Iman ordasy

Atyraýdyń qysy qubylmaly. Kóshede aıaǵymnyń basyn aıaz búrip tur edim. Dilda apam jeńil kólikten túse berdi. – Aqtóbeniń Shalqarynan kelemiz. Aýdan ortalyǵyna jańa meshit saldyrdym. Sony ashtyq, – deıdi keıýana júzinen nur tógip. Myna meıir qasat qardyń ózin eritkendeı. – Shyraǵym, bizdiń jasymyzǵa kelgen adam aldymen Allaǵa muq­taj bolý kerek, – deıdi áńgimesin qysqa qaıyryp. – Moınymdaǵy min­detim edi. Ákem aldyndaǵy pa­ry­zym men qaryzymnyń bir para­syn ótedim-aý dep kele jatyrmyn. Allaǵa muqtaj... Júzimdi qu­by­la­ǵa buryp sóıleıin, Dilda apamnyń osy sózi meni tosyp tas­tady. Oı meńdedi. О́zimniń áli kúnge adam men aqshaǵa muqtaj bolyp júr­genime uıaldym. Qanaǵaty qash­qan, obal men saýaby ortaıǵan ortama qońyltaqsı qaradym. Qaqaǵan qysta qara sýyqty qaq jaryp, alys aýdannan oralǵan seksenniń seń­gi­rindegi keıýananyń qaıratyn aıt­sań­shy! Ár sózi el-jurtqa ıman úles­tirgendeı jannyń jumsaq lebizin aıtsańshy! Lúp etkenniń bárin yzǵar kóretin biz sııaqtylarǵa munan asqan ónege bolar ma?! Erterekte Dilda apam shejirelep aıtqan ómirderek oqıǵasy jadymda qaıta jańǵyrdy. Iá, Mátekeń... Zamanynda Shalqarda meshit us­taǵan, «Quran-kárimdi» qazaq tilinde sóıletken biregeı tulǵa. Ortasha dáýlet ıesi. Tóńkeriske túsip, qazaq dalasyn kezgen qyzyl quıyn, aq borannan áýpirimniń kúshimen aman qalǵan. Irgeles Aral jerine aýyp qonǵan. Baryńda baptaıtyn aǵaıyn jaqsy ǵoı... Joǵyńda taptaýǵa ázir turatyny da tabylady. Sonyń biri týmalas Shaqa edi. Keshegi 37-jyl­dyń zobalańynda aıqaıǵa attan qos­qan da sol boldy. «Máteı jasy­rynyp júrgen jýannyń soıy. О́zi ómir boıy meshit ustaǵan. Jańa dáý­irge jarqyn únin qospaıdy. Kú­nine kúbirlep bes ýaqyt namazyn tastamaıdy. Mańdaıyn jaınamazdan ajyratpaıdy. Nıeti buzyq. Ot­anǵa degen oń kózqarasy joq» dep joǵaryǵa aryzyn aıdaǵan. Ár aý­yldan «halyq jaýyn» izdep qyzyl ókshe bop qyr kezip júrgenderge munan asqan qandaı olja kerek? Dereý tutqynǵa alynyp Magnıtogorsk asyrǵan. Eri aıdalyp ketken soń alshaıa qonǵan aqordasyn aı­dalaǵa tastap, ashtyqtyń qursaý­y­na túsken anasy jaıaý-jalpy Shal­qarǵa jetken. Qolyndaǵy qos al­tyn bilezikti tatar saýdagerge sheship berip, bir put tary alyp qy­zy­nyń aýzyna tosady. Álsirep aıaǵyn ba­sa almaı qalǵan qarǵasyna sóıtip ál jınatady. Sol qyz Dilda apa edi. Anasy aqyry eriniń sońynan attanady. Jat qala, jyrtyq aýyzǵa jyryq qasyqpen as quıyp otyrǵan júdeý jurt... Áıtse de, orys hal­qy­nyń eshkimdi jatsynbaıtyn keń minezi bar ǵoı. Keri teppedi. Bir kezdesýge barǵanynda túrmedegi áke­si anasyna «Qarny ashyp júr ǵoı, qyzyma bershi» dep qudaıy kúlshedeı nan usynǵan. Nan ishinde ishirtkideı ǵana hat bar eken. Árip tanyp qalǵan qarǵasy ony kóshirip poıyzben Máskeýge, Kalınınge jiberedi... Sol sábıdiń perishte kóńiliniń arqasy shyǵar, keshikpeı áke de bostandyqqa shyqqan. Sol hat jazǵan qyz Dilda apa edi. Erkindik alǵanmen, úrkek kóńil týǵan topyraqqa toqtatpaı О́zbek­stan asyrǵan. Jappaı eńbekke ara­lasyp, nesibe aıyrǵan. Aýzy dýaly, saqaly kıeli Mátekeńdi jergilikti jurt «Molda atalap» aldyn qııa kespeıdi. Súringenge – súıenishi, jabyrqaǵanǵa – járdemi, aýyrǵanǵa – duǵasy ázir aqsaqal sóıtip eldiń qurmetine bólengen. Alasa adamdy taý basyna shyǵaryp qoısań da – alasa. Al, alyp tulǵany zyndanǵa salyp qoısań da bıik, eńseli. Araǵa uzaq jyl salyp, qashty-qýdynyń