Biryńǵaı tirkeýshi: retke keltirý jáne júıeleý

ULTTYQ BANK HABARLAIDY, TÚSINIKTEME BEREDI, TÚSINDIREDI

Baǵaly qaǵazdardy ustaýshylar tizilimderiniń júıesin saqtaý, sondaı-aq baǵaly qaǵazdardy ustaýshylardyń quqyqtaryn jáne olarǵa tıesili baǵa­ly qaǵazdar týraly aqparatty qorǵaý ony júrgizý jónindegi qyzmettiń asa mańyzdy mindeti bolyp tabylady. Bizdiń oıymyzsha, Biryńǵaı tirkeýshi júıesin qurý osy mindetterdi iske asyrýǵa yqpal etetin bolady. 2008 jyly «QR keıbir zańnamalyq aktilerine qarjy júıesiniń turaqty­lyǵy máseleleri boıynsha ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jobasyn bastapqy ázirleý kezeńinde 2010 jylǵa deıin kezeń-kezeńimen ba­ǵa­ly qaǵazdardy ustaýshylar tizilim­de­ri­niń júıesin júrgizý jónindegi qyz­metti bir ǵana uıymnyń júzege asy­rýyna kóshý jóninde usynys berildi, ıaǵnı Biryńǵaı tirkeýshi týraly másele kóterildi. Máseleni memlekettik organdarmen jáne qarjy nary­ǵy­na qatysýshylarmen talqylaý bary­syn­da bul talapty belgileýdiń ornyna baǵaly qaǵazdar boıynsha quqyqtardy esepke alýdyń, sondaı-aq olar boıyn­sha menshik quqyqtarynyń ótýin esepke alýdyń biryńǵaı bazasyn qurý usynyldy. Osy maqsattarmen jeke shottardyń biryńǵaı júıesin qurý usynyldy, ony júrgizý Ortalyq depozıtarııge júkteldi. Búgingi kúni Ortalyq depozıtarıı júrgizýin tirkeýshiler júzege asyra­tyn baǵaly qaǵazdar ustaýshylar tizi­limderiniń júıelerindegi barlyq aq­pa­ratty kórsetetin jeke shottardyń biryńǵaı júıesin (budan ári – JShBJ) tolyq qalyptastyrdy. 2010 jylǵy 1 qańtardan bastap baǵaly qa­ǵazdardy ustaýshylar tizilimderiniń júıelerinde tirkeletin barlyq mámi­le­ler Ortalyq depozıtarııdiń JShBJ-da kórsetiledi. Sonymen qatar bul tetik baǵaly qaǵazdardy ustaýshylar tizilimderiniń júıesin júrgizý jónindegi qyzmetpen baılanysty táýekelderdiń emıtent­ter­diń ózderi úshin de, baǵaly qaǵaz­dardy ustaýshylar úshin de týyndaý múmkindigin tolyq joqqa shyǵarmaı­dy. Ortalyq depozıtarıı tirkeýshi­ler­diń JShBJ-de tirkegen operasııa­la­ryn kórsetý kezinde mámileni tir­keý­ge negiz bolatyn bastapqy qujat­tar­­ǵa qol jetkize almaıdy. Bastapqy qu­jattar Ortalyq depozıtarııge saq­taý­ǵa berilmeıdi, soǵan baılanysty JShBJ-dy júrgizý mámilelerdi zań­­syz tirkeýmen jáne osy mámilelerdi tir­keýge negiz bolǵan qujattardyń jo­ǵa­lýymen baılanysty táýekelderdi óte­meıdi. Odan basqa qazirgi ýaqytta ba­ǵaly qaǵazdar ustaýshylar tizilim­deriniń júıesin quraıtyn qujattar­dyń saqtalýyn qamtamasyz etetin bi­r­yń­ǵaı muraǵat jáne rezervtik orta­lyq joq. Tirkeýshi lısenzııasynyń qoldany­lýy toqtatylǵan ne odan aıyrylǵan jaǵdaıda baǵaly qaǵazdardy ustaý­shy­lar tizilimderiniń júıesin júrgizýge arnalǵan sharttardy buzý jáne baǵaly qaǵazdar ustaýshylar tizilimderiniń júıe­sin jańa tirkeýshige berý úshin emıtentterdi izdeýmen baılanysty pro­­b­lemalar týyndaıdy. Respýblıka zań­namasynyń baǵaly qaǵazdar