Qazaq «qyryq kún shilde» dep ataıtyn jyldyń eń shilińgir kezinde úlkender tuzǵa túsýge jınalatyn. Aýylymyzdan 8 shaqyrym jerdegi Qoısary áýlıeniń tuzyna túsýdiń ózindik jón-joralǵysy bar edi: tuzǵa túsetin adam áýeli áýlıe zıratyna soǵyp, duǵa baǵyshtap, aq shúberekke tıyn-teben sadaqasyn baılaıtyn. Sodan keıin sordyń jaǵasyna shatyryn tige ornalasyp, malyn soıatyn. Áıelder qazan-oshaǵyn qamdap jatqanda, erler sor jaǵasynan aýyzyn keń, túbin tar etip «qudyq» qazatyn. Sálden keıin-aq shuńqyrdyń túbine ýdaı ashy sý shym-shymdap jınala bastaıdy. Bul sý keıin jýynýǵa kerek. Al tuzdyń shıpaly qarabalshyǵy sordyń ortasyna qaraı on shaqty qadam júrgende shyǵady. Kúnniń ystyǵy taban kúıdiredi. Jup-jumsaq maıly qarabalshyqty túgel denege jaǵyp, belýardan balshyqqa kirip, maýjyrap jatqan qandaı! Keıbireýler tipti osylaı uıyqtap ta alady. Biraq birin-biri eskertip, «Áı, tuz ótip ketpesin!» dep te jatady. Biz sııaqty balalardyń ermegi – tuzǵa túsken adamdardyń ornynda qalǵan «aqtyq» shúberekterden tıyn jınaý, odan qalsa sor jaǵasyndaǵy aq taqyrǵa jalań aıaǵymyzdyń izin qaldyryp jarysý edi.
Tuzǵa ashqaryn túsýge bolmaıdy deıtin. Qarabalshyqqa aýnap jatýdyń da ýaqyty shekteýli, uzaq degende bir saǵattan aspaýy tıis. Sosyn sol sordyń ózinen shyqqan ashy sýmen túgel jýynyp, qymtanyp kıinip alasyz. Kóbinese qarabalshyq «vannasyn» araǵa ýaqyt salyp úsh márte qabyldaıdy. Eń basty shart – tuzǵa túsken soń úsh kúnge deıin jýynýǵa bolmaıdy. Qalyń kıinip, jel tııýden, sýyqtan saqtaný kerek. Osy kúnderi adamnyń terisi erekshe jumsaryp, jıi terlep, ol ter kıimge sińip qaýdyrlap, aq sortań bolyp qalady. Mejeli úsh kún ótken soń ǵana adam taza sýmen tolyq jýynyp, kıimin túgel aýystyrady. Jyl saıyn osyndaı em-sharadan ótken adam teri aýrýlarynan ada bolyp, býyn-býynǵa jınalǵan sýyqty qýyp shyǵady deıtin...
«Tuzǵa túsýdiń ǵasyrlyq dástúr-daǵdysy sol kúıinde ózgermeı saqtalǵan» dep maqtansaq ta bolady. О́ıtkeni óńirdegi emdik-shıpaly, qarabalshyqty oryndardyń eshqaısysynda arnaıy tirkelgen saýyqtyrý orny joq.
– Jaqynda Shyńǵyrlaý aýdanynyń Almaz aýyly mańyndaǵy Sorkólge baryp tuz qabyldadyq. Sorkóldiń basynda 100-den asa adam em qabyldap, mashınalaryn kóleńke qylyp, as iship jatty. Biz de mańyndaǵy áýlıege duǵamyzdy baǵyshtap, aqtyǵymyzdy baılap, bismillá dep kirisip kettik. Aıtaıyn degenimiz, kelip-ketip jatqan el-jurttan biraz qoqys qalady eken. Búıte bersek, kıeli de shıpaly oryn qoqys polıgonyna aınalatyn túri bar. Eshkimniń menshiginde bolmaǵandyqtan, «bul jerdi nege abattandyrmaısyń?» dep aıta almaısyń. Aýyldyq okrýg ákimdigi tazalyqty qadaǵalap, qoqys qaldyrmaý, jınap ketý sııaqty eskertý taqtaıshalaryn ornatyp qoısa qaıter edi?! Nemese belsendi azamattar birlesip bastama kóterip, senbilik ótkizse qane?! Jalpy, tazalyq máselesi jalǵyz Sorkól emes, tuz qabyldaıtyn jerlerdiń birazyna tán, – deıdi Oral qalasynyń turǵyny Nurlan Sádir.