quryǵynan qutylǵan shaq­ta bul januıa Shalqarymen qaıta tabysqan. Osy bir ǵana shańyraqtyń shyr­aı­yn qashyrǵan zulmatty jazsa, sol dáýirdiń shyndyǵy shyrqyrap turǵan dáý romanǵa aınalar. Qazaq ádebıetiniń patrıarhy Ábdijámil Nurpeıisov: – Bala kúnimde Mátekeńniń qo­lyna sý quıǵanmyn, – dep otyrady. Aýzy berik jan osyny aıtqanda nurlanyp júre beredi. Mátekeńniń jıeni Imanǵalı Nurǵalıuly: – Naǵashy atam búgingi isti er­teńge qaldyrmaıtyn jyldamshyl da qaıyrymdy kisi edi. Keńes kezinde de meshitten qol úzbedi. Tańer­teńmen atyna minip aýyldy bir aı­nalyp shyǵatyn. Aýyldyń bar-joǵyn túgendeıdi eken ǵoı, ja­ryqtyq, – dese, Dilda apam: – Ákemniń osy Imanǵalıǵa yqy­lasy erekshe aýdy. Osy neme­niń kózinde bólekshe nur bar. Betinen qaqpa. Túbi bir jerden shyǵady dep otyratyn, – dep sol bir saǵy­nyshty kezdi aýzynan tastamaıdy. Paryz ben qaryz. Ákeden qalǵan ónege – paryz. О́ne­geniń úlkeni – ata-ene syılaý, ur­paq ósirý, shańyraq ustaý. Ata-enesin kelin bop álpeshtegenine my­na el-jurt kýá. Urpaǵy ula­ǵat­ty. Qa­ra orman – qara shańyraǵy bú­gin­de ár qazaqtyń qyzyrly ordasyn­daı. О́zi peıili men meıirin kim-kimge de teń úlestirgen el Anasy. Mu­ham­bettiń úmbeti, Shadııardyń sárýary ekenin jadynan shyǵaryp kórgen emes. Al, qaryz she? Ǵumyr boıy halqyna ıman úles­tirgen, zamana jeli uıyt­qı soq­qanda syrtqy symbatyn jo­ǵalt­sa da ishki qymbatynan ajy­ramaǵan áke armanyna adaldyq. – Shalqarǵa barǵan saıyn kishkene meshitke bas suǵyp, ótken-ket­ken árýaqtarǵa duǵa baǵysh­taı­tyn­myn. Ákemniń taban izi qalǵan qut­ty meken ǵoı. Endigi bar oıym kitap jazyp jıǵan az-kem qarajatym bar, balalarymnyń kómegi bar – báriniń basyn qosyp bir úlken meshit turǵyzsam-aý degenge bekingenmin, – deıdi Dilda apam sózin sabaqtap. Halyqtan qoldaý tapty. El-jurt alqalady. Az ýaqytta záýlim meshit boı túzedi. Janynda Qurban aıt syndy dinı meıramdarda mús­lımderge dastarqan jaıatyn qosym­sha asúıi, jan-jaqty jabdyqtalǵan medresesi de bar. – Tórkinime rızamyn, – deıdi Dilda apam jyly jymıyp. – Qa­qaǵan qysqa qaramaı qalyń el bop aldy­myzdan qaýmalap shyq­ty. Me­shittiń ashylý qurmetine dep Júsip inim bir jylqy soıdy. Saǵynaı inim bir iri qara jaratty... Búgingideı ár túrli dinı aǵym be­leń alyp turǵan shaqta ata-ba­ba­myz ustanǵan Hanafı mázhaby qut­ty­ha­nasynyń tusaýkeserine Aty­raý­dan bir­ge barǵan ardager Amangeldi Selbaev lebiz órbitse, Aqtóbe oblystyq más­lı­hat hatshysy Bal­ǵalı Ordabaev, Shalqar aýdanynyń ákimi Rahat Sy­dyqov, Atyraý ob­lys­tyq temirjol bólimshesiniń bas­tyǵy Bórehan Berkimbaev, kásipker Qaıyrjan Baljigitovter ortaq iske únemi oń peıil bildirip júrdi. Al Aqtóbe oblystyq temirjol bólim­she­siniń bastyǵy Jaras Izǵulov bolsa, meshitke «Nıva» av­tokóligi men kompıýterler syılady. – Qurmanǵalı men kelinim, qyz-kúıeýler alyp barǵan shapan men paltony, kostıým, kóılek, jaýlyq­ty aqsaqaldar men ájelerine, aǵa-jeń­gelerine tegis úlestirilip bata­la­ryn aldy,– deıdi apam. – Ertede muny qolúzdik dep ataıtyn, shyraǵym. El-jurttyń ótinishine oraı meshit Máteı Qoqanulynyń atyn ıelen­gen. «Moldanyń aýzynda – Alla­­­nyń aýzy bar» deıtin Dilda apamnyń peıili qasat qardyń ózin eritkendeı ǵoı. Kúnniń jylynyp ketkenin qarashy.

Rahymjan OTARBAEV.

Atyraý. ––––––––––––––– Sýrette: Shalqarda ashylǵan Má­teı Qoqanuly atyndaǵy jańa meshit.