ustaýshy­lar tizili­mi­niń saqtalýyn qamtamasyz etkeni úshin jaýapkershilikti aıqyn­daı­tyn­dy­ǵyna jáne emıtentterdi olar­­men ýa­qtyly sharttar jasaýǵa mindetteıtindigine qaramastan, emıtentter­diń barlyǵy birdeı jańa tirkeýshini tań­daǵany týraly sheshimin ýaqtyly bere qoımaıdy. Alaıda bul baǵaly qaǵaz­dar ustaýshylar tizilimderiniń júıe­sin quraıtyn qujattardy ýaqy­tyly berýge baǵaly qaǵazdar múmkin­dik bergen bolar edi. Tirkeýshi emıtent shart­tardy buzý jáne barlyq derekterdi jańa tirkeýshige berý jónindegi qajet­ti is-qımyldardy júzege asyr­ma­ı­tyn­dyqtan, tirkeýshiniń qyzmetin toqtatý rásimi sozylyp ketedi. Sonyń salda­rynan bul úderister uzaq ýa­qytqa so­zylyp, baǵaly qaǵazdar us­taýshylar baǵaly qaǵazdar boıynsha óz quqyq­taryn iske asyra almaıdy. Qazirgi ýaqytta lısenzııalardyń qoldanylýyn toqtatý jónindegi is-sha­ralardy on tirkeýshiniń úsheýi júzege asyrady. Bul rette lısenzııalardyń erikti qaıtarylýyna baılanysty emı­tent­termen sharttardy buzý jáne emı­tentterdiń baǵaly qaǵazdar ustaý­shy­lar tizilimderiniń júıesin quraıtyn qujattardy berý jónindegi rásimderdi 2010 jyldyń ortasynan bastap eki tirkeýshi júzege asyryp keledi. Sonymen qatar qarajattyń jetispeýine baılanysty kóptegen tirkeýshiler qyzmettiń kásibı túrin júzege asyrý barysynda paıdalanylatyn óz­de­riniń baǵdarlamalyq-tehnıkalyq qam­tamasyz etýin ýaqtyly jetildirýge jáne jańartýǵa qaýqarsyz bolady. Biraq ol baǵaly qaǵazdarmen mámi­le­lerdi tirkeý rásimin jedeldetýge jáne baǵaly qaǵazdar ustaýshylar tizilim­de­riniń júıesin jetkilikti deńgeıde qor­ǵaýdy qamtamasyz etýge múmkindik berer edi. Respýblıkanyń shalǵaı óńirlerin­de tirkeýshilerdiń qyzmetterin óteý deń­geıiniń tómendigin, olardyń res­pýb­lıkanyń búkil aýmaǵynda menshikti fılıaldar jelisiniń bolmaýyn atap ótken jón, sonyń nátıjesinde baǵaly qaǵazdar emıtentteri men ustaý­shy­la­ry­na qatysty teń emes jaǵdaı tý­yndaıdy. Sonymen birge ýákiletti organ tir­keýshilerdiń baǵdarlamalyq-tehnı­ka­lyq qamtamasyz etýiniń zańnamanyń talaptaryna, onyń ishinde JShBJ-nyń qaǵıdattaryna sáıkestigine reıdtik tekserý júrgizdi. Alynǵan nátı­je­lerge jasalǵan taldaý kóptegen tir­keý­shilerdiń kásibı qyzmetti júzege asyrý barysynda paıdalanylatyn óz­de­riniń baǵdarlamalyq-tehnıkalyq qam­­tamasyz etýmen baılanysty júıe­lik problemalardyń bar ekendigin kór­setti. Atap aıtqanda, esepke alý júıe­sinde operasııalardy júzege asyrý kezinde tirkeýshiler JShBJ qaǵıdat­ta­ryn jáne zańnamanyń talaptaryn tıisinshe saqtaýy qamtamasyz etpeıtini anyqtaldy. Osylaısha, baǵaly qaǵazdar nary­ǵyn­da Biryńǵaı tirkeýshini qurý qa­jettigi jeke tirkeýshilerdiń ýákiletti organ tarapynan tıisti taldanatyn já­ne monıtorıng júrgiziletin qyzme­ti­men qatar júretin ekonomıkalyq, sol sııaqty quqyqtyq táýekelderge baı­lanysty. О́z kezeginde, barlyq emıssııalyq baǵaly qaǵazdardyń ustaýshylary