Árıne emdik-shıpaly oryndardyń sanıtarlyq tazalyǵy óte mańyzdy másele. Eń bastysy, tabıǵat bergen baılyqty retimen paıdalaný, qazirgi zamanǵa laıyq saýyqtyrý oryndaryn ashyp, halyqtyń qajetine jaratý jaıy. Batys Qazaqstanmen kórshiles jatqan Astrahandaǵy Elton, Orynbordaǵy Sol-Ilesk (qazaqtar Tuztóbe dep ataıdy) sanatorııleriniń ǵasyrdan artyq tarıhy bar. Atalǵan balneologııalyq shıpajaılarda jyl saıyn myńdaǵan adam qarjy shyǵaryp, shıpa izdep barady.
Al Batys Qazaqstan óńirinde balshyqpen emdeıtin shıpajaılar bar ma? Negizgi profıli bolmasa da, em sharalarynda shıpaly balshyqty qoldanatyn bir-eki shıpajaı bar eken. 2009 jyly Jańaqala aýdany ortalyǵynda «Kapýstın Iаr», «Azǵyr» polıgondarynda jasalǵan áskerı synaqtardan zardap shekken turǵyndardy emdeý úshin ashylǵan «Aýdanaralyq saýyqtyrý aýrýhanasy» ońaltý ortalyǵy» búginde naýqastardyń bel, tize, shyntaq býyndaryn emdik balshyqpen sylap emdeıtin aqyly qyzmet kórsetip júr. Ońaltý ortalyǵy dırektorynyń ýaqytsha mindetin atqarýshy Nurmanǵalı Fazylovqa habarlasyp, emge qoldanatyn balshyqtyń qaıdan alynatynyn suradyq.
– Biz emdik balshyqty Atyraý oblysyndaǵy Qarabatan kólinen aldyramyz. Jylyna bir ret, jaz kezinde 3 tonnadaı balshyq aldyryp, emge paıdalanamyz. Al qys ýaqytynda balshyqpen emdeý júrgizilmeıdi, – deıdi ortalyq ókili.
Onyń aıtýynsha, oblysta, tipti Jańaqala aýdanynda da belgili tuzdy kólder bolǵanymen, balshyqtyń hımııalyq quramy, dárigerlik taldaýy joqtyqtan emge paıdalanylmaıdy. Qymbatqa tússe de alystan tasýǵa májbúr. Al Qarabatan balshyǵyna Atyraý gıdrogeologııa mekemesiniń anyqtama qaǵazy berilgen.
Belgili «Aqjaıyq» shıpajaıynda da balshyqpen emdeý qyzmeti bar. Bir táýiri, shıpajaı emdik balshyqty irgedegi Áljan sordan alady eken. Shıpajaı dırektory Albert Safýllınniń aıtýynsha, Áljan sordyń emdik balshyǵynyń qasıeti odaq kezinde belgili bolǵan. «Máskeýdegi kýrortologııa jáne fızıoterapııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty gıdrogeologııalyq partııasy «Áljan kóli Batys Qazaqstan oblysyndaǵy eń bolashaǵy zor sor kózi. Osy óńirde balshyqpen emdeıtin saýyqtyrý oryndaryn shıkizatpen qamtamasyz ete alatyn ortalyq bola alady. Sordyń sanıtarlyq-bakterıologııalyq kórsetkishteri ortalyq kýrortologııa jáne fızıoterapııa ǴZI talaptaryna tolyq sáıkes keledi. Áljan sordyń balshyǵy joǵary mıneraldy orta sýlfıtti balshyqtar qataryna jatady. Mundaı joǵary mıneraldy sýlfıtti emdik balshyq – Novosibir oblysyndaǵy Karachı kóliniń sorymen teńdes» dep bergen anyqtama qolymyzda», deıdi ol.
Jańaqala ońaltý ortalyǵy da, «Aqjaıyq» shıpajaıy da tabıǵı shıpaly kóldiń jaǵasynda ornalasqan, balshyqpen emdeýge arnaıy mamandanǵan mekeme emes. Al Áljansor, Aralsor, Hakısor, Kindikti, taǵy basqa da tolyp jatqan shıpaly balshyqty kólderi bar óńirde shıpajaı ashýǵa ne kedergi?
– Mundaı balneologııalyq qory bar rekreasııalyq resýrstardy jekelegen adamdar ıgerip, kásip júrgize almaıdy. Bul óte qymbatqa túsedi. Sondyqtan mundaı oryndardy memleket qolyna alýy kerek, – deıdi geografııa ǵylymdarynyń kandıdaty, qaýymdastyrylǵan professor Qajymurat Ahmedenov.
