Keden odaǵy: sapalyq ózgeris jáne tıimdilik

Búgingi tańda Qyzylorda óńiriniń ekono­mı­kalyq kórsetkishterine taldaý jasasaq, bar­­lyq baǵytta derlik ósý dınamıkasy anyq­talyp otyr. Oblystyń syrtqy saýda aına­ly­my birinshi jartyjyldyqta 711,2 mln. dol­lardy qurady. Bul kórsetkishti 2010 jyldyń birinshi jartyjyldyǵymen salystyrǵanda 167,7 mln. dollarǵa artyq. Iаǵnı, ósim 31 paı­yzdy quraıdy. Eksport kóleminiń ósýine shıki munaı eksportynyń 53, suıytylǵan gaz eks­portynyń 54 paıyzǵa kóterilýi tikeleı áser etkenin atap ótken jón. Osy rette Memleket basshysy «Keden odaǵy shaǵyn jáne orta bızneske tikeleı septigin tıgizedi, ishki jalpy ónimi 2 trln. dollar bolatyn 170 mln. adam­­dyq iri naryq ashylady. Osyndaı naryq­ty tabý, ashý qazirgi tańda kez kelgen bıznes­men­niń armany», ekenin atap kórsetken bolatyn. Qazaqstannyń ındýstrııalyq kartasyna bizdiń oblystan jalpy quny 88,2 mlrd. teńge­ni quraıtyn 27 joba engizildi. Aldaǵy ýaqyt­ta jobalar júzege asýymen qarapaıym h­a­lyq­qa ákeler paıdasy mol bolady. Jańa jumys or­yndary ashylyp, áleýmettik jaǵdaıy sheshiledi, qoǵamǵa jaqsy áserin tıgizip, bola­shaq­qa degen qadam nyq bolady. Bul joba­lar­dyń tıimdiligi sol otandyq ónimder qataryn­da shy­ǵa­rylǵan taǵam, taýar jáne shıkizatty tek ózi­mizdiń elge saýdaǵa shyǵarýmen qatar eksport­qa da jiberýge tolyq múmkindigimiz týady. Taýarly nomenklatýra boıynsha eksport tal­daýy kórsetkendeı Belarýs Respýblıkasyna 6 mln. 8 myń AQSh dollary bolatyn máshıne buıymdary (suıyqtyqqa arnalǵan kótergish­ter) eksporttaldy. Qyzylorda oblysynan Re­seı men Belarýsııaǵa eksport retinde negizinen – azyq-túlik ónimderi (balyq, tuz, kúrish, kókónis, jemis-jıdek) jáne munaı men gaz shyǵarylýda. Júrgizilgen taldaý jumystary ımporttyq taýarlardyń basym kópshiligin oblystyń iri munaı kompanııalary men olarǵa servıstik qyzmet kórsetetin kásiporyndar paıdalanyp otyrǵanyn kórsetýde. (Mysaly: «Torǵaı Petroleým» AQ, «PetroQazaqstan­Qumkólresorsız» AQ, «Saýts oıl» JShS jáne t.b.). Sonymen qatar bizdiń taýarlardyń sapalyǵy joǵary bolǵan jaǵdaıda, shyǵa­ryl­ǵan ónimderdi ári qaraı, ıaǵnı alys shet memleketterine tasymaldanatynyna úmit artýǵa bolady. Import taldaýy kórsetkendeı basqa memleketterden sapaly shyǵarylǵan shıkizat, taǵam nemese basqa da ónimder kelýde. My­saly Belarýs Respýblıkasynan 491,2 mln. AQSh dollary kóleminde ónerkásip salasy­men baılanysty hımııalyq ónim, 3,8 mln. AQSh dollary bolatyn toqyma buıymdary, 1400 mln. AQSh dollary bolatyn metaldar, 244,3 mln. AQSh dollary bolatyn ózge de taýarlar (úı jıhazdary) ımporttalǵan. Keden odaǵy shaǵyn jáne orta bızneske qandaı múmkindikter beretinine toqtalyp óte­lik. Atap aıtqanda, úsh eldiń taýar óndirý­shi­leri men tutynýshylary saýda qatynasy