Bezbúırek ananyń jazasy qandaı?

Qylmystyq kodeks­tiń 100-baby – «Jańa týǵan sábıdi anasynyń óltirýi» dep atalady. Onda «...esiniń durystyǵyn joqqa shyǵarmaıtyn psıhıkasy buzylýy jaǵdaıynda óltirýi – tórt jylǵa deıingi merzimge bas bostandyǵyn shekteýge nemese sol merzimge bas bostandyǵynan aıy­rýǵa jazalanady» delingen.

Balasyn tastap ketken analar «Qaýipti jaǵdaıda qaldyrý» dep atalǵan 119-bap bo­ıynsha jaýapkershilikke tartylady. Onda kisi ólimi bolǵan jaǵ­daıda qylmysker úsh, bes jyl­ǵa deıingi merzimge bas bos­tandyǵynan aıy­rylatyny ja­zylǵan. Biraq bul bappen balasyn týyp tastap ketken ana­lar jazalanýy múmkin. Al balasyn týmaı artynsha, ıaǵnı, týýǵa jetkizbeı óltirgenderdiń máselesi el zańnamasynda qa­ras­tyrylmapty. Bul álbette ókinishti jaǵdaı. Ishte toǵyz aı tolyp, aıy-kúni jetken bala – bala da, alty-jeti aı bolyp, endi bir eki-úsh aıdan soń sap-saý, shekesi torsyqtaı bolyp týylǵaly turǵan bala – bala bolmaǵany ma?

Elimizdiń Qylmystyq kodek­sin­de «Zańsyz túsik jasaý» degen bap bar. Biraq bul 319-bapta «tıisti beıindegi joǵary me­dı­­sı­nalyq bilimi joq adam» jáne «tıisti beıindegi joǵary me­dısınalyq bilimi bar adam» zań­syz túsik jasaǵanda beriletin jazalar týraly aıtylǵan. Eger zańsyz túsik jasaý kezinde adam ólimi bolsa, abortty jasaǵan adam úsh jyldan jeti jylǵa deıin bas bostandyǵynan aırylýy múmkin. Atalǵan 319- baptyń maqsaty túsik jasatatyn áıeldiń densaýlyǵyn saqtaý men medısınalyq qyzmet­kerdiń jaýapkershiligin arttyrýǵa ba­ǵyttalǵany kórinip tur.

Endi «zańsyz» túsik pen «zań­dy» túsiktiń ara jigin aıyrý úshin «Halyq densaýlyǵy jáne den­saýlyq saqtaý júıesi týraly» kodekske júginemiz. Atalǵan kodekstiń 104-babynda áıeldiń qalaýymen on eki aptaǵa deıin, áleýmettik aıǵaqtar bolǵan jaǵ­daı­da jıyrma eki aptaǵa deıin, me­dısınalyq aıǵaqtar bolsa kez kelgen merzimde jasandy túsik jasaýǵa ruqsat be­rilgen. Biraq jıyrma eki aptadan asqan balany medısınalyq kór­setilimsiz aldyrǵan áıel qaı bap boıynsha qandaı jaýapkershilikke tartylatyny elimizdiń Qylmystyq kodeksinde kórsetilmepti.

Almaty oblysy Eńbekshiqazaq aýdandyq aýrýhanasynyń bas dárigeri Bolat Bala­qoıshıev balanyń densaýly­ǵyndaǵy aqaý erte merzimde bel­gili bola ber­­meıtindigin aıtady. «Eger den­saýlyǵyndaǵy kiná­raty sońǵy merzimde anyq­talsa, ol balany ómirge ákel­meýge anasynyń tolyq quqy bar. Al áleýmettik jaǵdaıǵa baı­­lanysty balany dúnıege ákel­­gisi kelmegen analarǵa baryn­sha túsindirý jumystaryn júrgizemiz. 22 aptadan asqan bala ómir súrýge qabiletti. Sondyqtan ana men balanyń deni saý bolǵan jaǵdaıda 22 aptadan keıingi merzimde biz abort jasamaımyz. Biraq naryq zamany bolǵan­dyqtan qoǵamda abort jasaýdyń túrli joly bar. Buǵan tyıym salý qıyn. Bul máseleniń sheshimi – halyqtyń osy saladaǵy saýattylyǵyn art­tyryp, áleýmet­tik jaǵdaıdy jaq­sartý der edim», deıdi ol.