Qajymurat Maqsutulynyń aıtýynsha, Atyraý oblysynda dál osyndaı bastama aıaqsyz qalǵan. Inder tuzdy kóliniń jaǵasynda jekemenshik saýyqtyrý ornyn ashpaq bolǵan kásipkerler kóp uzamaı taqyrǵa otyrǵan.
Qarabalshyqty oryndardy ıgerýdegi eń basty kedergi – bul jerdegi shıpaly balshyqtyń árqaısysyna hımııalyq taldaý jasalmaǵany, quramy anyqtalmaǵany bolyp tur. «Jeke kásipker mundaı taldaý jasaýǵa tapsyrys bere almaıdy, bul óte qymbat shara. О́ńirdegi shıpaly tuzdardyń quramy qandaı, qaısysy qandaı dertke shıpa bolatynyn anyqtaý úshin densaýlyq saqtaý oryndary tıisti mekemelerge tapsyrys berse bolar edi», deıdi Q.Ahmedenov. 2017 jyly Q.Ahmedenov bastaǵan ǵalymdar toby Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıteti ǵylymı zertteý ınstıtýty atynan «Qazaqstan Respýblıkasy úshin tuzkúmbezdi landshafty qurylymdardyń áleýmettik-ekonomıkalyq mańyzyn taldaý» atty ǵylymı joba boıynsha zertteý jumysyn júrgizgen eken. «Zertteý barysynda Batys Qazaqstanda geodınamıkalyq, topyraqtyq-geohımııalyq, sýksessıondy-florıstıkalyq, mıkroklımattyq, gıdrologııalyq, geopatogendik qubylystardyń ındıkasııa ádisi negizinde tuzkúmbezdi tektogenezdiń damýy baǵalandy. Kaspıı mańy oıpaty tuzkúmbezdi geojúıesiniń tabıǵı-resýrstyq áleýeti zertteldi. Inder, Aralsor, Áljansor jáne Hakısor kólderinde mıneraldy sýlar men emdik balshyqtardyń tólqujaty jasaldy» deıdi ǵalym.
Oraldyq ǵalymdardyń sońǵy zertteýi Batys Qazaqstan oblysynyń rekreasııalyq jáne balneologııalyq áleýeti joǵary ekenin kórsetip otyr. О́ńirdiń ózine tán geojúıesi mıneraldy balshyqtar men tabıǵı suıyqtardyń erekshe qoryn qalyptastyrǵan. «Biraq bul áleýetti paıdaǵa asyrý tómen dárejede. О́ıtkeni salaǵa quıylǵan ınvestısııa joq, ınfraqurylym damymaǵan, jarnama da jetispeıdi», deıdi ǵalymdar.
Degenmen, Almatydaǵy Ý.Ahmetsafın atyndaǵy gıdrogeologııa jáne geoekologııa ınstıtýtynyń hımııalyq taldaý zerthanasy, Jáńgir han atyndaǵy Batys Qazaqstan agrarlyq-tehnıkalyq ýnıversıtetiniń synaq ortalyǵy jáne «Ulttyq saraptama ortalyǵy» BQO fılıalynyń synaq ortalyǵy Inder, Áljansor, Aralsor jáne Hakısor tuzdy kólderinen alynǵan shıkizatqa hımııalyq taldaý jasady. Zertteý nátıjesi shıkizattyń emdik balshyqtardyń ishindegi eń qundy sýlfıdti-tunbaly bromdy qospalarǵa baı ekenin kórsetken. Sonyń ishinde bul balshyqtardyń shıpalylyǵy Reseıdiń belgili Elton, Karachı shıpajaılarynan kem túspeıtindigi anyqtalyp otyr. «Áljansordyń balshyǵy óte jumsaq, maıda bolyp keledi. Balshyqtyń ylǵalsaqtaǵysh qasıeti balneologııalyq qundylyǵyn arttyra túsedi. Biz zerttegen tuzdy kólderdiń ishinde fızıkalyq-hımııalyq kórsetkishteri jaǵynan eń ozyǵy osy Áljansor balshyǵy», deıdi ǵalymdar.
Mamandardyń pikirinshe, shıpaly balshyqtyń erekshe hımııalyq quramy arnaıy shıpajaılar ashyp, qazaqstandyqtardy ǵana emes, jaqyn shetelden de demalýshylardy tartýǵa múmkindik berer edi. Sondyqtan bul aımaqta balshyqpen emdeý-saýyqtyrý júıesin qurý, medısınalyq týrızmdi damytý – óńir aldynda turǵan bir meje der edik.
Qazbek QUTTYMURATULY,
«Egemen Qazaqstan»
Batys Qazaqstan oblysy