kezinde artyq qujattardy rásimdeýden, kedendik alymdardy tóleýden bosatylý sııaqty je­ńildikter alady, taýarlar emin-erkin jyl­jı­dy. Degenmen, Keden odaǵynyń naryǵy báse­kege qabiletti joǵary taýarlarǵa toly ekenin eskerýimiz qajet. Sondyqtan da, úsh eldiń ká­sipkerleri, aldaǵy ýaqytta óz óniminiń sa­pa­syna basa nazar aýdarýy tıis. Sebebi, Eýropa men Qytaıǵa deıingi aýmaqty alyp jatqan bir­tutas kedendik aýmaqtyń halqy, sapaly da arzan taýardy alýǵa yntaly ekenin aıtyp jatý­dyń ózi artyq. Básekelestiktiń nátıje­sin­de, eń myqtylar ǵana ilgeri jyljıtyny belgili. Qazirgi tańda oblys kásiporyndary úshin basty másele – Keden odaǵynyń naryǵynda bá­sekege qabiletti taýarlar shyǵarý bolyp tabylady. Osyǵan baılanysty, kásiporyndar ISO sapa menedjmenti standarttaryn engizý­diń qajettiligin túsinip, básekege qabiletti, eksportqa baǵyttalǵan ónimder shyǵarýǵa beıimdelýde. Bul baǵytta jergilikti kásipker­le­ri­miz qolda bar múmkindikterdi, shıkizatty paı­dalana otyryp, syrttan keletin taýar­lar­dy ózimizde shyǵarýǵa, ımport almastyrýǵa beıimdelýi qajet. Al, Keden odaǵynyń jumysynan mynadaı nátıjeler kútilýde. Birinshiden, Birtutas keden aımaǵyn qurý úsh eldiń ártúrli baǵyttar boıynsha keń aý­qymdy yntymaqtasý múmkindigin arttyrady. Eń aldymen birlesken óndirister men koope­ra­sııalardy qurýdaǵy kúsh-jigerdi biriktiredi. Ekinshiden, úsh memlekettiń azamattary shek­aradan ótkende kedendik tólemderdi rá­sim­deýsiz, kóptegen qujattardy rásimdeýdi kút­peı-aq bir-birimen erkin saýda-sattyq jasaı alady. Úshinshiden, úsh eldiń ortaq rynogy 2 trln. dollardy quraıdy, ıaǵnı, ınvestısııa úshin tartymdy degen sóz. Demek, kásipkerler qosymsha resýrstardy tarta alady. Osylaı­sha Keden odaǵyna múshe elder ekonomıkasy aıtarlyqtaı serpin alyp, jańa jumys oryn­dary qurylady, halyqqa arnalǵan ónimderdiń túr-túri keńeıedi. Tórtinshiden, úsh eldiń rynogyndaǵy bá­se­kelestik artady. Bul taýarlardyń sapasy­nyń jaqsarýyna, qoljetimdiligine yqpal etedi. Jańa jyl men jańa onjyldyqtyń basy EýrAzEQ pen TMD jáne basqa da ıntegra­sııa­lyq birlestikter sııaqty ekonomıkalyq jáne saıası keńistikterdiń jańa úılesimdi qu­rylymdarynyń qalyptasýyna bastaý bergen oqıǵamen baılanystyrylyp otyr. 2010 jyl­dyń 1 qańtarynan bastap Belarýs, Qazaq­stan jáne Reseı arasynda qurylǵan Kedendik odaq óziniń is júzinde jumysyn atqarý keze­ńi­ne qadam basty. Jańa odaq Qazaqstan Res­pýb­lıkasy Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń 1994 jyldyń naýryz aıynda M.V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnıversıteti qabyrǵasynda aıtqan tıisti ınstıtýttyq qurylymy bar Eýrazııalyq keńistik qurý týraly bastamasynyń júzege asýynyń nátıjesi dep aıtýǵa tolyq negiz bar. Bul bastama Elbasynyń basqa da