Abort jasaýǵa múlde tyıym­ salǵan memleketter álem­de bar­shy­lyq.  Elimizde «Zańmen ty­ıym salsaq, zańsyz abort ór­shıdi, áıelder kór­shi elderge ba­ryp jasatatyn bolady», «halyq­tyń densaýlyǵyna zııan Qy­taı dárilerine suranys kúrt arta túsedi», «biz zaıyrly­ mem­leketpiz, balany týý-týmaý­ árkim­niń óz erkinde» degen myń-san syltaý aıtylady. Biraq qaı­ zamanda da qoǵam, memleket úshin asa mańyzdy zań­­dar bolǵan. Ondaı zańdar meılinshe jiti oılastyrylǵan. Máselen, Táýke hannyń «Jeti jar­­ǵy­synda» «О́rede turǵan, tu­saý­­ly júrgen sáıgúlik atty ur­laǵan kisige ólim jazasy buıy­rylsyn» degen zań bolypty. Mu­nyń mánisi, jaýgershilik zamanda halyqtyń negizgi qarýy, kóligi – at. Tutqıyldan jaý shap­qanda el ishindegi erler men batyrlar qor­ǵanysqa shuǵyl attaný úshin attary árdaıym daıar turýy tıis edi. Attary alda-jalda ornynan tabylmaı qalsa bul eldiń soǵysta jeńilýine de ákep soǵýy múm­kin. Sondyqtan da órede tur­ǵan atty urlaǵan adamǵa ólim ja­­zasy taǵaıyndalǵan. Mundaı jaza baryn bile tura ol atty ur­laýǵa eshkimniń dáti barmasy anyq. Tipti áıelin óltirgen adam­ǵa da qun tóletip, aıybyn jýýǵa múmkindik bergen baıaǵynyń bıleri órede turǵan jalǵyz atty ur­laǵan adamǵa ólim jazasyn nege kesti?

О́ıtkeni memlekettiń qaýipsizdigin adamdardyń ar-uıa­tynyń enshi­sine qaldyryp, táýekelge barýǵa bolmaıtyn edi. Al qazir elimizdiń basyna úlken qaýip áıeldiń arsyzdyǵynan, erkek­tiń betsizdiginen kelip turǵan joq pa? Elimizde jańa urpaq – tas­tandy balalar urpaǵy ósip keledi. Baladan ishte qutylýdyń esh sáti túspegen soń áıelder olardan perzenthanada bas tartyp jatady. Onyń da reti kelmegenderi kóshede týyp, laqtyryp ketedi. Sondyqtan da «Zańsyz túsik jasaý» babyna ózge­rister engizilip, dáriger­lerdiń ǵana emes, zańsyz abort ja­satqan áıelderdiń jazasy da naqty kórsetilýi tıis. Áleýmettik kórsetilimderdiń ishine «Nekede tur­maıtyn áıel» degen sózdi kir­gizip, áıelderdiń nekesiz bala kóterip, aldyryp tas­tap emin-erkin júre berýi­ne jol ashyp bergennen góri, kerisinshe, olarǵa qomaqty aıyp­pul salý, bas bostandyǵyn shekteý tárizdi jazalardy engizý kerek.

Aýrýyn jasyrǵandy ólim áshkereleıdi. Zańsyz abortty azaıtamyz dep, bárin zańdas­tyryp bergennen halyqqa da, bılikke de esh paıda joq. Bul máseleni jan-jaqty zerttep, zańdy qataıtyp, arsyzdyq pen jaýyzdyqqa tosqaýyl qoıatyn ýaqyt boldy.

Nurbaný KAMAL,

jýrnalıst