tizi­limderiniń júıesin qalyptastyrý, saq­taý jáne júrgizý jónindegi fýnk­sııa­lardy júzege asyratyn Biryńǵaı tirkeýshini qurý baǵaly qaǵazdarmen jasalatyn mámilelerdi tirkeý rásimin jyldamdatady, sebebi mámileni tirkeý kezinde Ortalyq depozıtarııden JShBJ-da onyń tirkelýin rastaýdy kútýdiń qajeti bolmaıdy. Sondaı-aq Biryńǵaı tirkeýshini qu­rý baǵaly qaǵazdardy ustaýshylar ti­zilimderiniń júıesin quraıtyn qujat­tar­dy bir tirkeýshiden basqa tirkeýshige berý problemasyn sheshedi. Demek, emıtent ár kez jańa tirkeýshini tańdaý týraly sheshim qabyldamaıdy, baǵaly qaǵazdar us­taýshylar emıtenttiń tirkeýshini tań­daý jónindegi sheshimine táýeldi bol­maıdy jáne tıisinshe, ózderine tıesili baǵaly qaǵazdar boıynsha óz qu­qyq­ta­ryn kez kelgen ýaqytta ótkize alady. Sonymen qatar tizilimderiniń júıe­sine qyzmet kórsetetin emıtentterge qatysty formaldy túrde úlestes bo­­lyp tabylmaıtyn (biraq onymen bel­gili bir sharttyq qatynastardaǵy, so­ǵan baılanysty emıtent tirkeýshiniń qyzmetine áser ete alatyn jáne tizilimder júıesinde mámilelerdi tirkeý kezinde óz talaptaryn kúshtep tańa alatyn) «qalta» tirkeýshilerdi qurý múmkindigin boldyrmaıdy. Baǵaly qaǵazdar ustaýshylar tizi­lim­deriniń júıesin júrgizý jónindegi qyzmetti retteýdiń mundaı shemasyn engizý Ortalyq depozıtarııge túsetin keıbir salmaqty azaıtady. Biryńǵaı tirkeýshiniń óz qyzmetin kommersııalyq emes uıym (negizgi maq­saty kiris alý bolyp tabylmaıtyn já­ne alynǵan taza kiristi qatysýshy­lar arasynda bólmeıtin) nysanynda júzege asyratynyn eskere otyryp, onyń qyzmetinen alynatyn kirister kórsetiletin qyzmetterdi odan ári da­mytýǵa, baǵdarlamalyq-tehnıkalyq qam­­ta­masyz etýdi jetildirýge jáne ja­ńar­týǵa baǵyttalatyn bolady. Biryńǵaı tirkeýshiniń baǵaly qa­ǵaz­dar ustaýshylar tizilimderiniń jú­ıe­sin júrgizý jónindegi qyzmeti baǵa­ly qaǵazdar naryǵyndaǵy kásibı qyz­met bolyp tabylady, soǵan oraı ýá­kiletti organ Biryńǵaı tirkeýshi qyz­metiniń qaǵıdattary men erejelerin aıqyndaı otyryp, emıtenttermen já­ne qarjy naryǵynyń basqa qaty­sý­shylarymen ózara is-qımyl tártibin aıqyndaıtyn ishki qujattardy kelise otyryp, onyń jumysyn baqylap, retteı alady. Osylaısha, QR Ulttyq Banki qa­byl­dap otyrǵan is-sharalar baǵaly qa­ǵazdardy ustaýshylar tizilimderiniń júıesin saqtaýdy qamtamasyz etýge, sondaı-aq olardy ustaýshylardyń qu­qyq­taryn jáne olarǵa tıesili baǵaly qaǵazdar týraly aqparatty qorǵaýǵa baǵyttalǵan, bul tutastaı alǵanda, respýblıkanyń baǵaly qaǵazdar nary­ǵyn odan ári damytý úshin mańyzdy bolyp tabylady. –––––––––––––––– RSS        Baǵaly qaǵazdar naryǵyn  damytý maqsatynda. Ulttyq Bank Biryńǵaı tirkeýshi júıesin qurýdy tabandy túrde usynady TW         Biryńǵaı tirkeýshi baǵaly qaǵazdar naryǵyn damytýǵa yqpal etetin bolady Danııar AQYShEV, Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq Banki tóraǵasynyń orynbasary.