov ta óz eńbeginde oqıǵa barysyn naq­ty sıpattaıdy. «714 jyly Kýtáıb Shashqa qaıta shabýyl jasap, shahardy óz ordasyna aınaldyrdy, sodan Ispıdjab baǵytynda joryqqa attandy» deıdi. Bul baıandaýlar Myńsheıit oqıǵasynyń ańyz emes, aqıqat ekendigine kóz jetkizedi.

Myńsheıittiń qasıetti meken bol­ǵandyǵyn Bekasyl Bı­bolatulynyń «Juldyznama» kitabynyń Ispınjab duǵasynan tabamyz. Onda bylaı dep nurly sózdermen jetkizedi. «Meıirimdi de raqymshyl Allanyń atymen (bastaımyn). Al Jafardyń uly Mansur (Alla odan rıza bolsyn!), Abdýlla Múbarak Hammadannyń (Alla odan rıza bolsyn!) uly Saýd (Alla odan rıza bolsyn!) edi» Mine, osylardyń rıýaıat etýinshe, olar áziret Muhammed Paıǵambardyń (Allanyń oǵan salaýaty men sálemi bolsyn!) múbárak aýyzdarynan estipti: «Kún­shyǵysta bir meken bar, ol meken peıishtiń shyraǵy eken. Ol meken – shyǵystyń jaýhary. Ol Ydyrys (Allanyń oǵan sálemi bolsyn!) Paıǵambar kelip zııarat etken jer. Taǵy bir rıýaıatta «Kúnshyǵarda bir meken bar, ol meken peıishtiń shyraǵy eken. Onda bir nur bar, ol peıishtiń nury, Alla taǵala muny artyq jaratypty (Nurly meken Qazyǵurtty on segiz myń ǵalamnan artyq etip, ahret kúni osy beıishtiń shyraǵy adamzat balasyn tozaq otynan qutqaratynyn jáne beıishke baratyn týra jol kórsetetinin Muhammed (s.a.s.) sáýegeıli habary arqyly jetkizgen – avtorlar).

Oǵan qosa Ispıdjab – on eki myń asyl kisiler shahıd bolǵan jer. Ol eki ýálıaattyń ortasynda ornalasqan. («Nurly – meken» eki eldiń Qazaqstan men О́zbek­stanyń aralyǵynda – professor B.Artyqalıevtyń túsiniktemesi). Kúnshyǵys baǵy­tyndaǵy meken – Kasan delingen. Al Qybyla tara­bynda Tashkent qalasy or­nalasqan. Qaısy kisi ol mekenge baryp, yqylaspen ol jerde eki rá­kat namaz oqy­sa, jetpis myń rá­kat namaz oqyǵandaı saýap alady eken.

Taǵy bir rıýaıattarda aıtýynsha, ol jerde on eki myń asyl kisiler shahıd bolyp, Alla raqymetine bólengen eken. Sonda kápirler tarapynan jeti myń ásker shyǵyn bolyp, jandary tozaqqa ketipti. Mine, bul rıýaıat­tarda qansha adamnyń shahıd bolǵanyna deıin anyqtap, aıqyn hadıs nusqada búgingi bizderge jetkizip otyr. Qasıetti sol Nur­­ly mekenniń qaı tarapta or­nalasqanyn da osy qundy jazbadan bilemiz. Paıǵambarymyz óz kezeńinde sáýegeılikpen bola­shaqta Tashkent degen qalanyń bolatynyn aıtyp ketken ǵoı. Ǵajap! ­Buǵan qalaı tańǵalmassyń.

Iá, tize bersek, tereńirek ta­nys­tyrar mundaı kıeli oryn­dar bul aımaqta óte kóp. Paı­ǵambarymyzdyń lebizine ilin­gen qasıetti mekendi qas­ter­lep jańǵyrtýymyz kerek. Ony Elbasymyzdyń usynǵan «Qa­zaqstannyń kıeli jerler geografııasy» jobasyna engizip, zertteýler júrgizip, tanystyra bilsek, mundaı muǵjızaǵa álem tamsanyp qyzyǵady. Bul ólkeni tabıǵı-tarıhı týrızm­nyń besigine aınaldyrýǵa múm­kindikter mol. Bizdiń elimizde Kom­mýnıstik partııa tusynda áýlıe-mazarlar qaraýsyz, kútýsiz, aıaqasty bolyp jatty. Alaıda Máskeý «Zolotoe kolso» atty qasıetti mekenderdi jańǵyrtyp, búgingi Reseıdiń týrıstik ındýs­trııasynyń ıdeıalyq tuǵy­ryn qalyptastyrdy.

Osynaý kezeńde áreket etip, mazaratty qorshatyp, qorǵaýǵa alyp, basyna kishkene bolsa da tam salyp, shyraqshy qoıyp, bir Allaǵa syıynyp, ólsheýsiz eńbek etken Poshataı Bıshymyruly syndy altynnyń synyǵy myna ómirden 100-ge jaqyndap baz keshti. Keıinirek onda meshit salyp, atanyń isin jalǵastyrǵan uzynaryqtyq Molbergen Ja­mal­bekov qarııaǵa da búgingi urpaqtyń alǵystan basqa aıtary joq. Qazir áýlıeniń basynda 85 jastaǵy Shymkentbaı aqsaqal shyraqshylyq qyzmet atqarýda. Onyń aıanmen musylmandyqty qabyldaǵan orys áıeli Darıǵa uzaq jyldar osynda shyraqshy bolyp, boıyndaǵy Alla bergen qasıetin elge tanyta bildi.

Kıeli oryndarmen tanysý eldik beınemizdiń káýsar bulaǵy. Sondyqtan Myńsheıit sııaqty qasıetti tarıhı oryndardy qasterleýdi, ózimizde ǵana emes, shetelderge áıgileýdi bir sát te nazardan tys qaldyrmaý kerek dep sanaımyz. Qazir biz Tóle bı óńirindegi jer ataýlaryna qatysty ápsana-ańyzdardy tarıhı derekter negizinde zerdeleýdi qolǵa alyp, san alýan materıaldardy júıeleýdemiz. Osynaý jer ataýlaryna qatysty oı bólisetin, tyń málimetter jetkizetin azamattar bolsa tildesip, syrlasýǵa daıynbyz. Qoryta aıtqanda, Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Týrızm basqarmasy biz kóterip otyrǵan máselege erekshe nazar aýdaryp, ólkelik eskertkishterdi týrızm klasteriniń «Rýhanı jań­ǵyrý» joba-josparyna kir­gizip, jumystardy birlese jan­dandyrsa nur ústine nur bolar edi.

Muhıthan ÚMBETULY,

«Qazaqtaný» ǵylymı-zertteý

ortalyǵynyń  dırektory,

Qanatbek POShATAIULY,

ólketanýshy,

Aqbópe POShATAEVA,

tarıhshy

ShYMKENT