ıdeıa­lary tárizdes, álemdik tájirıbeni zertteý, tıisti jaǵdaıdy muqııat saraptaý jáne ekono­mı­kalyq maqsattar negizinde ómirge keldi. Qa­zirgi tańda álemniń Eýropa, Ońtústik Amerıka, Ońtústik jáne Ortalyq Afrıka aımaq­ta­rynda birneshe ıntegrasııalyq birlestikter bar ekendigi barshaǵa málim. Saıası jaǵdaılarǵa baılanysty olardyń árqaısysy alýan túrli qa-ǵıdalar negizinde qalyptasqan, alaıda árdaıym tıimdi de paı­daly boldy. Sarapshylar Keden odaǵynyń tıgizetin ońdy áserin Reseı úshin 400 mıllıard dollarǵa, al Belarýs pen Qazaqstan úshin 16-18 mıllıard dol­lar kóleminde baǵalap otyr. Túptep kelgende, bul qadam arqyly N.Á. Nazarbaev óz eńbekteriniń birinde atap ótkendeı, halqy 180 mıllıon adamdy qamtıtyn, ıaǵnı TMD halqynyń 60 paıyzyn quraıtyn ortaq rynok qa­lyptastyrýǵa jol ashylyp otyr. Eki eldiń ortaq óndiristik áleýeti búgingi kúni 600 mlrd. dollarǵa baǵalanyp, munaı qory 90 mlrd. barrel, aýyl­sha­rýashylyq óniminiń aýqymy 112 mlrd. dollardy quraıdy. Kedendik odaq aýmaǵynda búkil postkeńestik keńistiktiń ishki jalpy ulttyq ónimi­niń 85 paıyzy óndiriledi. Úsh eldiń ortaq ishki jalpy ulttyq ónimi 2 trıllıon dollardan asyp, 2015 jyl­ǵa qaraı 15-18 paıyz shamasynda óse­di dep kútilýde. Osynyń bári Keden odaǵyna álemdik bedeldi ıntegra­sııa­lyq uıymdardyń biri bolýyna, ál­emdik ekonomıkalyq júıede mańyzdy oryn alýǵa múmkindik bermek. Eń ba­s­tysy, ekonomıkalyq jáne saıası maq­sattaǵy mundaı iri birlestikter ortaq tarıhy men mentalıteti jáne áli de bolsa dostyq ári týysqandyq baı­la­nystaryn joǵaltpaǵan halyqtary­myzdyń ál-aýqatyn arttyrý, turǵyn­d­arǵa jaıly ómir súrý jaǵdaılaryn jasaý úshin qurylyp otyr. Árıne, aldymen Keden odaǵy, sodan keıin Biryńǵaı ekonomıkalyq ke­ńistik qurý – aýqymdy ári kúrdeli úd­e­ris. Ol úkimetter arasyndaǵy yq­pal­dastyq pen úılestirýdi kúsheıtýdi, ásirese odaqqa múshe memleketterdiń kedendik, salyq, kólik jáne basqa da qurylymdarynyń yqpaldastyǵyn qa­jet etedi. Keden odaǵyn jáne jal­py ekonomıkalyq keńistikti qalyp­tas­tyrý – bul úkimetterdiń, ásirese kedendik, salyqtyq, kóliktik jáne oǵ­an qatysýshylardyń basqa da meke­me­leriniń ózara árekettesýi men úıle­simdiligin nyǵaıtýyn talap etetin, qıyn, kóp josparly úderis bolyp tabylady. Sol sebepti de Keden odaǵynyń komıssııasy quryldy jáne onyń sheshimi barlyq qatysýshylarǵa mindetti bolyp tabylady. Basqasha aıtqanda, jańadan qurylǵan halyq­ara­lyq uıymǵa úsh eldiń árqaı­sy­synyń memlekettik organdarynyń jekelegen ókilettilikteri baǵyttal­dy. Atalǵan qadamnyń elimizdiń Negizgi Zańyna sáıkestiligin anyqtaý úsh­i­n Premer-Mınıstr Qazaqstan Res­pýblıkasynyń Konstıtýsııalyq keńe­sinen aldyn ala túsinik berýdi suraǵan. 2009 jyldyń qarashasynda Konstı­týsııalyq keńes Konstıtýsııa­nyń egemendik, ýnıtarlyq, basqarý túri men memlekettiń terrıtorııalyq tutasty­ǵy jáne azamat pen adamdar­dyń qu­qyǵy men bostandyqtary tý­ra­ly erejeleri burmalanbaǵan jaǵ­daı­larda Qa­zaqstan úshin Keden oda­ǵy sheshi­miniń mindettilik sıpatqa ıe ekendigi týraly oń qorytyndylaryn berdi. Joǵaryda atap kórsetkenimizdeı, Belarýs, Qazaqstan jáne Reseı ara­synda qabyldanǵan halyqaralyq kelisim sharttyń qaǵıdalaryna sáıkes Kedendik odaq úsh kedendik terrı­to­rııa­lardy – birtutas kedendik aýmaqqa biriktirýdi qarastyrady. Bul úderis is júzinde 2010 jyldyń birinshi shildesinen bastap qoldanysqa kirdi. Osy aýmaqta óndirilgen jáne birtutas aý­maqta erkin aınalymda bolatyn úsh­in­shi elderde óndirilgen taýarlardyń saýda-sattyq aınalymyna kedendik bajdar men ekonomıkalyq sıpattaǵy shekteýler alynyp tastalady. Úsh el úshinshi eldermen biryńǵaı kedendik tarıfti jáne taýarlarmen saýda-sattyqty retteýdiń basqa da biregeı sharalaryn qoldanatyn bolady. Qazirgi tańda Qoǵamdastyqta ha­lyq­aralyq qyzmet salasynda, biryń­ǵaı kólik keńistigin qalyptastyrýda, ortaq energetıkalyq rynokta jáne kelisilgen áleýmettik saıasat sala­syn­da strategııalyq baǵyttar aıqyn­dal­ǵan. Búginde álemde kúrdeli ekono­mı­kalyq jaǵdaı qalyptasyp otyr. Bir jaǵynan memleketter tarapynan daǵ­darysqa qarsy qabyldanǵan sharalar jahandyq qarjy apatyna jol bermeı, óz ekonomıkalaryna tıgizer zar­daptaryn múmkindiginshe jeńildetý­ge jol ashty. Aldymyzda ekonomı­ka­lyq, qarjy, óndiristik jáne basqarý júıelerin uıymdastyrýda memleket­ter­diń qaǵıdattyq jańa deńgeıge ótýine jáne týyndaǵan jańa máse­le­lerdi sheshýge baǵyttalǵan úlken ári jaýapty jumystar tur. Bul, ıaǵnı elimizdiń ekonomıkasyn daǵdarystan keıingi damýǵa daıyndaý Prezıdent Joldaýynyń arqaýy bolyp taby­la­dy. – “Qazirden bastap bizdiń kásip­ker­lerge paıda bolǵan jańa múmkin­dik­terdi durys baǵalap, jańa naryqqa shyǵýdyń tıimdi strategııalaryn ázir­leý­men barynsha aınalysyp, báse­ke­ge qabilettiligin arttyrý qajet” – eken­­digin Elbasy Joldaýynda atap ótti. Orta jáne shaǵyn kásipkerlikti damytý, taýar aınalymnyń artýyn, kedendik kedergilerdi azaıtýdy, shek­ara­daǵy baqylaýdyń sanyn azaıtýdy, Reseımen jáne Belarýspen arada bir­lesken iri kásiporyndar ashýdy kóz­deıdi. Bir sózben túıgende, saýda men qyzmet kórsetý aıasy keńeıip, jaqsa­rady. Osy oraıda Qazaqstan Respýb­lı­kasynyń Prezıdenti Nur­sul­tan Na­zarbaevtyń – “Eýrazııalyq ıntegra­sı­ıa­nyń uzaq merzimdi kelesheginde balama joq” degen sózderin eske sala ketýdi qajet dep eseptedim. Sebebi, Keden oda­ǵy Biryńǵaı ekonomı­ka­lyq keńis­tik qurýdyń negizi bolyp tabylady. Bul atalǵan elderdiń damýyna jańa serpin beretini eshqandaı daý týǵyzbaıdy. Qýanysh YSQAQOV, Qyzylorda oblysy ákiminiń birinshi orynbasary.